Tasavvuf Nedir?

İbrahim b. Edhem (ö. 161/777)

İbrahim b. Edhem hazretleri (r.aleyh) ilk dönem zâhid ve sofilerdendir. Belh şehrinde dünyaya gelmiştir. Künyesi Ebû İshak, nesebi İbrahim b. Edhem b. Süleyman b. Mansur Belhî’dir.

Kendisine bu yola nasıl girdiği sorulduğunda şöyle demiştir:

“Ben Horasan melikinin oğlu idim. Gençtim. Av peşinde koşardım. Yine bir gün bineğimle ava çıktım. Beraberimde bir de av köpeği vardı. Bir ara tavşan veya tilki izine benzer izlere rastladım. Tam bu izin peşine düşmüştüm ki sahibini görmediğim bir ses bana doğru seslendi. Dedi ki:

— Ey İbrahim! Sen bunun için mi yaratıldın?! Yoksa bununla mı emrolundun?!

İrkildim ve durakladım. Aynı şeyi üç kere tekrar etti. Sonra dedi ki:

— Vallahi sen bunun için yaratılmadın ve bununla emrolunmadın!

Bu hadiseden sonra oradan uzaklaştım. Yolda babamın çobanlarından birine rastladım. Koyunları otarıyordu. Üzerindeki yün elbiseyi istedim. Verdi. Giydim. Bunun karşılığında ben de kaftanımı, atımı ve yanımda ne varsa hepsini ona verdim. Daha sonra Mekke’ye doğru yola çıktım…”

İbrahim b. Edhem hazretleri Mekke’ye varınca orada Süfyan Sevrî’nin Fudayl b. Iyaz’ın ve Ebû Yûsuf Gasûlî’nin (rahmetullahi aleyhim ecmein) sohbetlerinde bulundu. Daha sonra Suriye’ye geldi. Burada geçinmek, helal kazanç sağlamak için bağ bekçiliği yaptı.

İbrahim b. Edhem, vera’ (şüpheli şeyleri terk) konusunda büyük bir yere sahipti. Anlatıldığına göre o, bu konuda şöyle demiştir: “Sen yiyeceğini helâlinden kazan; geceleri ibadet yapamayışın ve gündüzleri nâfile oruç tutamayışın sana bir zarar vermez.”

Denmiştir ki İbrahim b. Edhem, Ali b. Bekkâr, Huzeyfe Mar’aşî ve Silm Havvâs dost idiler. Helal olduğu kesin bir şekilde bilinmeyen bir şeyi yememek için anlaşmışlar ve birbirlerine biat etmişlerdi. Helal olduğunda şüphe bulunmayan bir yiyecek temin etmekten aciz kaldıkları zaman azıcık bir şey yer ve “Zaruret miktarından fazla bir şey yemeyelim bu şekilde hiç olmazsa helal olduğu şüpheli olan bir şeyi asgari miktarda yemiş oluruz”, derlerdi.

Keramet ve velâyet ehlinden olan, zühde dair pek çok güzel sözü bulunan İbrahim b. Edhem hazretleri H. 161/778 veya 162 tarihinde Şam’da rahmeti Rahman’a kavuşmuştur. Bu tarih 166 olarak da kaydedilmiştir. Çoğunun görüşü de budur.

______________________

İstifade edilen kaynaklar: Sülemî, Tabakâtu’s-Sûfiyye; Abdurrahman Câmî, Nefahâtü’l-Üns, 160; Abdülkerîm Kuşeyrî, Kuşeyrî Risâlesi, 112

Dâvud Tâî (ö. 165/781)

Dâvud Tâî (k.s) meşayihin büyüklerinden ve tasavvuf ehlinin önde gelenlerinden idi. Zamanında dengi bulunmayan bir kişi idi. İmam Ebû Hanife’ye (r.a) yetişmiş, ona talebe olmuştu.

Ayrıca Fudayl’ın (k.s), İbrahim b. Edhem’in (k.s) ve bunların emsali olan zevatın akranından olup birinci tabakadan idi. Tasavvuf yolunda Habib Raî’nin müridi idi. Bütün ilimlerden geniş bir nasib almış ve yüksek bir dereceye ulaşmıştı. Fıkıh ilminde fakihler fakihi olma seviyesine yükselmişti.

Ancak o, rivayetten yüz çevirerek uzleti tercih etmiş, zühd, vera’ ve takvâ yolunu tutmuştu. Derler ki, onun zühd hayatına atılmasının sebebi şu idi:

Ebû Hanife’nin (r.a) meclislerine devam ederdi. Bir gün İmam Azam (r.a) dedi ki:

- Ey Dâvud, biz âlet ve edevâtı (şer’î ilimleri) muhkem hale getirdik. Dâvud (k.s) sordu:

- Geriye ne kaldı? Ebu Hanife (r.a) cevap verdi:

- Onunla amel etmek…

Dâvud Tâî (k.s) diyor ki: “Ebû hanife’nin bu ikazı üzerine uzlete çekilmem hususunda nefsim benimle çekişmeye başladı. Nefsime,

- Hiçbir meselede konuşmamak şartı ile Ebû Hanife’nin meclislerine devam etmedikçe seni uzlete çekmem, dedim.

Kimseyle bir şey konuşmamak şartıyla bu meclislere devam ettim. Bir meseleye cevap vermek durumunda kaldığım olurdu. Ben o mesele hakkında konuşmaya, susuz kalmış bir insanın soğuk suya duyduğu istekten daha şiddetli bir arzu duyar, fakat yine de o konuda konuşmazdım.

İşte bu hadise sonrasında Dâvud Tâî hazretleri (k.s) kendisini zühd ve takva yoluna adadı. Hazretin faziletleri çok, menkıbeleri anlatılamayacak kadar fazladır.

Bir müride şöyle demişti: “Ey mürid! Eğer selâmet istiyorsan dünyaya selâm verip veda et, keramet istiyorsan ahiret üzerine tekbir getir (ahiretten ümidini kes)!”

Ma’ruf Kerhî hazretlerinin (k.s) Dâvud Tâî (k.s) için şöyle dediği rivayet edilir: “Dünyaya Dâvud Tâî’den daha az önem ve değer veren hiçbir kimse görmedim. Dünyanın ve dünya peşinde koşanların onun nazarında hiçbir kadri kıymeti yoktur. Gerçi zamanın fukarası afet ve kusurla dolu idi. Lakin yine de o onlara kemal gözü ile bakar, iyi insanlar olarak görürdü.”

______________________

İstifâde edilen kaynaklar: Abdülkerim Kuşeyrî, Kuşeyrî Risâlesi, 123; Abdurrahman Câmî, Nefahâtü’l-Üns, 163-164

Fudayl b. İyâz (ö. 187/803)

İlk dönem zâhid ve sûfilerindendir. Aslen Kûfeli olup, künyesi Ebû Ali’dir. “Horasan’ın Merv bölgesindendir” diyenler olduğunu gibi Semerkand’da doğdu, Ebîverd’de yetişti, aslen Kûfelidir”, diyenler de olmuştur. Bazılarına göre aslen Buharalı’dır. İşin hakikatini en iyi Allah (c.c.) bilir.

Anlatıldığına göre Fudayl b. İyâz (k.s.), bu yola girmeden önce Ebîverd ile Serahs arasındaki bölgede yol kesen bir eşkıya idi.

Fudayl b. İyâz’ın (k.s.) tövbe edip sûfilerin yoluna girmesine sebep olan hadise şöyle anlatılır: “Kendisi bir cariyeye âşık olmuştu. Bir gün ona ulaşmak ve kendisiyle konuşmak için bulunduğu evin duvarına tırmanırken; bir hafızın okuduğu şu ayeti işitti: “İman edenler için, kalplerinin Allah’ın zikrine yumuşama zamanı gelmedi mi?” (Hadid, 16)

Ayetin manası içene öylesine işledi ki, hemen oracıkta “Ey Rabbim, o an geldi” dedi ve hemen geri döndü.

Geceyi geçirmek için bir harabeye sığındı. Orada bir grup insanla karşılaştı. Onlara katıldı. Bir zaman sonra içlerinden biri gruba yola devam etmelerini önerdi. Fakat bir diğeri,

- Hayır, burada kalalım; sabah olunca yola devam ederiz. Şimdi yola çıkarsak Fudayl önümüzü keser, diyerek öneriyi reddetti.

Fudayl b. İyâz (k.s.), bunu duyunca haline bir kez daha tövbe etti. Sonra kendisini tanıttı. Tövbe ettiğini, emniyet içerisinde yollarına devam edebileceklerini söyledi.

Daha sonra Mekke’ye geldi; vefatına kadar Kâbe’ye komşu olarak orada yaşadı.

Abdullah b. Mübârek demiştir ki: “Fudayl b. İyâz vefat ettiği zaman, hüzün ortadan kalktı. (Çünkü o, yaşadığı vakitte insanların en hüzünlüsü idi.)”

Ebû Ali-i Rûzbârî der ki: “Fudayl b. İyâz ile otuz sene arkadaşlık yaptım. Onun hiç güldüğünü tebessüm ettiğini görmedim (devamlı hüzün ve sükûnet halindeydi). Ancak oğlu Ali’nin öldüğü gün kendisini gülerken gördüm. Sebebini sorduğumda bana şöyle dedi:

- Allah’ın sevdiği bir işi ben de severim.”

Fudayl b. İyâz (k.s.) der ki: “Şayet bütün dünya bana arz edilse ve ondan hiç hesaba çekilmeyeceğim söylense; ben yine de ondan tiksinir kaçarım; aynen sizden birinin yolda rastladığı bir hayvan leşinden elbiseme bulaşmasın diye tiksinip kaçtığı gibi.”

Yine kendisinin şöyle dediği nakledilir: “Ben Allah Teâlâ’ya bir kusur işlediğimi, bineğimin ve hizmetçimin bana karşı davranışından anlıyorum (Ben Allah’a itaat edince onlar da bana itaat ediyor; aksi olunca davranışları kötüleşiyor).”

______________________

İstifade edilen kaynaklar: Abdurrahman Câmî, Nefahâtü’l-Üns, 160; Abdülkerîm Kuşeyrî, Kuşeyrî Risâlesi, 115

Ma’rûf Kerhî (ö. 200 veya 201/816)

Birinci tabakadan ve ilk şeyhlerdendir. Künyesi Ebû Mahfuz, babasının ismi Fiyruz idi. Bazıları bu ismin Firuzân şeklinde olduğunu söylemişlerdir. Bazıları da onun ismini, Ma’rûf b. Ali el-Kerhî şeklinde tesbit etmişlerdir.

Babası, İmam Ali b. Musa Rıza’nın (r.a) kapıcılığını yapan bir köle idi. Onun elinde Müslüman olmuştu. İmam bir gün halkın içeri girmelerine izin vermişti. İzdiham oldu, kalabalığın ayakları altında kalarak can verdi.

Ma’rûf Kerhî (k.s) Serîyyu’s-Sakatî ve daha başkalarının üstadı idi. Serîyyu’s-Sakatî (k.s) diyor ki: “Ma‘rûf Kerhî’yi bir kere rüyada görmüştüm. Sanki o Arşın altında bulunuyor ve Aziz ve Celil olan Allah da meleklerine hitaben:

— Bu kimdir, biliyor musunuz? diye soruyor. Melekler:

— Ya Rab, sen daha iyi bilirsin, diye cevap veriyor. Hak Teâlâ da:

— Bu Ma‘rûf Kerhî’dir, aşkımdan sarhoş olmuştur. Bana kavuşuncaya kadar ayılmaz, diyordu”

Ma‘rûf Kerhî, H. 165/781’de vefat eden Davud Tâî’nin (k.s) sohbet halkasında bulunmuştu.

Bir gün Davud Tâî’nin sohbetinde bulunanlardan biri kendisine:

— Sakın ameli terk etmeyesin, çünkü amel seni Mevlâ’nın rızasına yaklaştırır, deyince, sordu:

— Amelden kastın nedir? O kişi şöyle cevap verdi:

— Devamlı olarak Rabbine itaat halinde olmak, Müslümanlara hizmet ve nasihatte bulunmak.

Ma’rûf Kerhî (k.s) bir gün yeğenine dedi ki; “Allah Teâlâ’dan bir ihtiyacını isteyeceğin zaman, Ona benimle yemin et”, Yani Ya İlâhî! Onun hakkı için muradım ve dileğimi ver, de. Zira Muhammed Mustafa (s.a.v) şöyle dua ederdi; “Allah’ım dilek sahiplerinin senin üzerindeki hakkı için, sana rağbet edenlerin hakkı için ve sana doğru attığım adımlar hürmetine istekte bulunuyorum.”

Ma’rûf Kerhî’ye (k.s) muhabbetten sorduklarında; “Muhabbet halkın öğretmesiyle olmaz. O sadece Hakk’ın bir ihsanıdır”, diye cevap vermiştir.

Ölüm döşeğinde bulunan Ma‘rûf’a (k.s),

— Vasiyette bulunmaz mısın? diye sorulduğunda cevaben şöyle dedi:

— Öldüğüm zaman şu gömleğimi sadaka olarak verin; çünkü dünyaya çıplak geldim, çıplak olarak gitmek istiyorum.

Bu büyük zatın kabri Bağdat’tadır. Dua, ziyaret ve teberrük için oraya gidilir. Orada yapılan duaların kabul edildiği tecrübe ile sabittir.

______________________

İstifade edilen kaynaklar: Abdurrahman Câmî, Nefahâtü’l-Üns, 161-162; Abdülkerîm Kuşeyrî, Kuşeyrî Risâlesi

Bişr-i Hafî (ö. 227/841)

Zâhid sufilerden olan Bişr-i Hafî’nin (k.s) asıl ismi Ebu Nasr Bişr-i b. Hâris Hafî’dir. Birinci tabakadandır. Aslen Merv şehrinden olup Bağdat’ta yaşamış ve burada vefat etmiştir.

Tövbe edip tasavvuf yolunu tercih edişi şöyle anlatılır: Bir gün yolda yürürken halk tarafından ayaklar altında çiğnenen ve üzerinde Aziz ve Celîl olan Allah’ın isminin yazılı olduğu bir kâğıda rast geldi. Kâğıdı yerden aldı ve bir dirheme satın alıp yanında bulundurduğu misk ile kokulandırdı. Ardından bir duvarın yarığına koydu. Bu hadise üzerine uyuyan bir insanın rüyada gördüğü bir şekilde birisinin kendisine şöyle dediğini işitti:

— Ey Bişr-i, sen ismimi güzel bir koku ile kokulandırdın. Hiç şüphen olmasın ki, ben de senin ismini dünya ve ahirette hoş bir koku ile kokulandıracağım.”

Ve nihayet öyle de olur. Bişr-i Hafî hazretleri bu olaydan sonra zühd ve takva yolunu tutar, Allah’ın sevdiği kullar arasına girer.

O şöyle diyor: Rüyada Hz. Peygamber’i (s.a.v) gördüm. Bana dedi ki:

— Ey Bişr-i! Allah seni neden emsaline üstün kıldı, biliyor musun? Ben;

— Hayır, Ya Resûlallah, bilmiyorum, dedim. Şöyle buyurdu:

— Sünnetime tâbi oldun, salih insanlara hizmet ettin, din kardeşlerine nasihatte bulundun, Ashabımı ve Ehl-i Beytimi sevdin de ondan. Seni iyi kulların mertebesine ulaştıran işte bu hareketlerindir.”

Bişr-i Hafî hazretlerini “Halk-ı Kur’an (Kur’an mahlûktur)” fitnesi ortaya çıkıncaya kadar Ahmed b. Hanbel’den üstün tutarlardı. (Bu fitne çıkınca) o sessizce evinde oturdu. (Bu sırada) Ahmed b. Hanbel dinin zaferi için ortaya atılmıştı. Bunun için çalışıp didiniyor, her yerde konuşuyordu. Bişr’e dediler ki:

— Ey Ebû Nasr! Niçin ortaya çıkıp dine yardım etmiyor, Ehl-i Sünneti güçlendirmek için çalışmıyorsun? Şöyle buyurdu:

— Heyhât! Ahmed b. Hanbel Peygamber makamında duruyor. Onun gibi yapmak kimin elinden gelir? Bende o takat yok.

Nakledilir ki; Bişr-i Hafî (k.s.) hayat boyu yalın ayak gezdiği için ona hürmeten hiçbir hayvan (geçtiği güzergâha) terslemezdi. Günün birinde bir şahıs (sokakta) hayvan tersi görünce,

— Eyvah! Bişr-i Hafi gitti” diye feryadı bastı.

Araştırdılar, adamın dediği doğru çıktı.

— Bunu nasıl anladın? diyenlere,

— Çünkü o hayatta olduğu sürece Bağdat’ın hiçbir sokağı hayvan tersiyle kirlenmemişti. Bu sefer alışılmışın aksine bir durum gördüm; anladım ki, Bişr-i Hafi artık hayatta değil, dedi.

Bişr-i Hafî hazretlerinin (k.s.) bazı güzel sözleri:

“Kırk yıldır canım kebap istiyor, fakat onu alacak, saf, helal bir para bulamadım.”

“Halkın kendisini tanımalarını arzu eden bir kimse, ahiretin zevkini bulamaz.”

“Allah’a (c.c) karşı görevini ihmal edenin musibeti ne kadar büyüktür.”

______________________

İstifade edilen kaynaklar: Abdurrahman Câmî, Nefahâtü’l-Üns, 161-162; Abdülkerîm Kuşeyrî, Kuşeyrî Risâlesi, 119-121, Feridüddîn Attâr, Tezkiretü’l-Evliyâ, 173.

Hâris el-Muhâsibî (ö.243/857)

Birinci tabaka sufilerdendir. Asıl ismi Ebu Abdullah Hâris b. Esed Muhâsibî; künyesi Ebû Abdullah’dır. Aslen Basralı olup 243/857 senesinde, Ahmed b. Hanbel’den iki yıl sonra, Bağdat’ta vefat etmiştir.

Hâris el-Muhâsibî (k.s) aynı zamanda zahiri ilimlerde âlim biriydi. Çağındaki bütün ilim adamları onu sever ve ona uyarlardı. Her ilimde yüksek bir hali ve büyük bir himmeti vardı. Çağında Bağdat’taki şeylerin şeyhi o idi.

Muhammed b. Mesrûk diyor ki: “Hâris b. Esed Muhâsibî vefat ettiğinde bir dirheme bile muhtaç bulunuyordu. Hâlbuki babası ölünce geriye birçok mal, mülk ve akar bırakmış, fakat Muhasîbî bundan bir şey almamıştı.”

Onun, babasından kalan mirastan pay almamasının nedeni olarak, babasının kaderi inkâr eden biri olması gösterilmiştir.

Cüneyd’in şöyle dediği hikâye olunur: “Bir gün Hâris el-Muhâsibî bana uğradı, kendisinde açlık alâmeti gördüm.

— Amca evimize girip bir şeyler almak istemez misin? dedim.

— Olur, dedi. Eve girdi. Mutfağa gidip bir şeyler hazırlamak istedim. Evde bir düğünden gönderilen yemek vardı. Getirdim. Kendisine takdim ettim. Bir lokma aldı ve onu ağzında defalarca sağa sola yuvarladı. Fakat (yemekten şüphelenmiş olacak ki) kalktı, lokmayı ağzından çıkardı, bir deliğe attı ve savuşup gitti. Birkaç gün sonra kendisini görünce, o günkü davranışının sebebini sordum. Dedi ki:

— Tabi ki, o zaman aç idim. Evinde (bir şeyler) yemek suretiyle seni memnun etmek, kalbini korumak ve gönlünü almak istedim, fakat benimle Allah Teâlâ arasında bir alâmet (akit) vardır. Bu alâmet, helal olması şüpheli bir yiyeceği boğazımdan geçirmemesi şeklindedir. O gün Allah, o lokmayı yutma imkânını bana vermedi. O yemek size nereden gelmişti?

— Yanımızdaki evde düğün olmuştu. Onlar göndermişlerdi, dedim ve ilave ettim; bugün evimize buyurmaz mısın?

— Olur, dedi ve içeri girdi. Evde kuru ekmek parçaları vardı. Onları takdim ettim. Yedi ve şöyle dedi:

— Bir fakire (dervişe) bir şey takdim edeceğin zaman böylesini takdim et!

______________________

İstifade edilen kaynaklar: Hucviri, Keşfü’l-Mahcûb, 206; Abdurrahman Câmî, Nefahâtü’l-Üns, 161-162; Abdülkerîm Kuşeyrî, Kuşeyrî Risâlesi, 119-121, Feridüddîn Attâr, Tezkiretü’l-Evliyâ, 173.

Zünnûn-i Mısrî (ö. 245/859)

Birinci tabakadan olup ismi Sevbân b. İbrahim, künyesi Ebü’l-Feyz ve lâkabı Zünnûn’dur. Zünnûn (k.s), Mısır’ın İhmim bölgesinde ikamet ederdi. İmam Şafiî’nin (r.a) kabri de buradadır. Bu, Mısır’ın yukarı kısmında, hacca gidenlerin yolu üzerinde bulunan bir beldenin adıdır. Ataları Nevbe’den olup Kureyş’in azadlılarından idiler. Nevbe (Nübye) yukarı Mısır ile Habeşistan arasında bir yerdir.

Zünnûn-i Mısrî (k.s), Mâlik b. Enes’in (r.a) talebesi idi, onun mezhebinde bulunuyordu. Muvatta’yı ondan dinlemiş ve fıkıh okumuştu. Piri, mağribte Şeyh İsrâfil idi.

Bazı insanlar onu zamanın halifesi Mütevekkil-Alellah’a şikâyet ettiler. Halife kendisini Mısır’dan huzuruna çağırdı. Zünnûn-i Mısrî geldi, halifenin huzuruna girdi, ona bazı nasihatlerde bulundu; halife ağladı, kendisine birçok ikramda bulunarak Mısır’a geri gönderdi.

Zünnûn-i Mısrî, mâneviyat yolunda emsallerinden çok üstündü. İlimde, vera’da (şüpheli şeylerden sakınmada), hal ve edep yönünden zamanında emsali yoktu.

Halife Mütevekkil’in yanında vera’ sahipleri zikredilince ağlar ve “Vera’ ve takvâ sahipleri zikredilince ilk akla gelen Zünnûn-i Mısrî’dir; onların en faziletlisi odur” derdi.

Şeyhülislâm Ebû İsmâil Abdullah Ansârî Herevî (rah.) demiştir ki: “Zünnûn, kerametle süslenmesi ve makamlarla medh olunması mümkün olmayan yüce şahsiyetlerden idi. Zira makam, hal ve vakt onun elinde oyuncak olmuş ve aciz kalmıştı. Vaktin imamı, zamanın biriciği ve bu taifenin başı idi. Cümlenin nisbeti ve izâfeti onadır. Gerçi ondan evvel de şeyhler vardı, lâkin Zünnûn, işaretle anlatılan hususları ibâre ile anlatan ve bu yolda söz söyleyenlerin öncüsü idi. Cüneyd zuhur edince, bu ilmi diğer tarzda tertib etti, yaydı ve kitaplar te’lif etti. Şiblî ortaya çıkınca, bu ilmi minberler üzerinde anlatarak âşikâr hale getirdi. Cüneyd: ‘Biz bu ilmi zeminlerin altında ve hane içinde gizli konuşurduk, Şiblî gelince minberlere çıkıp halka açıkladı.’ demiştir.”

Zünnûn diyor ki: “Üç sefer yaptım, üç ilim getirdim. Birinci seferde getirdiğim ilmi havâs da avâm da kabul etti. İkinci seferde getirdiğim ilmi havâs kabul etti, avâm kabul etmedi. Üçüncü seferde getirdiğim ilmi ne havâs ne de avâm kabul etti. Bu yüzden sürülmüş ve kovulmuş olarak yalnız bir halde kaldım.”

Şeyhülislâm (rah.) (Zünnûn’un bu sözüne açıklama getirerek) der ki: “Birincisi tevbe ilmi idi. Bunu hem avâm hem havâs kabul etmişti. İkincisi tevekkül, muamele ve muhabbet ilmi idi. Bunu havâs kabul etmiş ama avâm kabul etmemişti. Üçüncüsü hakikat ilmi idi. Halkın ilmine ve aklına göre değildi. Onun için Zünnûn’u terk ettiler, kendisini red ve inkâra kalkıştılar ve H. 245/859’de dünyadan gidene kadar bu tutumlarını devam ettirdiler. Cenazesini götürürken bir bölük kuş gelip cenaze üzerinde kanat açarak uçtular, cenazede hazır bulunanların hepsini gölgeleriyle kapladılar. Fakat hiç kimse, bu kuşlardan bir tanesini bile (daha evvel) görmemişti. Bu kuşlar bundan sonra sadece bir kere, İmam Şafiî’nin talebesi Müzenî’nin (r.a.) cenazesinde görülmüşlerdi. Bundan sonra Zünnûn halk arasında kabul gördü. Ertesi günü kabrinin başında insanoğlunun yazısına benzemeyen bir yazı ile şu ibarenin yazılmış olduğu görülmüştü: “Allah’ın sevgilisi Zünnûn, şevk sebebiyle Hak şehidi!” Bu yazıyı silmek için uğraştılarsa da başaramadılar. Tekrar yazıldığını gördüler.

Saîd b. Osman der ki: Zünnûn-i Mısrî’nin şöyle dediğini işittim: “Kulun yüce Allah’a muhabbetinin alâmeti; Allah’ın habibi Hz. Muhammed’e (s.a.v) ahlâk, fiil, emir ve sünnetlerinde uymaktır.”

______________________

İstifade edilen kaynaklar: Abdülkerim Kuşeyrî, Kuşeyrî Risâlesi (Semerkand Yayınları); Abdurrahman Câmî, Nefahâtü’l-Üns, 153-154

Nakşibendiyye

Şâh-ı Nakşibend (k.s.) (ö. 791/1389) : Nakşibendi tarikatının kurucusudur. Asıl adı Hâce Muhammed b. Muhammed el-Buhârî’dir. Şâh-ı Nakşibend unvanıyla meşhurdur. 718'de (1318) Buhara yakınlarında daha sonra Kasrıârifân adını alacak olan Kasrıhindûvân köyünde doğdu.

Şâh-ı Nakşibend hazretleri (k.s.) dünyaya geldiği zaman, Hâcegân Tarîkatı şeyhlerinden Muhammed Baba Semmâsî (k.s.) müridleriyle birlikte o köye gelmiş ve henüz çok küçük yaşlarda bulunan Şâh-ı Nakşibend'i (k.s.) mânevî evlatlığa kabul etmiştir.

Muhammed Baba Semmâsî (k.s.) hazretlerinin müridi olan Emîr Külâl (k.s.) hazretlerine Şâh-ı Nakşibend'i (k.s.) kastederek; "Bu erin terbiyesi sana aittir" dediği rivayet edilmiştir.

Bu itibarla Bahâeddin Nakşibend (k.s.) uzun yıllar Emîr Külâl (k.s.) hazretlerinin yanında kaldı. Henüz kemale ulaşmadığı halde halinden memnun görünmesi üzerine mürşidi onu tekkeye abdest suyu taşımakla görevlendirdi. Tarikat âdâb ve erkânını öğrendiği bu dönemde gördüğü bir rüya üzerine, kendisinin doğumundan yaklaşık bir asır önce vefat etmiş olan Abdülhâlık-ı Gucdüvânî'nin (k.s.) ruhaniyetine intisap etti ve Üveysî lakabını aldı. Birgün Buhara'da mezarları dolaşırken yakın zamanda vefat eden Muhammed Baba Semmâsî'den (k.s.) Abdülhâlık-ı Gucdüvânî'ye (k.s.) kadar ulaşan sufileri mâna âleminde müşahede etti. Bu sırada Abdülhâlık-ı Gucdüvânî (k.s.) kendisine dinin emir ve yasaklarına uymasını, ruhsatlara ilgi göstermemesini, azîmetlere sadık kalmasını Hz. Peygamber (s.a.v.) ve ashabının (r.a.) yolunda gitmesini tavsiye etmiştir.

Uzun süren çok yönlü müridlik devresini tamamladıktan sonra doğum yeri Kasrıhindûvân'a dönerek müridlerini yetiştirmeye başlayan Şâh-ı Nakşibend (k.s.) daha sonra ikisi hac için olmak üzere üç defa Buhara'dan ayrılmıştır.

Bahâeddin Nakşibend hazretleri (k.s.) 3 Rebîülevvel 791 (2 Mart 1389) tarihinde doğduğu köyde vefat etmiştir. Nakşibendiyye tarikatı kuruluşunu tamamlayıp yayıldıkça kabrin etrafında geniş bir külliye oluşmuştur.

Buhara ile Bahâeddin Nakşibend (k.s.) arasında kurulan manevi bağ o kadar kuvvetli olmuştur ki Buharalılar onu "Hâce-i belâ-gerdân" (belayı defeden hâce) diye anmışlar ve şehrin manevi koruyucusu saymışlardır.

Kadiriyye

Abdülkâdir Geylânî (ö. 561/1165-66) : Kadiri tarikatının kurucusudur. Asıl adı Muhyiddîn Ebû Muhammed Abdülkâdir b. Ebî Sâlih Mûsâ Zengîdost el-Geylânî’dir. Künyesi Ebu Muhammed, lakabları Muhyiddin'dir. Arapça’da “el-Cîlî, el-Cîlânî”, Farsça’da “Gîlî, Gîlânî”, Türkçe’de ise “Geylânî” şeklinde telaffuz edilen nisbesiyle şöhret buldu. "Gavsü's-Sakaleyn" diye de anılır.

Nesebi Hz. Ali'ye (r.a.) dayanmaktadır. 470’te (1077) Hazar denizinin güneybatısındaki Gîlân eyalet merkezine bağlı Neyf köyünde dünyaya geldi. Küçük yaşta babasını kaybeden Abdülkâdir Geylâni (k.s.) hazretleri, annesinin yanında ve dedesi Savmaî'nin himayesinde büyüdü.

On sekiz yaşlarına gelince annesinden izin alarak bir kafileye katılıp Bağdat'a gitti. Orada Ebu Gâlib b. Bâkıllâni, Ca'fer es-Serrâc, Ebû Bekir Sûsen ve Ebû Tâlib b. Yûsuf gibi âlimlerden hadis; Ebû Saîd el-Muharrimî, Ebû Hattâb ve Kâdî Ebû Hüseyin gibi hukukçulardan fıkıh; Zekeriyyâ-yı Tebrîzî gibi dilcilerden de edebiyat okudu.

Kısa zamanda usul, fürû ve mezhepler konusunda geniş bilgi sahibi olan Abdülkâdir Geylâni (k.s.) hazretleri Ebü'l-Hayr Muhammed b. Müslim ed-Debbâs (rah.) (ö.525/1131) vasıtasıyla tasavvufa intisap etti. Hocası Ebû Saîd'in (rah.) kendisine tahsis ettiği Bâbülerec'deki medresede hadis, tefsir, kıraat, fıkıh ve nahiv gibi ilimleri okuttu ve vaaz vermeye başladı.

Ancak bir süre sonra bütün bunları bırakarak inzivaya çekildi. Abdülkâdir Geylâni (k.s.) hazretleri 561-562/1166-1167 tarihinde Receb ayının sekiz veya dokuzuncu günü, cumartesi gecesi, yatsı namazından sonra vefat etti. Kabirleri Bağdat'ta Bâbü'd-Ders Medresesi'ndedir.

Hepsi de Benim Kölemdir.

24.5.2013 16:54:22

Padişahlardan biri, zahidin birisine sorar:

— Bir ihtiyacın var mı?' Zâhid büyük bir vakarla cevap verir:

— Senden ihtiyacımı nasıl talep ederim? Zira benim mülküm seninkinden daha büyüktür!' Padişah şaşkındır. Sorar:

— Nasıl olur?' Zâhid cevap verir:

— Senin kölesi olduğun şey benim kölemdir.' Padişahın şaşkınlığı bir kat daha artmıştır. Tekrar sorar:

— Bu nasıl olur?' Zâhidin cevabı gecikmez. Der ki:

— Sen şehvetin, öfkenin, midenin kölesisin. Oysa ben, tüm bunları mülk edinmişim; hepsi de benim kölemdir!”[1]

[1]İmam Gazali-İhyâu Ulumi’d-Dîn, 4/97.

Miyâr-ı Tarîkat | Karabaş Velî

17.6.2013 19:28:18

Tasavvuf klasikleri içinde, usûl ve âdâbı konu alan türlerden birisi de miyâr-ı tarîkat, tarikat-nâme veya erkân-nâme gibi isimlerle kaleme alınan eserlerdir. Tekke ve tarîkatler öncesi dönemlerden itibaren kaleme alınan pek çok tasavvufî eserde, sülûk usulleri ve sâlikin dikkat etmesi gereken kurallar ifade edilmiştir. Dikkat çekilen bu kurallar, sonraki dönemlerde özellikle Türk mutasavvıflar tarafından müstakil eserler veya risaleler halinde yazılmaya devam edilmiştir. Bir meslek talibinin uymak zorunda olduğu söz konusu kuralların çoğu Kur’an orijinlidir.

İncelendiğinde görüleceği gibi, bu metinlerde sâlikin; kendi nefsine karşı uygulayacağı davranışlar, sûfilerin yanında uygulayacağı davranışlar, toplum içinde insanlara karşı uygulayacağı davranışlar, eşyaya karşı uygulayacağı davranışlar vs. belirlenmiştir.

Bir kişinin mana yoluyla davranışlarının zapt u rapt altına alınmaya çalışılmasının biricik amacı, onun “hüsn-i hulk” denilen güzel ahlâka ulaşmasını, dolayısıyla Allah’a gerçek bir kul, insanlara örnek ve topluma yararlı bir kişi olmasını sağlamaktır.

Miyâr türü eserler, tasavvuf tarihi ve edebiyatı araştırmalarında ihmal edilmemesi gereken önemli kaynaklardır. Bu metinler ayrıca, günümüzde anlamı unutulan pek çok deyim ve ifadenin, bugün için folklorik kabul edilen davranış modellerinin, kısaca, arka planı olan ve fakat çözümlenemeyen pek çok kültür öğesinin çözümlenmesinde, anlaşılmasında, yorumlanmasında anahtar olacaktır.

Şabân-ı Velî’nin (k.s) miyâr’ı, Yahyâ-yı Şirvanî’den (k.s) beri uygulanagelen kurallardan ibarettir. Miyâr-ı Tarîk adıyla şöhret bulan bu risale bir kişinin kaleminden çıkan telif bir eser değildir. Bu eser, Yahya-yı Şirvanî’nin (k.s) emriyle irfân sahibi kırk kişi tarafından tertip edilmiştir. Ömer Fuadî’nin verdiği bilgilere göre, Miyâr’daki kuralların kaynağı Kur’an ve hadistir.

(Kitabın önsözünden...)

Allah'tan Korkmadın mı?

25.6.2013 10:43:33

Ebu Amr b. Ulvan, şöyle anlatır:

Bir gün ayakta namaz kılıyordum. Aniden kalbimde bir arzu uyandı. Bunu uzun uzadıya düşünürken sonunda şehvetim kabardı ve yere düştüm. Aniden tüm bedenim simsiyah kesilmişti. Bu olay üzerine üç gün dışarı çıkmadım. Bu arada giderebilmek için sabunla yıkandığım halde siyahlık gittikçe artıyordu. Bu durum üç günden sonra kayboldu. O sırada Rikka'da (Irak'ta bir yer) oturuyordum. Bir gün, beni yanına çağıran Cüneyd-i Bağdadîye gittim. Oraya vardığım zaman Cüneyd bana:

— Allah'tan korkmadın mı? Onun huzurunda dimdik durduğun halde nefsine bir şehvet koydun. Öyle ki bu şehvet seni istilâ edip Allah'ın huzurundan çıkardı. Eğer ben senin için Allah'a yalvarmasaydım, senin adına vekâleten tevbe etmeseydim sen Allah'a o siyahlıkla kavuşacaktın!' dedi. Ben Rikka'da, Cüneyd de Bağdat'ta olduğumuz halde benim bu durumumu nasıl bildiğine hayret ettim. (Ona bu durumu bildiren Allah'tır).”[1]

[1] İmam Gazali, İhyâu Ulumi’d-Dîn, 4/67.

Tasavvuf İnsanlığa Ne Vaadediyor?

25.6.2013 13:43:48

Halil Akgün

Dün olduğu gibi bugün de tasavvuf İslâm’ın yayılmasında en önemli rolü oynamaktadır. Peki tasavvufa olan bu ilgi nereden geliyor? İnsanlar bu maneviyat yoluna neden koşuyorlar? Tasavvuf insanların hayatında nasıl bir rol oynuyor? Bugün hayatımıza ne katmaktadır?

Daha yalın bir şekilde soracak olursak: Tasavvufun, her tür refah ve maddi imkana sahip olan modern insana sunabileceği bir şey var mı?

İnsanlığa bir rahmet ve hidayet olarak gelen din-i mübin-i İslâm’ın en güzel ve nezih ifadesi olan tasavvuf, nesiller boyunca insanlığa imanın, ihlâsın ve takvanın lezzetini tattırmış; onların kâmil insanlar olmasını sağlamıştır. Bir irşad ve ahlâk yolu olarak tasavvuf aynı zamanda İslâm kültür ve medeniyetinin gelişmesine ve yayılmasına çok büyük katkılarda bulunmuştur. Tasavvuf düşüncesini ve tekke geleneğini göz ardı ederek İslâm tarihini ele almak mümkün değildir.

Tasavvuf ve insan tabiatı

İster fakr u zaruret, isterse de zenginlik içinde olsun, tasavvufun davet ettiği ahlâk ve irfan yolunun bütün insanlara sunduğu büyük nimetler vardır. Zira tasavvufun özü olan manevi terbiye, insanın varlığını tamamlar ve onun aslındaki cevheri ortaya çıkartır. Bu asıldan uzak kalan insan, insan olamaz; olsa olsa beşer mertebesinde kalır.

Tasavvufun cazibesi ve cezbesi, onun aslî tanımından ve misyonundan kaynaklanmaktadır. Zira tasavvufun amacı insanın yaradılış gayesine uygun bir hayat sürmesidir. İnsan zahirde maddi, özünde manevi bir varlıktır ve bu yüzden akıl ve ruh, insanın özünü oluşturur. Akıl, ahlâk ve maneviyat boyutu olmayan insan, ancak “beşer” olabilir. Yani hayvanî özelliklerinden kurtulamamış, varlığın alt mertebelerinde kalmış bir varlık olabilir.

Aklını ve ruhunu arzu ve heveslerine feda eden bir insan “eşref-i mahlukat” olamaz. O ancak Kur’an’ın ifadesiyle “esfel-i safilîn” yani “alçakların en alçağı” mertebesinde yaşayan bir varlık olur. Halbuki insanın yeryüzündeki amacı, hayvanî özelliklerinin üzerine çıkarak varlık alemi içinde ait olduğu mertebeye ulaşmaktır.

Tasavvuf işte insanın bu manevi yönüne odaklanır. Onun ahlâkî ve manevi melekelerini geliştirmeyi hedefler. Onu beşeriyetten insan makamına, sıradan bir insan olmaktan insan-ı kâmil mertebesine yükseltmeye çalışır. Tasavvuf bunu yaparken insanın fıtratını dikkate alır. Her bireyin ihtiyaçlarının farklı olduğunu bilir ve her bir nefs, her bir ruh ile ayrı ayrı ilgilenir.

Bu noktada tasavvufun en güzel tanımı, Hz. Peygamber Efendimiz’in “ihsan hadisi”nde yapılmaktadır. Tasavvufun tarihi rolünü ve bugün hayatımızdaki anlamını kavramak açısından da bu hadis bize kılavuzluk etmektedir.

İslâm’ı ihsan makamında yaşamak

Müslim, Nesaî, Ebu Davud, Tirmizî ve İbn Mâce’nin Ebu Hüreyre r.a.’den aktardığı hadise göre bir gün Hz. Peygamber s.a.v. Efendimiz bir yerde oturuyordu. Yanına biri gelip ona;

– İman nedir, diye sordu. Efendimiz:

– İman; Allah’a, Meleklerine, Allah’a kavuşmaya, peygamberlerine ve öldükten sonra dirilmeye inanmaktır, cevabını verdi. O kişi:

– İslâm nedir, diye sordu. Efendimiz s.a.v:

– İslâm; Allah’a ibadet edip hiçbir şeyi O’na ortak koşmamak, namazı ikame ve zekâtı eda etmek, Ramazanda da oruç tutmaktır, dedi. Sonra o kişi:

– Peki, ihsan nedir, diye sordu. Efendimiz:

– Allah’a sanki görüyormuş gibi ibadet etmendir. Eğer sen Allah’ı görmüyorsan da şüphesiz O seni görmektedir, buyurdu.

Bu kişinin soruları ve rahat tavrı karşısında şaşkınlık içinde kalan sahabeye dönen Hz. Peygamber s.a.v. Efendimiz;

– Bu kişi Cibril idi. Size dininizi öğretmeye geldi, buyurdu.

Bu hadis, “iman”, “İslâm” ve “ihsan” kelimelerini hiç bir şüpheye mahal bırakmayacak şekilde tanımlamaktadır. Buna göre iman, Kur’an ve Sünnet’te emredilen temel inanç konularına tam manasıyla iman etmektir. Yani insanın sahip olması gereken inanç esaslarını açık seçik ortaya koyarak doğru akideye sahip olmaktır.

İslâm, her müslümanın mükellef olduğu ibadet şartlarını yerine getirmektir. Namaz, oruç, zekât ve hac gibi, mümin ve müslüman kişiyi Allah’a yaklaştıran ibadetleri insanın kudreti ölçüsünde kâmilen yapmasıdır.

İhsan ise, iman ve İslâmı adeta Cenab-ı Hakk’ı her an görüyormuş gibi yaşamaktır. Yani her an Yüce Yaratıcı’nın huzurundaymışız gibi davranmak, hissetmek ve yaşamaktır.

Biz farkında olmasak da her zaman mutlak kudret ve bilgi sahibi Cenab-ı Hakk’ın huzurundayız. Zira bizi yaratan ve her an nefes veren Yaratıcı’dan bir an bile uzak kalmamız, O’ndan uzaklaşmamız, kaçmamız mümkün değildir.

Nefsine yenik düşen, dünyaya bel bağlayan insan bu gerçeği unutabilir. Kendisini bağımsız, kudret sahibi ve hesap sorulmaz bir varlık zannedebilir. Hatta Firavun örneğinde olduğu gibi kendine -hâşâ- birtakım ilahi vasıflar bile atfedebilir.

Oysa Kur’an’ın veciz ifadesiyle insan “Rabbine fakirdir.” Yani bütün varlığını, aklını, malını mülkünü, ilmini, aldığı her nefesi Mutlak Yaratıcı’ya borçludur. Din, bize bu en temel hakikati sürekli hatırlatmak için vardır. İbadetlerin amacı, Cenab-ı Hak ile olan bağımızı ve rabıtamızı her an taze tutmak; bizim “fakir”, Rabbimizin “gani” yani zengin ve münezzeh olduğunu her daim hatırlatmaktır.

İşte İslâmın ihsan makamında yaşanması da budur. Tasavvufun amacı, bizleri iman ve İslâm’ın nimetleriyle beraber ihsan makamına çıkartmaktır. Tasavvuf, İslâm’ı ihsan makamında yaşamaktır.

Bu yüzden tasavvuf; iman, ahlâk ve maneviyat arasında mükemmel bir irtibat kurar ve insan oluşumuzun manasını burada aramamız gerektiğini söyler. Fakat bu sadece bireyin zihninde cereyan eden, kişisel bir konu değildir. İhsan makamında bir hayat, insanın tutum ve davranışlarına, amellerine, ilişkilerine, her şeyine yansır. Zaten zahirde karşılığı olmayan bir ahlâk ve maneviyattan bahsetmek mümkün değildir. Bu yüzden eskiler “sirette ne varsa, surette de o vardır” demişlerdir.

Tasavvuf ve İslâm medeniyeti

Tasavvufun öngördüğü ahlâk ve yaşam biçimi, İslâm medeniyetine yön vermiş, onun kurucu unsurlarından biri haline gelmiştir. Düşünce, sanat, bilim, kültür, mimari, sosyal yaşam ve iktisat alanında maneviyat mürşitleri tarihî roller oynamış ve İslâm medeniyetinin evrensel bir kimlik kazanmasına katkıda bulunmuşlardır.

Örneğin İslâm estetiğini tasavvuf geleneğini yok sayarak ele almak mümkün değildir. Tasavvuf, güzeli keşfetme ve güzel yaşama sanatıdır. İslâm estetiği de bu güzellik tasavvuru etrafında şekillenmiştir. Zira İslâm estetiğinin en temel ilkesini Hz. Peygamber Efendimiz şu hadisinde çarpıcı bir şekilde ifade etmiştir: “Allah güzeldir ve güzeli sever.”

Bu güzellik ideali, hem tasavvufun hem de İslâm kültür ve medeniyetinin merkezinde yer alır. Bu yüzdendir ki müslüman toplumlar kurdukları bütün şehirleri, inşa ettikleri bütün yapıları belli bir estetik ve güzellik tasavvuruna göre ortaya koymuşlardır.

İslâm medeniyetinin şaheserleri olan Emeviyye, Selimiye, Süleymaniye, Sultan Ahmed ve Karaviyyin camileri, Endülüs’teki el-Hamra sarayı, ayrıca rasathaneler, kütüphaneler, tekke ve zaviyeler, bir irşad, sanat ve kültür merkezi olarak görev yapan Mevlevîhaneler ve daha onlarca türde eser, İslâm estetik anlayışına göre şekillenmiştir. Bu eserler, aynı zamanda tasavvuf geleneğinin geliştirdiği estetik anlayışından beslenmiştir.

Aynı şekilde şiir, hikâye, hat, ebru, tezhib ve musiki gibi sanat dallarının gelişmesinde tasavvuf çok önemli bir rol oynamıştır. Bu sanat eserlerinin amacı “sanat için sanat” yapmak değil, insanı güzellik ve erdem ile yani ihsan sayesinde kemale ulaştırmaktır.

Tasavvuf aynı zamanda ahlâk ve maneviyata, adalet ve paylaşıma, erdem ve saygıya dayalı bir toplum düzeninin kurulmasında ve yaşatılmasında etkin bir yere sahip olmuştur. Farklılıkları bir rahmet ve zenginlik olarak gören tasavvuf kültürü, toplumsal ve kültürel çeşitliliği barış ve huzur içinde yaşamanın bir unsuru haline getirmiştir.

Aynı şekilde tasavvuf iktisadi hayatta da önemli roller oynamıştır. Osmanlı döneminde Ahî ve Fütüvvet teşkilatları dervişler tarafından kurulmuş ve yaşatılmıştır. Böylece hayatın, ticaretin, maddi alışverişin içinde de ahlâk ve maneviyatın yaşanabileceğini göstermişlerdir.

Bütün bu hususlar, tasavvufun gerçek bir denge ve itidal yolu olduğunu, ne dünyayı ne de ahireti ihmal etmek anlamına gelmediğini teyit etmektedir. Fıtrat yolu olan İslâm, insanın maddi ve manevi huzuru için en doğru ve hayırlı yoldur. Tasavvuf bu gerçeği evrensel bir ilke haline getirmiş ve hayatın her alanına uyarlamıştır.

Günümüzde Tasavvuf

Tasavvufun dün olduğu gibi bugün de temel cazibesi buradan gelmektedir. Yüzyıllar boyunca tasavvuf büyükleri ve dervişler, İslâm’ı dünyanın dört bir tarafına barış ve irşad yoluyla yaymışlardır. Kimseyi zorlamadan, hileye başvurmadan, tatlı dille ve ikna yoluyla, gönülleri kazanarak insanları doğru yola davet etmişlerdir. Afrika’dan Orta Asya’ya, Balkanlar’dan Endonezya’ya kadar İslâm coğrafyasının farklı bölgelerinde milyonlarca insan İslâm ile maneviyat mürşitleri sayesinde şerefyâb olmuşlardır.

Tasavvuf bu misyonunu bugün de icra etmeye devam etmektedir. Dünyamızın giderek maddileştiği, maneviyat pınarlarının kuruduğu bir çağda, tasavvufun ahlâk, erdem ve ihsan mesajı daha da önemli hale gelmektedir.

Maddi zenginlik ve refahta en ileri noktaya gelen toplumlar büyük bir manevi açlık içinde bulunmaktadır. Zira maddi zevk insanı bir noktaya kadar mutlu edebilir. “Ben kimim?”, “Hayatımın gayesi nedir?” gibi temel sorular, insanın karşısına her yerde çıkmaktadır. Bu soruya tatmin edici bir cevap veremediğinizde hayatımızın anlamı ortadan kalkar. İstikameti, manevi hazzı, neşvesi, heyecanı olmayan bir hayat yaşamaya başlarız.

Fakat insan akleden, düşünen bir varlık olduğu için anlamsız bir hayat yaşayamaz. Hayatını anlamlandırmak için mutlaka bir yerlere tutunması gerekir. Eğer elinde doğru bir kılavuz yoksa, yanlış yollara sapar; sahte tanrılardan medet umar. Lakin bu, insanın şerefine yakışır bir durum değildir. Allah’ın verdiği aklı ve vicdanı doğru kullanamayıp doğru yoldan sapan bir insan, her şeyden önce kendi varlığını ve değerini ayaklar altına almış demektir.

Tasavvuf hem geleneksel toplumlara hem de modern insana hitap edebilmektedir. Zira o, geleneği canlı bir şekilde yaşatmakta ve varlığımıza ilişkin temel sorulara ikna edici cevaplar vermektedir. Bu sorulara tatmin edici cevaplar veremese, bugün tasavvufun milyonlarca müntesibi olmazdı.

Bugün İbn Arabi ve Mevlâna k.s. gibi tasavvuf yolunun büyük mürşitleri sadece İslâm dünyasında değil, Batıda da bilinmekte, eserleri okunmakta, hayatları incelenmektedir. Bir Amerikalı, bir Fransız, bir Japon Hz. Mevlâna’da ne bulur? İbn Arabi’den ne almak ister? Yunus Emre’yi anlayabilir mi? Gazalî’den feyiz alabilir mi?

Evet alabilir. Zaten almaktadırlar da. Çünkü insanın maneviyat arayışı evrenseldir. Yer, zaman, ülke, cins, ırk, dil, kültür dinlemez. Arayan ile aradığı şey buluştuğunda, her tür sınır, her çeşit engel aşılır.

Tasavvuf ve Müslüman toplumlar

Tasavvuf bugün İslâm toplumları için de bir irşad ve ıslah yoludur. Kabul edelim ki İslâm dünyasının siyasî, ekonomik, sosyal pek çok sorunları var. Yüzyıl öncesine kıyasla İslâm ümmeti yavaş yavaş ayağa kalkmakta ve yeni bir uyanışın işaretlerini vermektedir.

Fakat daha almamız gereken çok mesafe, çözmemiz gereken çok mesele var. İslâm’ın izzet ve şerefini korumak ve yüceltmek için atmamız gereken adımlar var.

Şimdi bu adımları nasıl atacağız? İslâm toplumlarında barış ve huzuru nasıl tesis edeceğiz?

Bunları siyasî ve toplumsal mühendislik meseleleri olarak görmek büyük bir hatadır. Bu sorunların halli toplumsal mühendislik yahut daha fazla zenginlik ve refahtan geçseydi, ileri sanayi toplumlarının hiçbir sorunu olmazdı.

Bunlar, temelde ahlâklı ve erdemli insan yetiştirmekle üstesinden gelinecek sorunlardır. Tasavvuf, insanın bu yönüne odaklandığı için bugün de değerini ve önemini korumaktadır.

Müslüman toplumlarda var olan sosyal ve ahlâkî hastalıkların çözüme kavuşturulmasında tasavvuf çevreleri çok önemli bir görev ifa etmektedir. Derleyen, toparlayan, barıştıran, birleştiren misyonuyla tasavvuf, doğudan batıya, Türkiye’den Mısır’a, Fas’tan Endonezya’ya İslâm coğrafyasının her köşesinde barış ve huzurun, saygı ve müsamahanın zeminini güçlendirmekte ve böylece toplum hayatımıza hayatî katkılarda bulunmaktadır.

Selefîlik ve modernizm adına, bazıları bu katkıyı takdir etmeyebilir. Hatta bazıları İslâm toplumlarının geri kalmışlığını tasavvufa mal etmeye kalkabilir. Bu cahilce yaklaşımlara verilecek en güzel cevap, biraz tarih okumak ve tasavvufun İslâm medeniyetine yaptığı katkıları incelemelerini tavsiye etmektir.

Tasavvuf modern insana ne vadediyor?

Modern insan aslında varlık ile yokluk arasında bocalayan bir özne. Bir tarafta insanlık tarihinin hiç görmediği kadar geniş imkanlara sahibiz. Modern bilim ve teknoloji, dünyayı küçük bir köy haline getirdi. Ülkelerin elinde yüz milyarlarca dolarlık kaynak var.

Ama buna rağmen dünyada o kadar çok adaletsizlik, zulüm, savaş, haksızlık, açlık, salgın hastalık var ki insan bu acziyet karşısında şaşakalıyor. İnsanlık varlık içinde yokluk çekiyor.

Fakat asıl önemlisi, bu kadar maddi varlık ve imkan, insanı daha mutlu, daha mutmain, daha kanaatkâr, daha adil ve paylaşımcı yapmıyor. Tersine, daha fazla kazanç, kâr ve iktidar hırsı insanı insanlıktan çıkartıyor, onu bir canavar haline getiriyor. Kendi başına bırakıldığında bu canavar sadece adalet üretmiyor; tersine savaş ve zulüm yapıyor. Kendine zarar vermenin ötesinde bütün insanlığı ortadan kaldıracak, yeryüzünün sonunu getirecek kitle imha silahları, biyolojik ve kimyasal silahlar yapabiliyor. Bunları kullanabiliyor.

Bu canavara kim nasıl dur diyecek? Ülkelerin ve uluslararası kurum ve kuruluşların alacağı tedbirler ancak bir noktaya kadar etkili olabilir. Siyasî ve ekonomik yaptırımlar kısmen işe yarayabilir. Yirminci yüzyıl, yarım kalmış ve akamete uğramış onlarca böyle girişimle dolu.

Asıl yapılması gereken bir zihniyet devrimidir. Hayata, varlığa, tabiata, insana, çevremize, diğer insanlara bakışımızı köklü bir şekilde değiştirmeden insan onuruna yakışır ve adalete dayalı küresel bir düzen kurmak mümkün olmayacaktır.

Tasavvufun maneviyat ve ahlâk yolu, bu zihniyet devriminin ipuçlarını bize vermektedir. İç huzuruna kavuşmuş, çevresiyle, tabiatla ve Rabbiyle barışık insanlar ancak yeni bir dünya düzeni kurabilir. Kendi iç disiplinini ve huzurunu tesis edememiş toplumların kurduğu bir medeniyet ve dünya düzeni ancak kaos, haksızlık ve gözyaşı üretir.

Maneviyat yolu olarak tasavvuf, hem bireysel hem de toplumsal düzeyde insanlığa bir çıkış yolu sunmaktadır. “Ben kimim ve ne için varım?” sorusunun cevabını ne tek başına felsefe, ne siyaset yahut bilim verebilir. Bu soruların cevabını ancak ve ancak yüksek bir atıf çerçevesi içinde yani metafizik bir ilkeye bağlanarak bulabiliriz.

Bir tarafta nihilist, yani hayatın anlamından mahrum bir nesne haline gelen, öbür tarafta bir canavara dönüşen insanoğlunu dengede tutacak olan şey, onun uhrevî, ahlâkî ve metafizik bir ilkeye tabi olması ve beşeriyetten insaniyet makamına yükselmesidir. Tasavvufun insanları davet ettiği ahlâk ve irfan yolu, hem hayatımıza anlam katar hem de bizi ifrat ve tefritten, her tür aşırılıktan muhafaza eder.

Toplumda bir düzen inşa etmek için de ahlâk ve irfan yoluna ihtiyacımız var. Ahlâkî değerleri tefessüh etmiş, birbirine düşmüş, başkalarını düşman gören, onların zafiyetleri üzerine iktidar kurmaya çalışan bir toplumun barış ve huzur üretmesi mümkün değildir. Erdemli bir toplum ideali için çalışmak, adalet ve paylaşıma dayalı bir toplum düzeninin birinci şartıdır.

Erdemli toplum, özünde ahlâkî bir toplum tasavvurudur. Yani toplumun adalet, hak, hukuk, eşitlik, paylaşım, saygı, cömertlik, emeğe saygı, yapılanı takdir etme gibi temel ahlâkî ilkeler etrafında şekillenmesidir. İşte bu ideale ulaşmak için de tasavvufun ahlâk ve irfan yolunun kılavuzluğuna ihtiyacımız var.

İnsanlık maddi, ekonomik ve teknolojik olarak çok ileri noktalara gelmiş olabilir. Ama bu onun kemal mertebesine ulaştığı anlamına gelmez. Şu haliyle dünya, gittikçe hızlanan, hızlandıkça da parçalanma ihtimali artan bir araca benziyor. Son sürat giden ama istikametini bilmeyen, nereye ne için gittiğini idrak edemeyen bir araç, en nihayetinde kendi sonunu getirir.

Bu gidişe dur demek için çok sağlam ilkelere ve kurallara ihtiyacımız var. Bu ilkeleri kafamıza göre oluşturmak durumunda değiliz. Zira zaman ve mekan üstü bu ilkeler zaten mevcut. Önemli olan temiz suyu hangi kaynaktan alacağımızı bilmek.

Tasavvufun yüzlerce yıllık ahlâk, irfan ve irşad yolu, işte bu temiz suyun menbaıdır.

Semerkand Dergisi, Ocak 2012

Tasavvuf, İslam'ın "İhsan" Makamında Yaşanmasıdır.

25.6.2013 18:41:07

M. Bilal Mansur

Tasavvuf İslam’ı ihsan mertebesinde yaşamaktır. İhsan; yani Allah Teâlâ’yı görüyormuş gibi ibadet etmek…

İhsan’ın bu manaya geldiğini Hz. Peygamber (s.a.v.) ile Cebrail (a.s.) arasında geçen diyalogdan öğreniyoruz.

Peygamber Efendimiz (s.a.v.) bir yerde oturuyordu. Yanına biri gelerek;

– İman nedir, diye sordu. Efendimiz (s.a.v.):

– İman; Allah’a, Meleklerine, Allah’a kavuşmaya, peygamberlerine ve öldükten sonra dirilmeye inanmaktır, cevabını verdi. O kişi:

– İslâm nedir, diye sordu. Efendimiz (s.a.v.):

– İslâm; Allah’a ibadet edip hiçbir şeyi O’na ortak koşmamak, namazı kılmak ve zekâtı eda etmek, Ramazanda da oruç tutmaktır, dedi. Sonra o kişi:

– Peki, ihsan nedir, diye sordu. Efendimiz (s.a.v.):

– Allah’a, sanki O’nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir. Her ne kadar sen Allah’ı görmüyorsan da şüphesiz O seni görmektedir, buyurdu.

Bu kişinin soruları ve rahat tavrı karşısında şaşkınlık içinde kalan sahabeye dönen Hz. Peygamber Efendimiz (s.a.v.);

– Bu kişi Cibril idi. Size dininizi öğretmeye geldi, buyurdu.[1]

“İman”ın, “İslam”ın ve “İhsan”ın net bir şekilde tarif edildiği bu hadiste “İhsan”ın, Allah’ı (c.c.) görüyormuş gibi ibadet etmek olduğuna dikkat çekilmiştir.

Kulun bu seviyeye gelmesi elbette ki kolay bir iş değildir. Çünkü o, nefsinin zevk ve hazlarıyla çepeçevre kuşatılmış durumdadır. Böyle birinin bu kuşatmadan kolayca sıyrılıp gafleti üzerinden atması, hakikati gereği gibi fark edebilmesi, ibadetlerini salim bir kalp ile yerine getirebilmesi elbette ki zor olacaktır.

İşte tasavvuf, insanı nefsinin hazlarına esir olmaktan kurtarıp manevi derinliğe ulaştırmak suretiyle “ihsan” seviyesine çıkarmayı hedefler. Bunu yaparken “İman” ve “İslam” prensiplerinden zerre kadar sapma göstermez. Çünkü iyi bilir ki; bu ikisi olmadan ne “İhsan”a ne de “Hakikat”e ulaşılabilir.

___________________________________________

[1] Müslim, Nesaî, Ebu Davud, Tirmizî, İbn Mâce

Şeyh veya Mürşid

27.6.2013 12:29:33

Prof. Dr. Hasan Kâmil Yılmaz

Her millete kendi içlerinden kendileri gibi bir insanın peygamber olarak gönderilmesinin hikmeti üzerinde düşünülmelidir. "Allah Teâlâ" kullarına kulluk görevlerini öğreten emirleri niçin toptan ve bir melek aracılığıyla değil de peyderpey ve "beşer" elçiler vasıtasıyla göndermiştir? Herhalde gelen emirlerin nazarî tarafı kadar amelî ve tatbiki tarafı da bulunduğu ve daima bir uygulayıcıya ihtiyaç olduğu için. Çünkü peygamberlerin yaptığı iş bir terbiye ve ahlakî eğitim işidir. Eğitim kâmil şahsiyetlerin, insanların eksik ve ham tarafları üzerinde yaptığı temsili etkidir. Bütün peygamberler ve özellikle bizim peygamberimiz (s.a.v.) "üsve-i hasene"; yani model şahsiyettir. Öyle olduğu içindir ki devamlı insanlar içinde bulunmaya; onlara örnek olmaya; söz ve fiil uygunluğu içinde onlara rehberlik etmeye çalışmıştır.

İrşad ve terbiye pratik bir uygulamadır. Güneşin altında meyveler nasıl farkına varmadan güneşten aldıkları gıda ile olgunlaşırlarsa aynı şekilde insanlar da çevresinde ve halkasında bulundukları güçlü şahsiyetlerin manevi ikliminde pişerler. Hz. Peygamber'in (s.a.v) irşad ve eğitim konusundaki vârisleri onun ilim, irfan ve ahlakına vâris olan âlimlerdir. "Âlimler peygamberlerin vârisleridir"[1] hadis-i şerifinde maddi verâsetten çok manevi verâset söz konusu olmaktadır. Manevi verâset, maddî ve malî verâset gibi miras bırakandan vârise kalan ve artık onun malı olan ruhî değerler, manevî haller ve ahlakî kemallerdir. Yoksa çıplak bilgi değildir.

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) tebliğ, davet ve irşad fonksiyonunu temsil eden manevi otoritesi "hâl" adıyla anılmıştır. "Hâl"in ise kâl; yani sözle anlatılması mümkün değildir. Nitekim Hz. Peygamber'in (s.a.v.) sözleri filleri ve takrirleri dışında bir de hâlleri vardır. O'nun söz, fiil, ve takrirleri hadis ve siyer kaynakları tarafından tesbit edilip kayda geçirildiği halde hâlleri ancak çevresinde ve sohbetinde bulunan ashabınca idrak edilerek özümsenmiş; in'ikas; yansıma yoluyla nesiller boyu devam edegelmiştir.

Dinî ilimlerden "kıraat ilmi" de uygulamalı bir ilimdir. Tecvid ve kıraat bilgileri her ne kadar kitaplarda yazılı ise de onların anlaşılıp uygulanması bir "fem-i muhsin" tabir edilen ehliyetli ağzın icra ve ifa suretiyle talimine bağlıdır. Bu yüzden kıraat ilmi üstaddan öğrenilir. "Hâl" ilmi olan tasavvuf da kitap mütalaasıyla elde edilemez. Ancak bir üstad ve mürşidden öğrenilir. Onun rehberliğinde ve yanında bulunularak elde edilir. Taasavvufta işte bu manadaki üstadlar için mürşid veya daha özel anlamda "şeyh" kavramı kullanılır.

Şeyh, yaşı elliye ulaşmış saç ve sakalları ağarmaya yüz tutmuş kişiler hakkında kullanılan bir terimdir. Kabile reisi, çevresinin önderi, aksakal ve bir konuda uzman gibi anlamlar da taşır. Tasavvufta manevi bir eğitim görmüş; irşad, icazet ve liyakatini haiz, Hz. Peygamber'e (s.a.v.) ulaşan bir silsileye sahip kişiler hakkında kullanılır.

İnsan, sıradan dünya işlerinde bile çoğu zaman o işin inceliklerini bilen kişilere başvurmak, onların bilgi beceri ve tecrübelerinden yararlanmak ister. Tecrübesi olmayan insanların mücerred okumuşluk ve diploma sahibi olmaları insanları tatmin etmez. Çünkü bir konuda bilgi sahibi olmak hatta teori ve nazariyeler üretmek başka, o bilgiyi tatbikata döküp uygulamaya koymak başkadır. Nitekim en basitinden bahçesinde ağaç, sebze ve meyve yetiştirmek isteyen bir insanın o konuda yazılmış eserleri okuyup öğrenmesiyle sonuç alması başkadır, bu işi yapan tecrübeli bir bahçıvana baş vurması ise daha başkadır. Bir başka ifadeyle en mütekamil yemek kitaplarını okuyup yemek hazırlayan kişininki ile bir aşçının pişirdiği yemek arasında fark vardır. Netice itibarıyla tecrübî sanatlar ve uygulama ile öğrenilen meslek ve ilimler bir müddet erbabının yanında durmadan öğrenilemez. Tasavvufta da bir insan kâmil bir şeyhin yanında ve gözetiminde bulunmadan onun meclisindeki ruhanî havayı soluklayıp davranışlarını özümsemeden manevi dünyasını îmar edemez ve kemale eremez.

Bu düşüncelere şöyle bir itiraz vârid olabilir: "Kur'an ve sünnet elde, kaynaklar önümüzde olduğuna göre, insan bunlardan yararlanarak niye kemale ermesin? Sünnet varken başka birine niye ihtiyaç olsun?"

İlimler iki türlüdür: Ebdan (tıp) ilmi edyan (din) ilmi. Bu iki ilmin insanlara sağlayacakları yarar konusunda bir benzerlik söz konusudur. Tıp ilmi, kitaplarda yazılı bir ilim olduğu halde hiç bir hekim bir başka hekimin yanında ihtisas görmeden cerrah olamadığı veya insanların kendi başına tıp kitaplarını okuyup hastalıklarını tedavi etmeye muktedir olamadıkları gibi manevi hastalığı olan veya dini konuda kemale erip ahlakını yüceltmek isteyen insanların da bunları sadece kitaplardan okumaları yetmez. Mutlaka kamil bir mürşidden istifade ve istifazaları gerekir.

Bu konuya şöyle bir başka delil daha eklenebilir. İstanbul Boğaz'ından her gün pek çok yabancı bandıralı gemi geçiyor. Bu gemilerin kılavuz kaptan alma zorunluluğu var. Halbuki bu gemilerin kaptanlarının elinde boğazın haritası, pusula ve benzeri her türlü teknik donanım mevcud. Buna rağmen kılavuz kaptan almaları gerekiyor. Kılavuz kaptan almazlar da kaza yapacak olurlarsa müeyyidesi ona göre olur. Kılavuz kaptanın geminin özel kaptanından farkı, boğazdan defalarca geçmiş olması ve boğazın akıntısını, kıvrımlarını ve tehlike arzedebilecek yerleri müşahade ile bilmesidir. Şeyhin nefs eğitimindeki durumu da öyledir. Kendisi bu tuzaklarla dolu vadiden geçtiği ve binlercesini geçirdiği için artık konunun uzmanı olmuş, bu konuda marifet kazanmıştır.

Sahabîlerin diğer mü'minlere olan fazilet ve üstünlüğü, kitap tetebbu etmeleri ve ilmî araştırmada bulunmaları değil, kâinatın efendisinin ve en büyük mürşidinin yüzünü ömürlerinde bir defa olsun görmeleridir, O’nun feyz meclisinden marifet devşirmeleridir. Senelerce kitap tetebbu etmekten hasıl olmayan ledunnî marifeti onlar böyle bir sohbetle böyle bir mürşidin huzurunda elde etmişlerdir. Peygamber vekili konumunda olan mürşid ve şeyhlerin sohbetinin insanda benzer bir etki meydana getirmesi elbette tabiîdir.

Şeyh unvanını alan mürşid bir "insan-ı kâmil"dir. Bu kemâle asaleten sahip olan Hz. Peygamber’dir (s.a.v.). Diğer kâmil veliler ve şeyhler bu kemâle veraset yoluyla sahiptirler. Çünkü onlar da "nur-ı Muhammedi" kandilinden aydınlanmış gönüllerdir.

"Şeyh" kendisine intisab eden mürid ve saliklerinin müşkillerine rehberlik edecek bir bilgiye sahip olmalıdır. Şeyh olacak kimsenin kemâl sıfatlarıyla donanmış, dünya ve makam sevgisinden geçmiş, riyazet ve mücahedeyle farzların dışında nafile ibadetlerle nefsini arıtmış, gönlünü yüceltmiş, Allah ve Rasülü'nün ahlakıyla ahlaklanmış bir kimse olması gerekir. Ayrıca Hz. Peygamber'e (s.a.v.) ulaşan kesiksiz bir silsileye sahip bulunmalıdır.

Şeyhler hakkı tavsiye eden malayani île vakit geçirmeyen, yüzü nüranî, sözü rabbanî, sohbeti insanları adeta sarıp büyüleyen, insanların ayıplarını yüzlerine vurmayan zarif ve latif kişilerdir. "Yüzlerini gördüğünüzde Allah'ı hatırladığınız kimselerdir."[2] Mensuplarının dışında, çağdaş ilim ve irfan ehli kişilerin de takdir ettiği kemale sahip insanlardır.

Mürşid ya da şeyh, işinde hekime benzer. Hekim nasıl kendisine başvuran hastayı hastalığına ve bünyesinin mukavemet ve direncine göre tedavi ederse şeyh de kendisine başvuran kimseleri aynı şekilde teşhis ve tedavi eder. Düşmanla savaşan askerin stratejisi kumandan tarafından çizildiği gibi, nefs düşmanı ile uğraşan müridin mücahede yolu şeyh tarafından çizilir.

Şeyh île mürid arasındaki ilişkinin temel şartı sevgidir. Mürid mürşidine ne kadar gönülden bir sevgiyle bağlanırsa o kadar istifade vasatı doğar. Nitekim Hz Peygamber’in (s.a.v.), ashabından kendisini öz nefislerinden daha çok sevmelerini istemesi bu gayeye yönelikti. Yoksa Hz Peygamberin (s.a.v.) böyle bir sevgiye ihtiyacı olmadığı kesindi. Ama sahabîler onu canlarından çok sevdikçe ona daha çok benzeme ve onun uğrunda fedayı can etme yoluna gireceklerdi.[3] Nitekim aynı sevgi sebebiyledir ki bazı sahabîler onun sırtındaki nübüvvet mührünü öpmüşler, abdest suyu veya sakalı şerifiyle teberrük etmişlerdir. Hz. Peygamberin (s.a.v.) bu tür davranışlara ses çıkarmaması takriri olarak bunların cevazına delildir. Dolayısıyla da şeyhlerin ellerinin öpülmesinin cevazına da bir işarettir. Hz Ebu Bekir'in (r.a.) Hz Peygambere (s.a.v.) olan bağlılık ve teslimiyeti müridlerin şeyhlerine besleyebilecekleri sevginin ve teslimiyetin boyutunu da ortaya koymaktadır. Ancak bu konuda ifrattan sakınıp şeyhi beşer konumundan çıkaracak bir telakkiden de hazer etmek gerekir. Çünkü bu alemde Allah’ın en nazlısı Hz Peygambere bile: "Sen sevdiğini hidayete erdiremezsin"[4] buyurulmuştur. Onun yapamadığı bir şeyi başkasının veya varislerinin yapabilmesi mümkün değildir.

Altınoluk Dergisi’nden kısmen alıntılanmıştır.

____________________________________________

[1] bkz. Buhari, İlim.10; Ebu Davud, ilim

[2] İbn Mâce, Zühd 4

[3] Bkz. Ahmed b. Hanbel, Müsned 5,293

[4] Kasas, 28/56

Behcetü's-Seniyye | Muhammed b. Abdullah Hânî

28.6.2013 12:26:42

Muhammed b. Abdullah Hânî’ye (k.s.) ait olan Behcetü’s Seniyye, erbabı arasında en meşhur ve yaygın âdap kitaplarının başında gelmektedir. Özelde Hâlidîliğin genelde ise Nakşibendîliğin temel eserlerindendir.

Kendisinden sonra yazılmış bütün Hâlidî âdap kitaplarının kaynağı olan bu eser, Mevlânâ Hâlid-i Bağdadî hazretlerinin (kuddise sırruhu) halifesi Muhammed Hânî hazretleri (kuddise sırruhu) tarafından yazılmıştır.

Tarikatları birbirinden ayıran özellikler âdaplardaki değişikliklerdir. Âdap kitapları, bu yönüyle bir tarikata mensup olan müridlerin hangi esasları benimseyecekleri, hangi edepleri uygulayacaklarını anlatır. Dolayısıyla her tarikat için kendi adap kitabı oldukça önemlidir. Ayrıca bu ve benzeri eserler tasavvuf tarihinin birinci derece kaynaklarındandır.

Eser, baştan sona Allah dostu kâmil müminlerin yaşadığı, tattığı ve kâinata yaydığı ilâhî muhabbeti ve güzel edepleri konu etmektedir. İnsan terbiyesinde varılabilecek en yüksek seviyeyi ve Allah dostlarının bunu nasıl gerçekleştirdiğini gözler önüne sermekte, her seviyedeki insana bunun yolunu göstermektedir.

(Kitabın tanıtım yazısından...)

Mektûbât-ı Hazret | Şeyh Muhammed Ziyâuddîn

28.6.2013 16:20:53

Tasavvuf kulluğu ilahi muhabbetle yaptırmayı amaçlayan bir kurumdur. Allah (c.c) ve Resûlü (s.a.v) tarafından tamamlanan İslam dinini Allah’ın (c.c) muradına uygun olarak yaşamak için Tasavvuf ehli, muhabbet, ihlas, teslimiyet düsturuyla hareket etmiştir.

Kalblerin doktoru olarak bilinen Mürşid-i kâmiller amelde dört hak mezhebe uygun olarak itikatta ise Ehl-i sünnet ve’l-cemaat çizgisinden ayrılmayarak manevi terbiye verirler.

Nakşibendi Şeyhlerinin büyüklerinden olan ve “Hazret” lâkabıyla bilinen Muhammed Ziyâuddin hazretleri (k.s) insanların hakiki imana ulaşıp ilahi emir ve hükümlerin muhabbetle uygulanmasını sağlamak maksadıyla bazı müridlerini mektupları vâsıtasıyla irşad etmiştir.

Bu mektuplarda Allah’ın (c.c) emir ve yasaklarını, Allah’a (c.c) vâsıl olma ilmi olan tasavvufun incelik ve hikmetlerini bulmak mümkün olacaktır.

İşte kitaptan kısa bir pasaj: "Nefsini yenmiş insanlar kavak ağacına benzer, onun onun gibi o da yüksektir. Nakşibendi Sadatlarının ve Allah dostlarının tabiatı ve ahlakları dosdoğrudur. Kim onlara gider sohbet ve cemaatlerinde bulunsa ahlak ve kemalatları yükselir. Aşağılarda olsa bile. Onun için insan Allah bahsinin yapıldığı cemaatlara devam etmeli ki ondan menfaat görsün.”

(Kitabın önsözünden istifade edilerek hazırlanmıştır.)

Seyr-ü Sülûkun Mertebeleri

15.7.2013 14:26:56

Derviş, seyr-ü sülûkun başlangıcından itibaren sırasıyla şu üç hâli yaşar:

1. Derviş, ilk zamanlarda tabiatının, yani yaratılış özelliklerinin hükümlerine tâbi olduğundan ve nefsinin faaliyetlerinden ötürü, seyr-ü sülûkun ilk mertebesindedir. Bu mertebeye İslâm makamı derler.

2. Sonra ruhanî hükümleri galip gelir. Bu mertebe, seyr-ü sülûkun ortasıdır. Bu mertebeye, iman makamı derler.

3. Üçüncü ve son mertebede ise sâlikte Hakkaniyyetin eserleri, yani belirtileri zuhûr eder. Tabiat (huy) ve nefsinden uzaklaşan sâlik, ruhen, Pir’ine yaklaşır. Bu hâl, seyr-ü sülûkun son mertebesidir. Bu mertebeye ihsân makamı derler.

Anlatılan her üç mertebede sâlikin geçmesi gereken ikişer makam vardır ki, tamamı altı makamdır. Bunlar sırasıyla şöyledir:

1. İslam Mertebesi

Birincisi, sadr (göğüs) makamıdır. Bu makamda sâlik, kelime-i tevhîd dairesindedir.

İkincisi, kalb makamıdır. Bu makamda sâlik, Celâl ismi dairesindedir.

2. İman Mertebesi:

Birincisi rûh makamıdır. Bu makamda sâlik, Hû ismi dairesindedir.

İkincisi sır makamıdır. Bu makamda sâlik, Hak ismi dairesindedir.

3. İhsân Mertebesi:

Birincisi sırr-ı hafî (gizli sır) makamıdır. Bu makamda sâlik, Hayy ismi dairesindedir.

İkincisi sırr-ı ahfâ (daha gizli sır) makamıdır. Bu makamda sâlik, Kayyûm ismi dairesindedir.

Karabaş-ı Velî, Miyâr’ı Tarîkat / Tarîkat Âdabı, sf. 86,

Ey Hakk'a Talib Olan

17.7.2013 12:28:32

Ermeye ol Hazret’e
Mürşide gel mürşide
Doğru O’na ilete
Mürşide gel mürşide.

Ey Hakk’a talib olan
Hak yola râgıb olan
Nefsine galib olan
Mürşide gel mürşide.

Kendini bilmek için
Ölmeden ölmek için
Dostla dirilmek için
Mürşide gel mürşide.

Hizmetin et cân ile
Mal ile emvâl ile
Sıdk ile ihlâs ile
Mürşide gel mürşide.

Zevkini sor âlimin
İlmi ile âmilin
Gönlüne gir kâmilin
Mürşide gel mürşide.

Âşık-ı merd olmaya
Sahib-i derd olmaya
Yâr ile ferd olmaya
Mürşide gel mürşide.

Mürşidi Allah sever
Kur’an içinde över
Şeyhsizi kim sever
Mürşide gel mürşide.

Sıdk ile gir bu yola
Bakma dikene güle
Levh-i dilin pâk ola
Mürşide gel mürşide.

Mürşid işler bitirir
Seni senden yitirir
Hakk’a alır götürür
Mürşide gel mürşide.

İstediğin mâh ise
Matlabın ol şâh ise
Maksadın Allah ise
Mürşide gel mürşide.

Ahmed Matlaî Halvetî k.s. (17. yy.)

________________________

Hazret: (Burada) Cenab-ı Hak.

Râgıb: İstekli, gayretli.

Emvâl: Mallar.

Zevkini sor âlimin / İlmi ile âmilin: İlmi ile amel eden alim kimsenin duyduğu manevi hazzı ara, tat.

Âşık-ı merd: Aşık bir kimse.

Sahib-i derd olmaya: Bir hedef, maksat peşinde olmak için.

Yâr ile ferd olmaya: Gönlün sadece Allah ile olması için.

Levh-i dilin pâk ola: Gönlünün pak, temiz olması için.

Mâh: Ay. (Burada) Ay yüzlü, Cemâlullah.

Matlab: Talep edilen, istenen.

Mürşidde Hangi Özellikler Bulunmalı?

23.7.2013 13:23:19

Ömer Ziyâuddîn Gümüşhânevî (k.s.) hazretlerine sorulur: İnsanları irşada yetkili mürşid ve şeyhlerde bulunması gereken bir takım şartlar var mıdır? Varsa bu vasıf ve alâmetler nelerdir?

“Elbette vardır. İstikâmet, nasihat, şefkat, merhamet gibi ahlâkî güzelliklere sahip olmak. Kötü, çirkin ve yasak olan hal ve davranışlardan uzak bulunmaktır”, der ve devam eder:

“İrşâdı sahih olan bir mürşidde aranan vasıfları şöyle sıralayabiliriz:

1. Şeriat-ı mutahharanın gereklerini tam bir istikâmet içinde, kıl payı kadar sağa sola sapmaksızın, İlâhî emir ve yasaklardan bir an bile yüz çevirmeden eksiksiz icra ve ifâ etmek.

2. İnsanları şer-i şerîfe uymaya, İslam’ın hayat veren prensiplerini yaşamaya, Allah-u Teâlâ’yı her hâlükârda kalb huzuru ile zikretmeye yöneltmek.

3. İnsanlara durumlarına ve düşünce seviyelerine göre, imkânların elverdiği ölçüde nasihat etmek, onlara takva ve istikâmet yolunu göstermek, çirkin ve yasak olan davranışlardan uzaklaştırmaya çalışmak.

4. Bütün mahlûkata şefkat ve merhamet nazarı ile bakmak. Küçüklere sevgi, şefkat ve merhamet, büyüklere hürmet ve saygı göstermek.

5. Müridlerin ihtiyacını giderecek ve gönüllerindeki tereddüt ve şüpheleri silecek kadar fıkıh, akâid v.b. konularda âlim olmak. Zira bu tür duygu ve düşünceler başlangıçta müridin iç dünyasında arız olur, onun gönül huzurunu allak-bullak ederek ibadetten zevk almasını engelleyebilir.

6. Müridlerin muttali olduğu sır ve kusurlarını gizlemeli, ikaz için zaman ve zeminini beklemelidir.

7. Müridlerinin kalblerinin kemâl ve edeblerini, nefsin tehlike ve tuzakları ile hastalıklarını, eğer keşf ehli ise keşfen, aksi halde hâl, tavır ve davranışlarından çıkararak hâlen bilmeli, irşad ve nasihatını onun bu ihtiyaçlarına göre yapmalıdır.

8. Bütün hareketlerinde ifrat ve tefritten uzak durmalı, orta hal ve i’tidâli muhafaza etmelidir.

9. Mutmain ve müstağni bir nefse sahip, ahlâkın en güzeline mâlik olmalıdır. İrşâd arzusu ile gelen bir müridini asık çehre ile karşılamamalı ve asla ona kızmamalıdır. Hak rızası için olursa kızıp darılabilir. Müridlerine karşı celâli cemâline, kahrı lütfuna karışık bir tavır takınıp, yerine göre her ikisini de gösterebilmelidir. Netice olarak: ‘Emrolunduğu gibi dosdoğru olmak ve istikâmet üzere bulunmak’ bu vasıfların hepsini ihtiva edebilir.”[1]

____________________________________________

[1] Gümüşhânevî, Tasavvuf ve Tarikatlarla İlgili Fetvalar, 45-46

Sûfîlere Muhabbet Beslemek

2.8.2013 19:06:41

Hadis-i şerifte şöyle buyrulmuştur: “Kişi sevdiği ile beraberdir.”[1]

Bu hadis-i şerifin hükmü gereği onları seven onlarla beraberdir. Onlar öyle kimselerdir ki, onlarla beraber oturan kimse bedbaht olmaktan korunur.

Peygamber Efendimiz (s.a.v) şöyle buyurmaktadır:

"Allah Teâlâ'nın (amelleri kaydeden yazıcı meleklerden başka) yollarda dolaşarak zikir yapanları arayan melekleri vardır,. Allah Azze ve Celle'yi zikreden bir topluluğa rastlayınca,

– Gelin, aradıklarınız burada, diye seslenirler.

Sonra toplanarak dünya semasına varıncaya kadar zikredenleri kanatlarıyla kuşatırlar. Bunun üzerine Allah Teâlâ meleklerden daha iyi bildiği halde onlara,

– Kullarım ne diyorlar, diye sorar. Melekler;

– Sübhânellah diyerek sana yakışmayan sıfatlardan seni tenzih ediyorlar, Allahüekber diyerek senin büyüklüğünü dile getiriyorlar, sana hamd ediyorlar ve senin yüceliğini ifade ediyorlar, derler. Allah Teâlâ,

– Peki, beni görmüşler mi, diye sorar ve konuşma şöyle sürer:

– Hayır, vallahi seni görmemişlerdir!

– Ya beni görselerdi ne yaparlardı?

– Eğer seni görselerdi sana daha çok ibadet eder, seni daha fazla yüceltir ve şanına yakışmayan sıfatlardan seni daha çok tenzih ederlerdi!

– Kullarım benden ne istiyorlar?

– Senden cenneti istiyorlar!

– Peki, cenneti görmüşler mi?

– Hayır, vallahi yâ Rabbi! Cenneti görmemişlerdir.

– Ya görselerdi nasıl olurdu?

– Eğer cenneti görmüş olsalardı, onu daha büyük bir iştiyak ve arzuyla isterler, elde etmek için daha yoğun çaba gösterirlerdi.

– Kullarım Allah'a neden sığınıyorlar?

– Cehennemden sığınıyorlar!

– Acaba onu görmüşler mi?

– Hayır, vallahi cehennemi görmemişlerdir!

– Ya görselerdi nasıl olurdu?

– Eğer cehennemi görmüş olsalardı, ondan daha çok kaçarlar ve daha fazla korkarlardı.

– Sizleri şahit tutarak söylüyorum ki, ben bu zikreden kullarımı bağışladım! Meleklerin arasında bulunan biri der ki:

– Onların arasında bulunan falan kişi aslında bu zikir yapanlardan değildi. Bir işi için gelip aralarına oturmuştu. Bunun üzerine Cenâb-ı Hak şöyle buyurur:

– O zikir meclisinde bulunanlar öyle kimselerdir ki, onların arasında bulunan kimse kötü olmaz!"[2]

Bu ve önceki hadis-i şeriften anlaşıldığına göre, bu dergâha muhabbet besleyenler bu dergâh halkı ile beraber sayılırlar. Hatta bu dergâha muhabbet besleyenlerle beraber olanlar da mahrum olmazlar.

Hâşim kabilesinden olan ümmî Peygamber’in hürmetine Allah Teâlâ sizi ve bizi bu güzel insanların muhabbeti üzere daim eylesin. Zikredenler O'nu her zikrettiğinde, gafiller O'ndan gafil oldukları her anda o ümmi Peygamber'e salât ve selam olsun...

İmam Rabbânî, Mektûbat-ı Rabbânî, 1/643-646, 203. Mektuptan kısmen alıntılanmıştır.

____________________________________________

[1] Buhârî, Edeb, 96; Müslim, Birr, 50; Tirmizî, nr. 2385, 2387, 3535; Ebû Davud, nr. 5127.

[2] Buhârî, Daavât, 66; Müslim, Zikir, 25; Tirmizî, Daavât, 129; Ahmed el-Müsned, 2/ 251-252, 358-359. Burada Buhârî'de geçen lafız esas alınmıştır.

Şeytanla Savaşmanın Yolları

2.8.2013 19:15:52

Âlimlerimize göre şeytanla savaşıp onu yenmek üç vasıta ile mümkündür.

1. Vasıta: Şeytanın hile ve tuzaklarını iyi öğrenmek. Bunu yaptığın takdirde, ev sahibinin içeride olduğunu hissedip kaçan hırsız misali, üzerine gelmeye cesaret edemez.

2. Vasıta: Vesveselerine aldırmamak, onlara kalbinde bir eğilim göstermemek ve asla uymamaktır. Onun durumu havlayan bir köpeğe benzer. Üzerine varırsan azar, inatlaşır. İlgi göstermezsen susar.

3. Vasıta: Dilinle ve kalbinle Allah’ın zikrine devam etmelisin. Resûlullah (s.a.v) şöyle buyurur: “Şeytan için Allah’ı zikretmek, aynen insanı öldüren bir hastalık gibidir.”

Şeytanın Hileleri

Soru: Şeytanın hileleri nasıl bilinir, bunları tam olarak kavramanın yolu nedir?

Cevap: Bunun için şu iki hususu bilmek gerekir:

Birincisi: Şeytanın insanlara ok gibi attığı vesveseleri vardır. Kalbe doğan düşünceleri ve bunların çeşitlerini tanıyınca bu anlarsın.

İkincisi: Yine şeytana ait, avcıların kurdukları ağlara benzer tuzakları vardır. Bunu da, şeytanın tuzaklarını, tuzak kurduğu ve dolaştığı yerleri tanıyınca anlarsın.

Âlimlerimiz kalbe doğan düşünceleri/havâtırı birkaç çeşide ayırmışlardır. Biz de sırf bu konuyla ilgili olarak “Telbîsu İblîs” adlı bir kitap yazdık. Orada bunları geniş geniş açıkladık.

İmam Gazâlî, Minhâcü’l-Âbidîn, sf. 94-95

Şeyhi Olmayınca...

19.8.2013 14:37:09

Araştırmacı-Yazar Siraceddin Önlüer ile rehbersiz yol yürümenin zararları, kâmil mürşidde bulunması gereken özellikler, Âlimlerin mürşidlere tabi olma nedenleri üzerine bir dizi söyleşi gerçekleştirdik. Yapılan röportajı siz değerli “tasavvufnedir.com” okuyucuları için yayınlıyoruz.

Tasavvuf Nedir: Hocam, meşhur bir söz var; “Şeyhi olmayanın şeyhi şeytandır” deniyor. Bunu bize izah eder misiniz?

Siraceddin Önlüer: “Şeyhi olmayanın şeyhi şeytandır” sözü klasik tasavvuf kitapları başta olmak üzere hemen hemen bütün kaynaklarda yer alır. Tabi buradaki şeyh kelimesi mutlak manada mürşid-i kâmil demektir. Tasavvuf ehli bununla, kendisine uyulmaya layık bir Allah dostunu kastetmişlerdir. Gerçek mürşid; âlimdir, ariftir, takva ve edebte zirvededir, nur ve feyiz sahibidir. Ayrıca insan terbiyesinde ehliyetli, irşad işinde izinlidir; Hz. Peygamber’in (s.a.v) vârisidir. Çünkü kendisi terbiye olmamış bir insanın başkasını terbiye edemeyeceği açık ve kesindir. Tabi, bir Müslümanın gerçek mürşidi ve yol göstericisi Kur’an-ı Kerim ve Hz. Muhammed’dir (s.a.v). Müslüman bir kimse bu iki mukaddesi esas rehber kabul etmeli ve bunların öncülüğünde sırat-ı müstakim üzere yaşamaya gayret göstermelidir.

Ama günümüz insanı ne kadar âlimdir? Kur’an’ı doğru anlayabilecek ilmi kapasiteye ne kadar sahiptir? Diğer yandan, Sünnet’e ne kadar vâkıftır? Peygamberî ahlâkla ne denli muttasıftır? Hz. Peygamber’in (s.a.v) edebini gereği gibi biliyor mu? Biliyorsa uyguluyor mu? Asıl mesele budur.

Eğer bir insan Kur’an’ı okuyamıyorsa, Kur’an’ın ahkâmını bilmiyorsa, ondan hüküm istinbat edecek güce sahip değilse, Sünnet’in kısımlarını, senetlerini, ricallerini v.s bilmiyorsa, bilen birisine danışması, ondan öğrenmesi gerekir. Bunları bilmemesine rağmen bilen birine de danışmıyorsa eğer, o kişi yönünü şaşırır. Yönünü şaşıran kimseye de elbette ki şeytan sahip çıkar ve o kimsenin rehberi, şeyhi, hocası olur.

Kural belli; dini bilmeyen kişi her zaman bir bilene sormalı ve ona uymalıdır. Bu zahiri ilimlerde böyle olduğu gibi manevi ilimlerde de böyledir. Çünkü ayet-i celilede Rabbimiz (c.c.): “Eğer bilmiyorsanız ilim sahiplerine sorun”[1] buyuruyor. Âlimler zahiri ilimlerin öğreticileri oldukları gibi, mürşid-i kâmiller de manevi ilimlerin öğreticileridir. Bunu böyle bilmek lazım.

Bakınız, tarih boyunca gelmiş geçmiş pek çok âlim ve müçtehid bir mürşide bağlanmış, onu kendisine manevi rehber edinmiştir. Düşünebiliyor musunuz; Kur’an-ı Kerim’in hükümlerini gereği gibi bildikleri halde yine de bir mürşidin terbiyesine ihtiyaç duymuşlardır. İmam-ı A’zam (rah.), İmam-ı Şâfii (rah.), İmam Ahmed b. Hanbel (rah.), İmam Mâlik (rah.), İmam-ı Gazzali (rah.)… hepsi de birer müçtehid, birer büyük âlim olmalarına rağmen tasavvuftan nasiplenmiş, mürşid terbiyesinden geçmişlerdir.

İmam-ı Şâfii (r. aleyh) sadece fıkıh ilmini öğrenip tasavvufa girmemeyi yahut tasavvufa girip fıkıh ilmi öğrenmemeyi eksiklik görmüştür. O, bu hakikati bir şiirinde şöyle dile getiriyor:

Hem fakih ol, hem sufi, sakın birisiyle yetinme,

Bu sana hak için bir nasihattir dostum, incinme,

Sade fakihin kalbi katı olur, tadamaz takvayı,

Öbürü de cahil kalır, nasıl yapar ıslahı!

Yine bu hususla bağlantılı olarak İmam-ı Malik (r.a) şu sözü pek mânidardır: “Tasavvuf bilmeyen fakih fâsık, fıkhı bilmeyen sufi zındık olur. Bu ikisini birleştiren ise hakikate ulaşır.”

Tasavvuf Nedir: Peki hocam, zahiri ilimlere vâkıf olan âlimlerin mürşidlere tabi olmasındaki temel neden nedir? Çünkü biz biliyoruz ki Peygamber Efendimiz (s.a.v.) “Âlimler peygamberlerin vârisleridir”[2] buyurmuştur. Herkes onlara uyuyorken onların mürşidlere uymasını nasıl izah edebiliriz?

Siraceddin Önlüer: Gerçek vâris, mirası bırakanın bütün malına sahip olan kimsedir. Malın bir kısmına sahip olan kimse gerçek vâris sayılmaz. Hz. Peygamber (s.a.v.) hem zâhiri, hem de bâtıni ilmi miras olarak geride bırakmıştır. Bu da demek oluyor ki sadece zâhiri ilmi olan kimse bu mirasın yalnızca yarısına sahiptir. O kimsenin, ayrıca batıni ilimlere de sahip olması lazımdır ki gerçek manada Peygamber vârisi sayılabilsin. Hz. Peygamber (s.a.v.) bir hadislerinde buyuruyor ki: “Ben Miraç ve İsra gecesinde Rabbimden üç çeşit ilim aldım. Birincisini herkese ilan ettim, tebliğ ettim, bildirdim. İkincisini istediğim kişilere aktardım. Üçüncüsü ise benimle Rabbimin arasında bir sırdır.”[3] Yine Hz. Peygamber’in yetiştirdiği mümtaz insanlardan olan, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) terbiyesiyle yetişmiş, onun edebiyle edeplenmiş, onun ahlakıyla ahlaklanmış sahabelerden olan Hz. Ebû Hureyre (r.a.) “Ben Resulullah’tan (s.a.v.) iki kap dolusu ilim aldım. Birisini mertçe, açıkça herkese bildirdim, aktardım. Diğerini kendimde bıraktım. Eğer onu insanlara aktarmış olsaydım, şu boynum kesilirdi”[4] diyor.

Tasavvuf Nedir: Sözü edilen bu ilim, bâtıni ilim midir?

Siraceddin Önlüer: Evet, bu ilim gönülden gönle naklolunan, sadırdan sadra aktarıla gelen manevi, batıni ilimdir. Elbette ki Hz. Peygamber (s.a.v) dinin hükümlerini eksiksiz olarak bildirmiştir. Fakat bu hükümleri yerine getirebilmek için bir sır var. Buna “İhsan” deniyor. Yani; o hükümleri, Allah’ı görüyormuş gibi, samimiyet ve ihlas içerisinde huşû ile yerine getirmek.

Eğer biz meşhur Cibril Hadisi’ni anlayıp kavrayabilsek bütün mesele çözülür. Biliyorsunuz, bir gün Cebrail (a.s) insan suretinde Hz. Peygamber’in (s.a.v) sahabeleriyle birlikte bulunduğu bir anda meclislerine geliyor ve “İman nedir? İslam nedir? İhsan nedir?” diye soruyor. Hz. Peygamber imanın ve İslam’ın şartlarını sayıyor. “İhsan nedir?” sorusuna ise şöyle cevap veriyor; “Allah’ı görüyormuşsun gibi O’na ibadet etmendir. Her ne kadar sen onu göremesen de O seni görüyor.”

İşte burası çok önemli, bizden istenen iman ve amelin yanı sıra ihsan sahibi olmaktır. Yani Allah’ı görüyormuş gibi O’na ibadet edebilmek, bu şuura ulaşabilmektir. Demek ki dinin üç esası var: iman, İslam ve ihsan. Allah Teâlâ evvela iman etmemizi; ardından emir ve yasaklarına riayet etmemizi; son olarak da bütün bunları O’nu görüyormuşuz gibi yerine getirmemizi istiyor.

Mesela namaz kılıyorsunuz; namazın farzlarını, vaciplerini, sünnetlerini, edeplerini yerine getirdiğiniz zaman namaz kılmış olursunuz. Ama bundan gerçek manada istifade edebilmeniz için o namazı Allah’ın (c.c.) sizi gördüğünün şuurunda olarak kılmanız gerekir. İşte bu ihsandır.

İhsana sahip olan kişiye muhsin denir. Muhsin kimse, aynı zamanda iyi insan, kâmil insan, mükemmel insan demektir. Kime karşı? Allah’a (c.c) karşı. Kime karşı? Kullara karşı. Kime karşı? Hayvanlara, komşularına, eşine, çocuklarına, amirlerine, işçilerine karşı. Yani gerek dünya işlerinde gerek ahiret işlerinde muhsin olmak, iyi davranmak, iyi muamele etmek ve tüm bunları yaparken Allah Teâlâ’nın bizi gördüğünün bilincinde olmak, demektir...

Allah Teâlâ bizden böyle bir kulluk ortaya koymamızı istiyor. Bu da gerçek manada, tasavvufla elde edilebilen, kâmil bir velinin terbiyesine girmekle kazanılan bir sırdır.

Özetle; dinimiz, iman ve amelin yanı sıra bir de ihsan sahibi olmamızı istemiştir. Düşünün; sahabe-i kiramın içerisinde İslamiyet’e geçmeden önce değişik ahlaklara sahip kimseler vardı. Aralarında evvelden kız çocuğunu öldürmüş, zina etmiş, hırsızlık yapmış kimseler vardı. Ama neticede, Hz. Peygamber’in (s.a.v) dizlerinin dibinde, onun meclisinde, onun sohbetinde, onun nurlu nazarları altında, birer veli, birer sahabe, birer kâmil insan, birer ihsan sahibi olarak sonraki nesillere rehber oldular, örnek teşkil ettiler.

Tasavvuf Nedir: Hocam, böyle mübarek kimseler her zaman var mı? Yani Kur’an ve Sünneti hakkıyla yaşayan model insanlara bugün de rastlamamız mümkün mü?

Siraceddin Önlüer: Elbette… Kur’an’ı ve Hz. Peygamber’i (s.a.v) gerçek manada temsil eden insanlar kıyamete kadar var olmaya devam edecektir. Nitekim Resûlullah Efendimiz (s.a.v) bir hadis-i şeriflerinde şöyle buyuruyor: “Allah, Allah diyecek insanlar kıyamete kadar varlıklarını sürdüreceklerdir. Bunlara muhalif insanlar olsa bile onlar mağlup olacaklardır.” Bunlar kimlerdir? Bunlar Dini Mubîn-i İslam’ı hakkıyla yaşayan kimselerdir, bunlar Allah dostlarıdır, bunlar kâmil mürşid diye nitelendirilen kutlu insanlardır. Onlar ve onlara tabi olan kimseler sürekli yeryüzünde varlıklarını sürdüreceklerdir. Bu insanlar ne zaman ortadan kalkarsa, işte o zaman kıyamet kopar.

Tasavvuf Nedir: Biraz farklı bir soru yöneltecek olursak; malumunuz günümüzde pek çok tarikat şeyhi var. Gerçek şeyhlerle beraber şeyh olduğunu iddia eden insanlar da mevcut. Bunların gerçeğini sahtesinden ayırmak için neye bakılmalıdır? Ölçü nedir?

Siraceddin Önlüer: Şimdi, herkes haklı olduğunu söyler. Çünkü Mü’minûn Suresi’nin 53. Ayet-i celilesinde de ifade edildiği gibi; Her hizp, her grup, her parti, her cemaat kendinde fikriyle, görüşüyle, iddiasıyla övünür, “doğrusu bizdedir” der. Neticede herkes doğru olduğunu, hak olduğunu söyler. Fakat ölçü, Kur’an ve Sünnettir. Eğer ki söylenen sözler, yazılan yazılar, yapılan işler Kur’an ve Sünnet’e göreyse kabul edilmelidir. Ama diyeceksiniz ki, herkes Kur’an ve Sünnet’e göre hareket ettiğini söylüyor. Bunun mihengi nedir? Bunun mihengi sahabe, tâbiun, tebe-i tâbiun ve müctehid âlimlerdir.

Bu din, Hz. Peygamber’e (s.a.v) gelmiştir. Resûlullah Efendimiz (s.a.v) bu dini en güzel şekilde öğrenmiş ve etrafındaki insanlara tebliğ etmiştir. Eğer biz Hz. Cebrâil (a.s) Hz. Peygamber’e (s.a.v) vahyi gereği gibi aktarmadı desek -neuzubillah- küfre gireriz. Ya da Cebrâil (a.s) bu dini Hz. Peygamber’e (s.a.v) anlattı, fakat O anlamadı desek veya Hz. Peygamber (s.a.v) İslam’ı gereği gibi anlattı, ama etrafındaki insanlar -hâşâ- anlayamadı desek, bu da -neuzubillah- küfürdür. Çünkü bu, Hz. Peygamber’in (s.a.v) kendi görevini hakkıyla îfâ edemediği, yapamadığı anlamına gelir ki böyle bir şey söz konusu değildir. Netice itibariyle, bu dini en iyi bilen Hz. Resûlullah (s.a.v) idi. Resûlullah (s.a.v) da onu en güzel şekilde etrafındaki sahabelerine aktardı. Sahabeler en güzel şekilde yaşadı, yaşattı ve kendilerinden sonrakilere (tâbiuna) aktardı. Onlar da bir sonraki nesle yani tebe-i tâbiuna aktardı. Dolayısıyla Kur’an ve Sünnet’i anlama ve yaşamadaki temel mihenk ve ölçümüz tâbiun, tebe-i tâbiun ve müctehid âlimlerdir.

Tasavvuf Nedir: O halde tüm bu söylediklerinize dayanarak diyebiliriz ki, şeyhlik ve mürşidlik iddiasında bulunan birinde aranması gereken temel kıstas istikâmettir. Yani onun Kur’an ve Sünnet’e bağlı bir hayat sürmesidir. Öyle mi?

Siraceddin Önlüer: Evet aynen öyle…

Tasavvuf Nedir: Peki hocam, mürşid-i kâmil nasıl bir insandır, hangi özelliklere sahiptir, nasıl yetişir?

Siraceddin Önlüer: Kâmil bir mürşid her şeyden önce âlimdir, dini ilimleri en iyi şekilde tahsil etmiş sonra da kendisi gibi bir mürşid-i kâmilin refâkat ve nezâretinde, onun dizinin dibinde yetişmiş, terbiye görmüş, nefis terbiyesini tamamlamış, seyr-i sülûku bitirmiş, halife olmuş ve neticede irşad görevi için icazet almış kimsedir. Demek ki bir insan çalışmadan, amel etmeden ve en önemlisi izin verilmeden mürşid olamaz. Öncelikle bunu unutmamalıyız. Nitekim Ebû Ali Dekkâk hazretleri (k.s.) der ki: “Ağaç kendiliğinden yetişmez. Yetişse bile meyvesi olmaz. Meyvesi olsa bile tatlı olmaz.”

Bir ağacın meyvelerinin olgun ve güzel olabilmesi için ona aşı yapmak, sulamak, gübre vermek, kısacası terbiyesini üstlenmek gerekiyor. İnsan da böyledir. İnsan bir beşer olarak, bir bakıcının eğitimi altına girmeye muhtaçtır. Dünyaya gelir gelmez, birisinin ona annelik yapması, bakıcılık yapması, terbiye vermesi gerekiyor. İnsan hayvan gibi değildir; kendiliğinden yetişmez. Bir hayvan dünyaya gelir gelmez aynı saat içerisinde yürümeye, koşmaya başlar. Fakat insan öyle değildir. O, dünyaya geldikten sonra anne terbiyesine muhtaçtır, baba terbiyesine muhtaçtır. Yani birisinin ona sahip çıkması gerekiyor. Kendiliğinden olmuyor bu işler.

İşte insanın zahiri olarak yetişmesi için nasıl ki bir mürebbiye, bir bakıcıya ihtiyaç varsa, manevi olarak yetişmesi için de bir mürşide ihtiyacı vardır. Bilindiği üzere insan temiz olarak, İslam fıtratı üzere dünyaya gelmektedir. Allah Celle Celâluhu insan dünyaya geldiği zaman ona adeta şöyle seslenir: “Ey kulum ben seni tertemiz olarak, günahlardan arınmış olarak, temiz ve sâfî bir kalple dünyaya getirdim. Bu kalbi korumanı, muhafaza etmeni istiyorum.” Öldüğü zaman ise adeta şöyle seslenir: “Ey kulum ben sana selim bir kalp vermiştim, temiz bir kalp vermiştim. Onu koruyabildin mi?” İşte asıl mesele budur: selim bir kalple Allah Teâlâ’nın huzuruna gitmek. Bu da ancak bir mürşid-i kâmilin manevi terbiyesiyle istenilen şekilde elde edilebilir. Böyle olmasaydı, Allah Celle Celâluhu bu kadar peygamber (aleyhimusselam) göndermezdi, bu kadar kitap göndermezdi, bu kadar veli göndermezdi. Demek ki insan bir mürebbiye muhtaçtır.

Kişi kendiliğinden okuma yazmayı öğrenemez. Öğrense dahi diploma alamaz. Faraza bir kimsenin doktor olabilmesi için tıp fakültesine gitmesi ve orada senelerce tahsil yapması, neticede diploma verilip bir yere tayin olması gerekiyor. İşte bir kimsenin mürşid olabilmesi için, insanları manevi olarak terbiye edebilmesi için evvela ilim tahsil etmesi gerekiyor. Bu ilmi tahsil etmesi de yetmiyor; onunla amel etmesi, bir mürşid-i kâmilin gözetimi altında senelerce seyr-ü süluk yapması icab ediyor. Nefis terbiyesini tamamladıktan sonra mürşidi tarafından kendisine icazet denilen bir tür mezuniyet diploması verilmesi gerekiyor. Bu; artık sen insanları terbiye edebilirsin demektir. O bakımdan bir mürşid-i kâmilin elinde terbiye görmemiş kimsenin başkalarını terbiye etmesi mümkün değildir.

Tasavvuf Nedir: Hocam tasavvufnedir.com sitesinde yayınlanacak olan bu röportaj için bizi kırmayıp vakit ayırdığınız ve sorularımızı cevapladığınız için teşekkür ediyoruz.

Siraceddin Önlüer: Ben teşekkür ederim.

___________________________________________

[1] Nahl, 43

[2] Buhari, İlim, 10

[3] Mevahib-i Ledünniyye

[4] Buhari, İlm 42.

Sühreverdiyye

20.8.2013 11:46:44

Şihâbüddîn Sühreverdî (ö.632/1234) : Sühreverdiyye tarikatının kurucusudur. Asıl ismi Ebû Hafs Şihâbüddîn Ömer b. Muhammed b. Abdillâh b. Ammûye el-Kureşî el-Bekrî es-Sühreverdî'dir. 1 Şâban 539'da (27 Ocak 1145) İran'ın Irâk-ı Acem bölgesinin Cibâl eyaletinde Zencan'a bağlı Sühreverd'de doğdu.

Hz. Ebû Bekirin (r.a.) soyundan geldiği için Bekrî, Teymî ve Kureşî nisbeleriyle anılır. Birçok âlim ve sûfi yetiştiren seçkin bir aileye mensuptur. Babası Ebû Ca'fer Muhammed, amcası Ebü'n-Necîb Ziyâeddin Abdülkâhir ve büyük dedesi Ammûye lakabıyla meşhur Abdullah b. Sa'd, Sühreverdî nisbesiyle anılan âlim ve sûfi kişilerdi. Sühreverdî hazretleri (k.s.) on altı yaşlarında Bağdat'a amcası Ebü'n-Necîb'in yanına gitti. Burada ondan ve çeşitli hocalardan ders okudu. Şâfiî fıkhını amcasının arkadaşı Ebü'l-Kâsım b. Fadlân ve Ebü'l-Muzaffer Hibetullah b. Ahmed eş-Şiblî'den tahsil etti. Ebü'l-Feth İbnü Battî, Ma'mer b. Fâhir, Ebû Zür'a el-Makdisî, Ebü'l-Fetûh et-Tâî gibi âlimlerden hadis, fıkıh ve diğer ilimleri öğrendi.

Önceleri kelam ilmine meylettiyse de amcasının arkadaşı olan Kâdiriyye tarikatı pîri Abdülkâdir Geylânî'nin (k.s.) tavsiyesiyle bundan vazgeçti. Abdülkâdir Geylânî (k.s.) ve amcası Ebü'n-Necîb es-Sühreverdî'nin vefatından sonra bir mürşid arama amacıyla Basra'ya gitti. Burada bir müddet Ebû Muhammed Abdullah el-Basrî'nin (k.s.) sohbetlerine devam eden Sühreverdî'nin (k.s.) Basra körfezinde Abadan'da abdal diye anılan erenlerle görüştüğü ve Hızır aleyhisselam ile sohbetlerde bulunduğu rivayet edilir. Yine orada Ebü's-Suûd el-Bağdâdî'nin sohbetlerine katıldı. Uzunca bir süre halvete girdi. Daha sonra Bağdat'ta amcasının Dicle nehri kenarındaki tekkesinde ve 590 (1194) yılında vaaz ve irşada başladı. Etkili konuşmaları sayesinde geniş bir kitlenin ilgisini çekti ve birçok kişi kendisine intisap etti.

Son dönemlerinde gözlerini kaybetmesine ve kötürüm olmasına rağmen müridlerinin yardımıyla cuma vaazlarına çıkmaya devam eden Sühreverdî hazretleri (k.s.), 1 Muharrem 632'de (26 Eylül 1234) vefat etti, cenazesi ertesi gün Verdiye semtindeki türbeye defnedildi. Tarikatların kurulup yaygınlaştığı dönemde yaşayan Sühreverdî hazretleri (k.s.) gençliğinde Abdülkâr Geylânî'den (k.s.) feyiz almış, Muhyiddin İbnü'l-Arabî (k.s.) ve İbnü'l-Fârıd (k.s.) gibi tasavvuf ricaliyle görüşmüştür. Sağlığında Bağdat'ta "şeyhu'ş-şüyûh" makamına ulaştığı için, devrin en itibarlı şeyhiydi. Bağdat'taki bütün tarikat ve tekkelerin yönetimi kendisine bağlıydı. Bostan ve Gülistan adlı eseriyle ünlü Şeyh Sâdî Şirâzî r.aleyh onun müridleri arasında yer alır.

Sühreverdiyye tarikatı, kurucusu olan Sühreverdî hazretlerinin (k.s.) hayatında Irak, Suriye ve İran'da, vefatından sonra da Türkistan, Hindistan ve Anadolu'da yayıldı. Osmanlı devletinin kuruluş yıllarında Anadolu'da Avârif geleneğiyle birlikte Sühreverdîlik de yayılma istidâdı göstermiştir. Sühreverdîliğin Anadolu'da en yaygın kolları arasında Zeyniyye gelmektedir. Zeyniyye, Zeynüddin Hâfî'nin kurduğu Sühreverdî tarikatına bağlı bir koldur.

Çiştiyye

20.8.2013 12:11:07

Muînüddîn Hasan Çiştî (ö.633/1236): Çiştiyye tarikatının kurucusudur. Asıl ismi Muînüddîn Hasen b. Seyyid Gıyâsiddîn es-Siczî el-Çiştî'dir. Muhtemelen 573'de (1142) Sicistan'da doğdu. Bundan dolayı Siczî nisbesiyle de anılır. Hasan Çiştî k.s. Sicistan'ın Guz Türkleri tarafından yağmalanmasının kendisinde bıraktığı moral çöküntüsüyle babasından kalan un değirmenini ve meyve bahçesini satıp kendisini gezginciliğe verdi. Semerkand ve Buhara'ya giderek devrin önde gelen âlimlerinden ilim tahsil etti.

Irak'a giderken uğradığı Nîşâbur bölgesindeki Hârûn kasabasında Hâce Osman el-Hârûnî ile tanışarak onun müridleri arasına katıldı. Bir süre şeyhiyle birlikte bazı seyahatlere çıktı. Ardından Semerkand, Buhara, Bağdat, Nîşâbur, Tebriz, Esterâbâd, Belh ve Gaznîn gibi dönemin birçok önemli merkezini ziyaret etti. Bu seyahatleri sırasında Abdülkâdir-i Geylânî k.s., Necmeddîn-i Kübrâ k.s., Necîbüddin es-Sühreverdî k.s., Ebû Saîd-i Tebrîzî k.s., Abdülvâhid-i Gaznevî ks. gibi birçok ünlü sûfi ile görüştü.

Daha sonra Hindistan'a giderek Lahor'da Keşfü'l-mahcûb müellifi Hücvîrî'nin r.aleyh türbesinde inzivâya çekildi. Ebû İshak Şâmi'ye k.s. intisab ettikten sonra onun yaşadığı Ecmer'de 633'te (1236) vefat edip oraya defnedildi. Şeyhi Ebû İshak eş-Şâmî'nin k.s. yerleştiği Herat'taki Çişt köyüne nisbetle, şeyhin diğer müridleri gibi o da Çiştî nisbesini kullanmıştır.

Çiştiyye Hindistan bölgesinin ilk ve en yaygın tarikatıdır. Hindistan, Pakistan bölgesinin İslamlaşmasında olduğu gibi, oradaki müslümanların manevi hayatlarında mühim bir yeri vardır. Çiştiyye tarikatı Anadolu, Afrika ve Avrupa bölgesinde yayılmadığı halde, Malezya ve Endonezya gibi Uzakdoğu ülkelerine kadar ulaşmıştır.

Kübreviyye

20.8.2013 12:24:36

Necmüddîn-i Kübrâ (ö.618/1221): Kübreviyye tarikatının kurucusudur. Asıl ismi Ebü'l-Cennâb Necmüddîn-i Kübrâ Ahmed b. Ömer el-Hîvekî el-Hârizmî'dir. 540'ta (1145) Hârizm'in Hîve şehrinde doğduğu kabul edilmekteyse de bu tarih kesin değildir. Onun Kübreviyye tarikatına adını veren Kübrâ lakabı, Kur'an'da haşir gününü simgeleyen "et-tâmmetü'l-kübrâ" (Nâziât,34) ifadesinin kısaltılmış şeklidir. Necmeddin adıyla birlikte bu lakabın ona üstün zekâsı ve giriştiği ilmî tartışmalarda kesinlikle galip gelmesi sebebiyle gençliğinde hocası tarafından verildiği kaydedilmektedir. Bazı müridlerinin ona "âyetullahi'l-kübrâ" lakabını verdikleri de rivayet edilir. Müridlerini velâyet makamına erdirdiği için de "şeyh-i velî-tırâş" ünvanıyla tanınmıştır.

Gençlik yıllarını Hârizm'de geçiren Necmeddîn Kübra (k.s.) daha sonra ilim tahsili için memleketinden ayrıldı. Dönemin birçok ünlü âliminden ilim öğrendi. Otuz yaşına kadar ilim tahsilini sürdürdükten sonra intisap edebileceği bir şeyh aramaya koyuldu. Bu dönemde Dizfûl şehrinde iken hastalandı ve şehrin tanınmış sûfîlerinden İsmâil Kasrî'nin (k.s.) dergâhında misafir edildi. Daha sonra ona intisab etti. Zâhiri ilimler alanındaki geniş bilgisinin ondan kibre yol açabileceğini anlayan İsmâil Kasrî (k.s.), onu terbiye ve irşad için Ebü'n-Necîb es-Sühreverdî'nin (k.s.) halifesi Ammâr-ı Yâsir el-Bitlisî'ye (k.s.) gönderdi.

Necmeddîn Kübrâ (k.s.), 580'de (1184) Hârizm'e döndükten sonra hayatını, sayılarının altmış kadar olduğu kaydedilen müridlerinin terbiyesine vakfetti. Necmeddin Kübrâ (k.s.) Moğollar'ın 618 (1221) yılında Hârizm'in merkezi Gürgenç'te gerçekleştirdikleri katliam sırasında şehit edildi. Bir rivayete göre katliamda ölenlerin çokluğundan dolayı Necmeddîn Kübrâ'nın (k.s.) mübarek cesetleri bulunamamıştır. Başka bir rivayette, cesedin bulunduğunu ve enkaz haline gelen hankahına defnedildiği ileri sürülmüştür. İbni Batûta 732'de (1332) Hârizm'i ziyareti esnasında türbeden bahseder ve zaviyede yolculara yemek dağıtıldığını söyler.

Orta Asya kökenli üç büyük tarikattan biri olan Kübreviyye tarikatı XII ve XIV. Yüzyıllarda Orta Asya'dan Hindistan ve Irak'a kadar geniş bir alanda yaygınlık kazanmıştır. Necmeddin Kübrân'ın (k.s.) tarikat silsilesi, şeyhi Ammâr Yâsir el-Bitlisî (k.s.) ve Ebü'n-Necîb es-Sühreverdî (k.s.) vasıtasıyla Ma'rûf-i Kerhî'ye (r.a.), ondan da İmam Ali er-Rızâ (r.a.) yoluyla Hz. Ali'ye (r.a.) ulaşır.

Şâzeliyye

20.8.2013 13:12:19

Ebü’l-Hasan eş-Şâzelî (ö. 656/1258) : Şazeliyye tarikatının kurucusudur. Asıl ismi Ebü’l-Hasen Nûruddîn Alî b. Abdillâh b. Abdilcebbâr eş-Şâzelî’dir. 593/1197 yılında Kuzey Afrika’nın en batı bölgesinde yer alan Sebte (Ceuta) Şehri yakınlarındaki Gamâre’de doğdu. Mürşidi Abdüsselâm b. Meşîş’in k.s. emriyle irşad faaliyetine başladığı İfrîkıye’de Şâzile (Şâzele) beldesine nispetle Şâzelî diye tanınır. Soyu Hz. Hasan’a (r.a.) ulaşan bir aileye mensuptur.

656 yılının Şevval (Ekim 1258) ayında hacca gitmek için bazı müridleriyle birlikte Kahire’den ayrılan Hasan Şâzelî k.s., Ayzâb mevkiindeki Humeyserâ’da iken bir akşam müridlerini toplayıp onlara bazı öğütler verdi. Kendi tertip ettiği Hizbü’l-bahr’i okumalarını tavsiye etti ve yerine Ebü’l-Abbas el-Mürsî’yi halife tayin ettiğini bildirdi. O gece seher vaktine doğru vefat etti.

Şâzeliyye'nin en yaygın olduğu bölgeler Cezair, Tunus, Fas, Mısır ve diğer bazı Afrika ülkeleridir. Osmanlıların son zamanlarında Türkiye'ye de Şeyh Zâfir vasıtasıyla gelmiştir. Nitekim Abdülhamid Han'ın bu zata müntesip olduğu rivayet edilmektedir.

Son zamanlarda Şâzelî mensupları Avrupa'da da büyük bir nüfuz kazanmışlardır. Bugün Mısır'da en yaygın tarikat Şâzeliyye'dir. Şâzeliyye 100'ün üzerinde alt koluyla İslam dünyasında en yaygın tarikatlardan biridir. Bu kollardan en meşhurları şunlardır: Vefâiyye, Yâfiiyye, Cezûliyye, Arûsiyye, Zerrûkıyye, Meymûniyye, Râşidiyye…

Mevleviyye

20.8.2013 13:17:19

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (ö.672/1273): Mevleviyye tarikatının kurucusudur. Asıl adı Muhammed b. Muhammed b. Hüseyin el-Belhî'dir. Lakabı Celâleddin'dir. "Efendimiz" anlamındaki "Mevlânâ" unvanı onu yüceltmek maksadıyla söylenmiştir. "Sultan" manasına gelen Farsça "Hudâvendigâr" unvanı da kendisine babası tarafından verilmiştir.

Ayrıca doğduğu şehre nisbetle "Belhî" olarak anıldığı gibi hayatını geçirdiği Anadolu'ya nisbetle "Rûmî" ve müderrisliği sebebiyle "Molla Hünkâr, Mollâ-yı Rûm" gibi unvanlarla da zikredilmektedir.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (k.s.) 6 Rebîülevvel 604'te (30 Eylül 1207) Horasan'ın Belh şehrinde dünyaya geldi. Babası "Sultânu'l-ulemâ" lakabının sahibi Bahâeddin Veled (k.s.) ile birlikte 610/1213 yılında Belh'ten hicretle Bağdat yoluyla önce Hicaz'a gittiler. Sonra Karaman'a, ardından Konya'ya yerleştiler. Mevlânâ (k.s.) ilk hocası babasıdır. Babasının vefatından sonra onun halifelerinden Burhaneddin Muhakkık Tirmizî'den (k.s.) okudu. Mevlânâ (k.s.) medresede müderris ve vaiz iken 642/1244'de Konya'da Pirinçciler Hanı kapısında karşılaştığı Şems-i Tebrizî (k.s.) vasıtasıyla gönlündeki aşk ateşini tutuşturmuştur. Babası vasıtasıyla Kübreviyye tarikatına mensub olan Mevlânâ (k.s.), Şems hazretleriyle (k.s.) aşk ve cezbe yolu olan tarîk-i şuttâra girmiştir.

Eflâkî, Mevlevîliğin ilk kaynaklarından Menâkibü'l-'ârifîn'de Mevlânâ'nın (k.s.) tarikat silsilesini Burhâneddin Muhakkık-ı Tîrmizî (k.s.), babası Bahâeddin Veled (k.s.), Şemsüleimme es-Serahsî (k.s.), dedesi Hatîb-i Belhî (k.s.), Ahmed el-Gazzâlî (k.s.), Ebû Bekir en-Nessâc (k.s.), Muhammed ez-Zeccâc (k.s.), Cüneyd-i Bağdadî (k.s.). Serî es-Sakatî (k.s.), Ma'rûf-i Kerhî (k.s.), Dâvûd et-Tâî (k.s.), Habîb el-Acemî (k.s.), Hasan-ı Basrî (r.a.) vasıtasıyla Hz. Ali'ye (r.a.) ulaştırır; Mevlânâ'dan (k.s.) sonra da silsileyi Şems-i Tebrîzî (k.s.) ile sürdürüp onun Sultan Veled'e, Sultan Veled ile Hüsâmeddin Çelebi'nin Ulu Ârif Çelebi'ye, Ulu Arif Çelebi'nin Şemseddin Emîr Âbid, Selâhaddin Zâhid ve Hüsâmeddin Vâcid çelebilere, Emîr Âbid Çelebi'nin Emîr Âdil Çelebi'ye telkin ettiğini söyleyerek kendi dönemine kadar getirir.

Mevlevîlik diğer tarikatlardan farklı olarak şubesi olmayan tarikattır. Tarikatte sadece Veled ve Şems kolu diye ikili bir tasnif yapılmıştır ki bu da tamamen meşreb farklarını ifade eder. Şems kolu aşk ve cezbe doludur. Veled kolu ki Mevlânâ'nın oğluna bağlıdır, daha zâhidâne bir tavra sahiptir.

Mevlânâ hazretlerinin (k.s.) en önemli eseri Mesnevî'dir. Bundan başka Fîhi mâ-fîh, Dîvân-ı Kebîr, Mecâlis-i Seb'a, Mektûbât gibi önemli eserleri de mevcuttur. Kabirleri Konya'da olup her yıl binlerce ziyaretçi akınına uğramaktadır.

Rufâiyye

20.8.2013 13:30:21

Ahmed Rifâî (ö.578/1182) : Rifaiyye tarikatının kurucusudur. Asıl adı Seyyid Ahmed b. Alî el-Mekkî b. Yahyâ er-Rifâî'dir. 512'de Bağdat'la Basra arasında kalan Batâih bölgesinde Ümmüabîde köyünde doğdu. Atalarından Rifâa el-Hasan el-Mekkî'den dolayı Rifâî nisbesini aldı. Ahmed Rifâî (k.s.) hazretlerinin soyu baba tarafından Hz. Hasan'a (r.a.) anne tarafından Ebû Eyyûb el-Ensârî'ye (r.a.) dayanmaktadır. Babası vefat ettiği zaman yedi yaşında olan Ahmed Rifâî'yi (k.s.) devrin büyük sûfilerinden dayısı Mansûr el-Batâihî (k.s.), annesi ve kardeşleriyle birlikte himayesine aldı.

Kur'an öğrenimini ve hıfzını tamamladıktan sonra, devrin âlim ve mutasavvıflarından Ali Ebü'l-Fazl el-Vâsıtî (k.s.) ve diğer bazı âlimlerden İslâmî ilimleri öğrendi. Mürşidi Ebü'l-Fazl el-Vâsıtî (k.s.) daha sonra kendisine icâzet verip hırkasını giydirdi. Ahmed Rifâî (k.s.) mürşidi Vâsıtî'nin (k.s.) vefatından sonra dayısı Mansûr el-Batâihî'nin (k.s.) terbiye ve irşad halkasına girdi. Rifâî'ye hilafet ve "şeyhü'ş-şüyûh" ünvanını vererek kendisine bağlı bütün tekkelerin şeyhliğini de tevdi eden Batâihî, Ümmüabîde'deki tekkeye yerleşip müridlerin irşad ve terbiyesiyle meşgul olmasını istedi.

Şafiî mezhebinde fakîh olan Ahmed Rifâî (k.s.) hazretleri şiddetli bir ishal hastalığı sonunda 22 Cemâziyelevvel 578'de (12 Eylül 1182) vefat etti. Türbesi Bağdat'ın güneyinde Vâsıt yakınlarındadır.

Dört büyük kutubtan biri kabul edilen Ahmed Rifâî (k.s.) hazretlerinin kurmuş olduğu tarikat bir süre Rifâiyye, Ahmediyye ve Batâihiyye adlarıyla anılmakla birlikte sonraları sadece Rifâiyye adıyla meşhur olmuştur.

Rifâî tarikatı Osmanlı ülkesinde son yıllara kadar etkinliğini sürdürmüştür. Rifâiyye tarikatının Sayyâdiyye, Kayyâliye, Nûriye, İzzîye, Fenâriye, Marufiyye ve Burhâniye gibi kolları vardır.

Güldür, Gül...

21.8.2013 11:19:59

Seyrimde bir şehre vardım
Gördüm, sarayı güldür, gül.
Sultanının tacı tahtı
Bağı duvarı güldür, gül…

Gül alırlar, gül satarlar
Gülden terazi tutarlar
Gülü gül ile tartarlar
Çarşı pazarı güldür, gül…

Toprağı güldür, taşı gül
Kurusu güldür, yaşı gül
Has bahçesinin içinde
Serv ü çınarı güldür, gül…

Gülden değirmeni döner
Anın ile gül öğünür
Akar suyu, döner çarkı,
Bendi, pınarı güldür, gül…

Ak gül ile kırmızı gül
Çift yetişmiş bir bahçede
Bakışırlar hâre karşı
Hân, ezhârı güldür, gül…

Gülden kurulmuş bir çadır
İçinde nimeti hazır
Kapıcısı İlyas, Hızır
Nânı, şarabı güldür, gül…

Ümmî Sinan gel vasf eyle
Gül ile bülbül derdini.
Yine bu garip bülbülün
Ah u figanı güldür, gül…

Ümmî Sinan (v. 1568)

_____________________

Serv ü çınar: Servi ve çınar

Hâr: Diken

Ezhâr: Çiçekler

Nân: Ekmek

Vasf eylemek: Tarif etmek, anlatmak

Ah u figan: Ağlayıp inleme

Desûkiyye

21.8.2013 15:02:19

İbrahim b. Abdülaziz Desûkî (ö.676/1277): Desûkiyye tarikatının kurucusudur. Asıl adı Burhânüddin İbrâhîm b. Ebi'l-Mecd Abdilazîz ed Desûkî'dir. 633'te (1235) Aşağı Mısır'daki Markus'ta doğdu. 644 (1246) veya 653'te (1255) doğduğuna dair rivayetler de vardır. Ömrünün çoğunu aynı bölgedeki Desûk (Düsûk, Disûk) kasabasında geçirdiğinden Desûki nisbesiyle ve Ebü'l-Ayneyn unvanıyla tanındı. Babası Ebü'1-Mecd Abdülazîz, Rifâî şeyhlerinden Ebü'1-Feth Ebü'l-Ganâim el-Vasıtî'nin (k.s.) damadı ve halifesiydi. Pek çok velî gibi onun şeceresi de Hz. Hüseyin'e (r.a.) bağlandığı için seyyid kabul edilmektedir.

İbrahim ed-Desûkî (k.s.) öğrenimine Desûk'ta başladı; Kur'an'ı ezberledi; Şafiî fıkhı okudu. Sonra babasından Rifâiyye hırkasını giydi. Daha sonra Sühreverdî şeyhlerinden Necmeddin İsfahânî'ye (k.s.) intisap etti. Sâzeliyye tarikatına da sülük eden Desûki hazretlerinin (k.s.) ayrıca Ebû Medyen el-Mağribî'ye (k.s.) ulaşan bir silsilesi daha vardır. Bütün bunlar onun Rifâiyye, Sühreverdiyye, Sâzeliyye gibi tarikattan yakından tanıdığını ve bunlardan nasip aldığını gösterir.

Mutasavvıflar tarafından dört büyük kutubdan biri olarak kabul edilen Desûkî hazretleri (k.s.) yirmi yıl kadar halvethânesinde mücahede ve tefekkürle meşgul oldu. Babasının cenaze namazını kılmak için çıktığı bu halvethâneye tekrar dönmek istediyse de dostlarının ricası üzerine bundan vazgeçti. Hayatta iken etrafında toplanan müridleri, kendisinin kırk üç yaşında vefatından sonra halifesi ve kardeşi Şeyh Mûsâ'ya (k.s.) tâbi olup onun tasavvuf anlayışını devam ettirmişler ve bir tarikat haline getirmişlerdir.

İbrahim Desûkî (k.s.) vefat ettiğinde halvethânesine gömülmüştür. Sağlığında bu halvethânenin yanında inşasına başlanan cami el-Câmiu'1-İbrâhîmî veya Ma'hedü Desûk diye bilinir. Sultan Kayıtbay tarafından onarılan ve daha sonra bazı değişiklikler geçiren cami bugünkü şeklini 1885'te Hidiv Tevfik zamanında almıştır.

İbrahim Desûki'nin (k.s.) halvethânesinde inzivaya çekildiği yıllarda bazı eserler telif ettiği rivayet edilir. Ancak vefat ettiği zaman ondan geriye sadece birkaç hizb ile Cevâhir adlı eseri kalmıştı. Bundan başka tasavvufî düşüncelerini konu alan bazı şiirleri de vardır.

Tasavvuf Ehlinin Ahlâk Anlayışı

21.8.2013 15:15:24

Sûfiyye (Tasavvuf Ehli) Resûlullah’a (s.a.v.) uyma noktasında insanların önde gelenlerinden olduğu için onun sünnetini ihyaya en lâyık olanlardır. Resûlullah’ın (s.a.v.) ahlâkıyla ahlaklanmak, ona uymanın ve onun sünnetini ihyâ etmenin en güzel yoludur. Nitekim şeyh ve âlim, Şeyhü’l-İslâm lâkabıyla mâruf, Ziyâuddin Ebû Ahmed Abdulvahhâb b. Ali bize, Enes b. Mâlik’den (r.a.) rivayet edilen bir hadis-i şerifi şöyle haber vermiştir: Enes (r.a.) diyor ki: Resûlullah (s.a.v.) bana: “Oğulcağızım, sen kalbinde hiç kimseye karşı kin ve düşmanlık beslemeden bulunmaya güç yetirebildiğin sürece öyle yapmaya devam et”, buyurdu ve ekledi: “Oğlum, bu benim sünnetimdir. Benim sünnetimi ihyâ eden beni ihyâ etmiş sayılır. Beni ihyâ eden de cennette benimle beraberdir.” [1]

Sûfiler, Resûlullah’ın (s.a.v.) sünnetini ihyâ etmişlerdir. Çünkü sûfiler, başlangıçta Resûlullah’ın (s.a.v.) sözlerini, yolu yarılayınca da vukuf kesb ederek onun fiillerini ihyâ ederler. Hâl-i nihâyetlerinde (hallerinin sonuna doğru) ise onun ahlâkıyla ahlaklanmanın semeresine erişirler. Ahlâkın güzelleşmesi ancak nefis tezkiyesi sayesinde olur. Tezkiyenin yolu Şer-i şerife (İslam ahkâmına) boyun eğmekten geçer. Nitekim Allah Teâlâ, Nebîsi (s.a.v.) için “Sen büyük bir ahlâk üzeresin”[2] buyurmuştur. Çünkü o, insanların en şerefli olanı, insanlar içinde nefsi en iyi tezkiye edilmiş ve en güzel ahlâka erişmiş bulunanıdır.

Mücâhid (rah.), “Büyük ahlâktan maksad, büyük dindir. Zira din, âmâl-i sâlihanın (salih amellerin) ve güzel ahlâkın mecmuûdur (bir araya toplanmış halidir)” der. Hz. Aişe’ye (r.anha) Resûlullah’ın (s.a.v) ahlâkı sorulduğunda o: “Onun ahlâkı Kurân’dı” demiştir.[3] Katâde (rah.), “Çünkü Resûlullah (s.a.v.) Allah’ın emrine sarılır, nehyinden sakınırdı” demiştir.

Nefisler, kendilerinin ihtiyaç duyduğu ve ayrılmaz parçaları olan bir tabiat ve karakter üzere yaratılmışlardır. İnsan topraktan yaratıldığı için karakterinde, hilkatindeki toprak miktarı türâbî (toprakla alakalı) özellik, toprağı su ile yoğrulup yaratıldığı için tabiatında mâî (suyla alakalı) hususiyet vardır. Aynı şekilde mayasındaki şekillenmiş balçık[4] ve ateşte pişmiş çamur gibi temel unsurlar, onun hayvânî, saldırgan ve şeytânî sıfatlarını oluşturmuştur. İnsandaki şeytânî sıfata işaret, Allah Teâlâ’nın “insanı ateşte pişmiş çamurdan yarattı”[5] ayet-i kerimesidir. Bu ayetle insanın çamurunun çanak çömlek gibi ateşte pişirildiği haber verilmektedir. “(O Allah ki), cinleri dumansız hâlis ateşten yarattı”[6], ayet-i kerimesiyle de cin ve şeytanın aslının ateş olduğu belirtilmektedir.

Sühreverdi, Avârifü’l-Meârif, sf.287-288

___________________________________________

[1] Bk. Tirmizî, İlim, 16; İbn Mâce, Mukaddime, 15

[2] Kalem Suresi, 68/ 4

[3] Müslim, Mesâcid, 267; Ebû Dâvûd, Edeb, 1; Ahmed b. Hanbel; III. 270.

[4] Rahman,55/ 24

[5] Rahman, 55/14

[6] Rahman, 55/15

Kötü Ahlâkın Mahalli: Nefis

21.8.2013 15:36:50

Bil ki lügat yönünden “nefs”, bir şeyin varlığı, hakikati, zatı ve kendisi manasına gelir. (Bir şeyin nefsi, o şeyin zatı, varlığı ve kendisidir.) Halkın ifadelerinde ve âdetlerinde geçen bu kelimenin, yekdiğerinden farklı birçok manalara gelmesi ihtimali vardır. Çünkü birbirine zıt manalarda kullanılmaktadır. Nefs, bazılarına göre “ruh”, bazılarına göre “mürüvvet ve adamlık”, bazılarına göre “cesed ve beden”, diğer bazılarına göre ise “kan” manasına gelmektedir.

Sûfiler zümresinin muhakkik olanlarına göre, bu sözden maksat, bahsedilen manalardan hiç biri değildir. Onlar ittifakla derler ki: “Hakikatte nefs, şerrin kaynağı, kötülüğün temelidir.” Bir gruba göre nefs, ruh gibi kalıba ve bedene tevdi edilmiş olan ayndır. (Kendine has varlığı ve bünyesi olan bir şeydir.) Diğer bir gruba göre nefs, hayat gibi kalıbın ve bedenin sıfatı olan bir şeydir.

Onlar, kötü huyların ve çirkin fiillerin ortaya çıkmasının sebebi nefstir, diye ittifak etmişlerdir. Bu da iki kısımdır; biri günahlar, diğeri kibir, hased, cimrilik öfke, kin ve bunların benzeri olup da şer’an ve aklen makbul olmayan kötü huylardır. Şu halde günah olan hususlar tevbe ile defedildiği gibi, bu gibi vasıflar da nefsten, riyazetle defedilebilir. Çünkü mâsiyet dediğimiz günahlar, zâhiri vasıflardandır. Bu huylar ise bâtınî vasıflardır. Bâtında zuhûr eden aşağı vasıflar, zâhirdeki yüksek vasıflarla temizlenir. Zâhirde zuhur eden şeyler ise, bâtındaki vasıflarla arındırılır.

Nasıl âlemde şeytan-melek Cehennem-Cennet var ise (ve bunlar gözlerimizle görülmüyorsa) tıpkı o şekilde nefs ile ruhun her ikisi de kalıba ve bedene tevdi edilmiş latifelerdendir. Ama biri şer mahalli, öbürü hayır mahallidir. Aynen gözün görme, kulağın duyma ve dilin tatma mahalli oluşu gibi. İnsan bedenine tevdi edilmiş bulunan diğer ayn (varlık) ve vasıflar için de durum böyledir.

Nefse muhalefet etmek, bütün ibadetlerin başı ve tüm mücahedelerin kemâlidir. Kul, bundan başka Hakk’a giden bir yol bulamaz. Çünkü nefse muvafakatte, kulun helâki, muhalefette ise kurtuluşu vardır. Hak Teâlâ ve Tekaddes Hazretleri nefse muhalefet edilmesini emretmiş, nefse muhalefet etmek için çaba harcayanları övmüş ve nefsin isteğine uyarak hareket edenleri kınamıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “O kimse ki, nefsini hevâsından ve arzusundan nehyetti, işte onun yurdu Cennettir.”[1], Nefsinizin hevâ ve arzusuna uymayan bir şeyi size getirdiği zaman, siz Peygamber’e karşı kibirlenip duracak mısınız?”[2]

Allah Teâlâ sıddîk vasfına sahip olan Hz. Yusuf’dan (a.s) bahsederken, onun şöyle dediğini bize haber vermiştir: “Rabbimin merhamet etmesi müstesna, şüphe yok ki, nefs kötülüğü emredicidir.”[3] Peygamber (s.a.v.) de “Allah bir kuluna hayır murad ederse, nefsinin ayıplarını ona gösterir”, buyurmuşlardır.

Eser ve haberlerde şöyle bir şey vârid ve mevcuttur: Mukaddes ve Müteâl olan Allah, Davud’a (a.s) şöyle vahyetti: “Ey Davud! Nefsine düşman ol, ona düşman olmak suretiyle de bana dost ol. Zira ona düşman olmakta benim dostluğum vardır.”

Hucvirî, Keşfü’l-Mahcûb, sf. 427

___________________________________________

[1] Nâziât, 79/40

[2] Bakara, 2/87

[3] Yusuf, 12/53

Mürşid İle Konuşma Edebi

21.8.2013 15:43:43

Mürid mürşidiyle konuşacağı zaman, önce izin alması, değersiz, basit ve menfaate yönelik konuları dile getirmekten kaçınması ve duruma göre alçak bir sesle konuşması gerekir. Onu hafife alarak, yüksek sesle konuşması kesinlikle yanlıştır. (Mürid), efendisinin huzurunda konuşan bir kölenin tavrı gibi edebli ve saygılı olmalıdır.

Yüce Allah, Peygamber Efendimizle (s.a.v) konuşulacağı vakit edebe riayet edilmesini, yüksek sesle konuşmaktan kaçınılmasını emretmektedir. “Ey mü’minler sesinizi nebinin sesinden daha fazla yükseltmeyiniz”[1] demektedir.

İşte mürid de bu emre uyarak sesini fazla yükseltmemeli, kalben tasdik etme durumunda bulunduğu mürşidinin buyruk ve sözüne karşı, içinden “niçin, hayır, öyle değil de böyledir” gibi söz ve düşüncelerle itirazda bulunmamalıdır. Nitekim tahkik erbabı bazı âlimler; “mürşidine bu şekilde tavır alan, itiraz eden ve onların gerçek durumlarını inkâr eden müridlerin kesinlikle felah bulamayacaklarını” söylemişlerdir.

Evliyanın bazı işleri sırf Yüce Allah’ın kudretinden kaynaklanır. Ayrıca bazı hikmetlerden dolayı vücut bulan işleri de vardır. Bu itibarla onların her işinden ve sebebinden sual sormak, yerinde bir hareket olmayıp edebe de uymaz.

Mürşid ile konuşmak, ancak bir problemin çözümünde veya arzedilmesinde zaruret olan hususlar olduğunda normaldir. Bir rüyasını veya keşfini arzettikten sonra, konuşmamayı tercih eden mürşide, konuşması hususunda ısrar etmek edebe ters düşer. Ona gayba ait konularda sorular sormak ve konuşmasında diretmek de edeb dışıdır. Unutulmamalı ki, mürşid bu konularda konuşmaya izinli olmayabilir. Kendisi de bazı sebeplerden dolayı konuşmamayı tercih edebilir.

Mürid, mürşidine inanmalıdır. Onun işlerini tasdik etmelidir. Keramet izhar etmemesini veya az keramet göstermesini, aleyhinde bir durum olarak değerlendirmemelidir. Çünkü keramet göstermek daha faziletli olmaya delalet etmez. Daha faziletli olmayı gösteren esas sebeb yakîn ve irfan sahibi olmaktır. O halde yakîn ve irfan bakımından kimin derecesi daha üstün ise o daha faziletlidir. Keramet ise çoğunlukla zahid ve muhabbet sahibi olanlardan zuhur eder. Arif zatlar ise kerameti gizliliklerini açığa çıkaran bir hayz-ı rical[2] olarak görürler ve ona iltifat etmezler.

Cüneyd-i Bağdadî (k.s) şöyle demiştir: “Bir keramet olarak suda yürüyenler vardır. Fakat bunlardan daha yüksek dereceye sahip ve daha faziletli olup susuzluk içinde ahirete irtihal eden nice veliler de vardır.”

O halde mücerred olarak keramet, üstünlüğü gösteren yegâne sebeb değildir.

Mevlânâ Halid-i Bağdâdî (k.s), Risâle-i Hâlidiyye, sf. 44-45

____________________________________________

[1] Hucurât, 49/2

[2] Hayz-ı ricâl, Arapça, erkeklerin aybaşı hali anlamına gelen bir kelime…. Sufiler, keramet göstermeyi bir kadının aybaşı kanı gibi çirkin ve kaçınılması gereken bir durum olarak görürler. Ethem Cebecioğlu, Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, s. 338-339

Ey İnsan, İyi Düşün!

21.8.2013 15:47:36

Ey saadet yolcusu! Eğer dikkatli ve şuurlu olarak düşünecek olursan; Allah Teâlâ'ya ibadet ve taatin değerini gayet iyi anlarsın. Yine, insanların ne derece âciz, zayıf ve câhil olduklarını görürsün. Öyleyse kalbinde onların değerlendirmelerine yer verme; onların sana hiçbir faydası olmayan övgüsünden, beğenmesinden ve seni yüceltmesinden uzak dur! Yaptığın ibadetlerde sakın böyle bir yanlışlığa meyletme! Yine üzerinde iyice düşünürsen dünyanın ne kadar hasîs ve değersiz, dünya menfaatlerinin ne kadar çabuk sona erdiğini de görürsün. Öyleyse ibadetlerinde dünya menfaatlerini talep etmekten de sakın! Kendi kendine şöyle de:

– Ey nefsim! Âlemlerin Rabbi olan Allah Teâlâ'nın övgüsü, mükafatı ve yüceltmesi mi yoksa şu câhil ve âciz yaratıklarının övgüsü, mükafatı ve yüceltmesi mi senin için daha hayırlıdır? Kaldı ki o yaratılmış olanlar, senin ibadetinin değerini, onun için ne gibi zahmetlere katlandığını gerçek manada bilebilir, işlediğin amellerin ve katlandığın zahmetlerin karşılığını tam olarak verebilirler mi?

Hayır, asla veremezler! Hatta bazen senden binlerce derece aşağıda olan birini senden üstün tutarlar. En çok muhtaç olduğun vakitlerde senin hakkını zayi ederler, seni unuturlar. Böylesine haksızlık yapmasalar bile, acaba o zayıf yaratılmışların ellerinden ne gelir? Onların güç ve kudretlerinin sınırı nedir? Sonra, onların da dizginlerini elinde bulunduran ve onlar hakkında da dilediği tasarrufta bulunan Cenab-ı Hak değil mi?

O halde ey nefsim, kendine gel ve akıllı hareket et! Yaptığın değerli ibadetlerini fâni insanlar yüzünden heder etme. O fâni varlıklar sebebiyle, senin için en büyük iftihar vesilesi olacak Rabbü’l-âlemin’in övgüsünü ve senin için en büyük azık olan onun lütuf, ihsan ve ikramlarını kaybetme! Bak şair ne güzel söylemiş:

Senin rızan dışında, gözlerin uykusuz kalmasının değeri yok!
Senin affın dışında, ağlamaların da bir faydası yok!

Yine nefsine de ki:

– Ey nefis! Ebedi cennet ve (onun) nimetleri mi, yoksa haramla kirlenmiş dünyalık ve (onun) zahmetle boğazdan geçen fâni lokmalar mı daha hayırlıdır? Halbuki sen yaptığın ibadetlerle bu sonsuz cennet nimetlerini kazanmaya muktedirsin. Himmetini değersiz şeylere yöneltme. Değersiz şeyleri isteme ve değersiz şeyler işleme! Görmüyor musun, bir güvercin semaya havalanınca kadri, kıymeti ne kadar yükseliyor ve artıyor? O halde sen de bütün himmetini yükselmeye, yüksektekilere yönelt! Kalbini her şeyden arındır sadece bir olan Allah Teâlâ'ya bağla! Her şey tamamıyla Onun elindedir. Kazandığın ibadetleri bir hiç uğruna kaybetme...

Yine güzel bir şekilde düşünecek olursan, yaptığın bu ibadetlerde de Cenab-ı Hakk'ın yardımlarını ve büyük ikramlarını görürsün:

* Birinci olarak:Sana o ibadetleri yapma imkanı ve vasıtalarını veren Odur.

* İkinci olarak:Önündeki her türlü engelleri kaldırarak sana ibadet yapma imkanı veren Odur.

* Üçüncü olarak: Sana tevfikini ihsan edip destek olan da yine odur. İbadeti sana kolaylaştırır ve sevimli hale getirir. Sen de rahat olarak ibadetini yaparsın.

* Dördüncü olarak:Bütün azamet ve celaline rağmen, senin ibadetine hiç ihtiyacı olmamasına ve (senin) üzerinde sonsuz nimetleri bulunmasına rağmen; yaptığın bu azıcık amele karşılık asla hak etmediğin bol övgüler ve büyük sevaplar vaat eder.

* Beşinci olarak: Yaptığın ibadet sebebiyle seni över ve sever.

Bunların hepsi de onun lütfu ve ihsanından başka bir şey değildir. Yoksa sen bunları nereden hak edecektin? Bu değersiz ve kusurlu amelinle mi bütün bunları hak ettin?

Ey nefis!

O kerim ve cömert Rabb'inin sana ihsan ettiklerini düşün! Şu azıcık ibadetine karşılık verdiği geniş nimetleri düşün de; işlediğin amellerde Allah Teâlâ'dan başka şeylere iltifat etmekten ve riyâkârlık yapmaktan utan!...

Her halükârda üzerinde Cenab-ı Hakk'ın nimeti olduğunu ve ona minnet borcun bulunduğunu unutma! Bu ibadetleri yaptıktan sonra üzerine düşen şey; ibadetlerini kabul etmesi için Cenab-ı Hakk'a tazarru ve niyazda bulunmandır.

Cenab-ı Hakk'ın dostu İbrahim’in (a.s.) beytullahı bina etme emrini yerine getirip bitirdikten sonra, yaptığı hizmetin kabul buyurulması için nasıl yakardığını görmüyor musun?

"Bir zamanlar İbrahim, İsmail ile beraber Beytullah'ın temellerini yükseltiyor (şöyle diyorlardı:) Ey Rabbimiz! Bizden bunu kabul buyur; şüphesiz sen işitensin, bilensin."[1]

Duasını bitirince de şöyle demişti:

"Ey Rabbim! Beni ve soyumdan gelecekleri namazı devamlı kılanlardan eyle; ey Rabbimiz! Duamı kabul et!"[2]

Şayet bu azıcık ameli kabul etme lütfunda bulunursa, sana olan nimetini tamamlamış ve kemâle erdirmiş olur. Elde ettiğin saadet ve devlet, izzet ve şereften dolayı ne mutlu sana! Ahirette bu azıcık ibadete karşılık ne hediyelere, nimetlere, azıklara ve ikramlara erişeceksin!

Buna karşılık, pek çok zahmet çekerek ibadet yapan, fakat bu ibadetleri riyâ ve ucub ile ifsad eden kişiye de, karşılaşacağı hüsran, zarar ve mahrumiyet sebebiyle yazıklar olsun! Bu konuya fazlasıyla dikkat et ve ilgi göster!

Bunları, yukarıda anlattığımız şekilde öğrenip dikkat eder; yaptığın her ibadet ve taatten sonra kalbinde tekrarlar ve Cenab-ı Hakk'tan (bu hususta) yardım dilersen; O seni insanlara ve nefsine iltifat etmekten kurtarır, riyâ ve ucubtan koruyarak, ibadetlerini sırf kendi rızası için yapmanı sağlar.

Yine her durumda Cenab-ı Hakk'ın, üzerindeki nimetlerini ve Ona olan minnet borcunu hatırlarsan; kusursuz ve temiz ibadetler yapar, içerisinde şaibe bulunmayan hâlis hayırlar işler ve eksiksiz, makbul ibadetler yaparsın. Hatta insan bu özellikleri taşıyan ibadeti, fazla değil ömründe sadece bir defa yapabilse, gerçekten çok muazzam bir ibadet yapmış olur. Allah adına yemin ederim ki, o ibadetin miktarı az olsa bile manası çok büyük, değeri çok yüce, faydası çok fazla ve neticesi çok latiftir. Böyle bir ibadete muvaffak olmak çok değerli, Cenab-ı Hakk'ın bunu kuluna lütfetmesi çok büyük bir iştir.

Hangi hediye, Cenab-ı Hakk'ın kabul buyurduğu hediyeden daha değerli olabilir? Hangi çalışma Cenab-ı Hakk'ın mükafat verdiği çalışmadan daha kıymetli olabilir? Hangi mal Rabbü’l-âlemin'in seçip beğendiği maldan daha güzeldir?

Ey miskin, aldanan kişilerden olmaktan sakın! Yukarıda açıkladığımız esaslara uyarsan; amellerini ihlasla yapanlardan, üzerindeki nimetleri düşünen ve Allah Teâlâ’nın rızasına erenlerden olursun. Artık sen bu korkulu geçidi de geride bıraktın ve onun tehlikelerinden kurtuldun! Ebedi saadet ve ikramlarla birlikte yaptığın ibadetlerin hayrını ve semerelerini de kazandın. Sermayeni eşkiyaya kaptırmaktan kurtardın. Lütfu ile koruyup hidayet verecek olan sadece Cenab-ı Hakk'tır. Onun izni ve iradesi olmadan hiçbir şey meydana gelmez.

İmam Gazâlî, Minhâcü’l-Âbidîn, sf. 300-303 (Semerkand Yayınları)

___________________________________________

[1] 2 Bakara, 127.

[2] 14 İbrahim, 40.

Peygamberimizi (s.a.v.) Ne Kadar Seviyoruz?

23.8.2013 10:23:40

Yaratılış gayemiz, dünya ve ahirette saadete ulaşmanın anahtarı, dünya hayatında elde edeceğimiz en değerli hazine Allah (c.c.) ve Rasûlü’nü (s.a.v.) tanımaktır. İman etmek, Onları sevmek, yüce Rabbimize kulluk etmek ve rızasını kazanmak en büyük nimettir.

Gerçek manada iman etmek ve imanı kemale ulaştırmak için Peygamber Efendimiz’i (s.a.v.) canımızdan çok sevmemiz gereklidir. Bunu Allah’ın Habibi’nin (s.a.v.) şu hadis-i şerifinden daha iyi anlıyoruz.

Ashâb-ı kiram efendilerimizden Abdullah b. Hişâm (r.a.) anlatıyor:

Rasulullah (s.a.v) ile beraberdik. O sırada Hz. Peygamber (s.a.v.) Hz. Ömer’in (r.a) elini tutuyordu. Bir ara Hz. Ömer (r.a.):

-Ya Rasulellah! Sizi nefsim hariç, her şeyden daha çok seviyorum, dedi. Rasulullah (s.a.v.):

-Hayır, Allah’a yemin ederim ki, beni nefsinden de daha fazla sevmedikçe kâmil mümin olamazsın, buyurdu. Efendimiz (s.a.v.) bir müddet sükût ederek Hz. Ömer’e (r.a.) yöneldi, kalbine teveccüh etti. Biraz sonra Hz. Ömer (r.a.):

-Vallahi şimdi sizi nefsimden de çok seviyorum.” dedi. O zaman Rasulullah (s.a.v.):

“Ey Ömer! İşte şimdi imanın kâmil oldu.” buyurdu.[1]

Peygamber Efendimiz (s.a.v.) başka bir hadis-i şerifinde ise şöyle buyuruyor:

“Allah’a yemin ederek söylüyorum ki, ben bir kimseye ailesinden, çoluk çocuğundan, anne babasından ve bütün insanlardan daha sevgili olmadıkça, o kimse gerçek manada iman etmiş olmaz.”

____________________________________________

[1] Buhârî, Eyman, 3; Ahmed b. Hanbel, Müsned, V, 293; Aynî, Umdetü’l-Kârî’, XV, 687. (Beyrut, 1998)

İbadetlerimize Ruh Katmak Zorundayız

24.8.2013 14:31:43

Tasavvufnedir.com ekibi olarak İlahiyatçı-yazar Hüseyin Okur’la kulluğumuzun gayesi ve ihsan bilinci üzerine konuştuk. Bizim için keyifli ve öğretici bir sohbet oldu. İnşaallah sizin için de öyle olur.

Tasavvufnedir: Hocam İslam dininin temel maksadı nedir?

Hüseyin Okur: Bunun anlayabilmek için özelde -İslamiyet’in filizlendiği- Arap yarımadasının, genelde ise dünyanın durumuna nazar etmenin doğru olacağını düşünüyorum. Şimdi o döneme baktığımız zaman Arap yarımadası da dâhil, dünyanın her yerinde genel bir bozulmanın yüz gösterdiğini, günahın, isyanın, zulmün ayyuka çıktığını görürüz. İslam böyle bir dönemde gelmekle insanlığa adeta can simidi olmuştur. Çünkü İslam kurtuluş ve selametin adıdır. İslam demek teslimiyet demektir, huzur demektir, barış demektir, adâlet ve güven demektir. Sahabe-i kiram (r.anhum) İslam’ı insanlara tebliğ ederken onlara söyledikleri ilk söz “Müslüman ol ki selâmet bulasın” olmuştur. Tabi Sahabe-i kiram’ın (r.anhum) bu sözü söylemelerindeki maksat, “Müslüman olmazsan biz sana zor kullanacağız” manasında değildi elbette. Bunun böyle olmadığını Medine devletinde görmek mümkün. Medine devleti içerisinde Hristiyanlar da vardı, Yahudiler de vardı, münafıklar da vardı. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) bunlara, Müslümanlara aleni bir zararları dokunmadığı müddetçe hiçbir müdahalede bulunmamıştır. Bu mevzuda biz hep Osmanlı’dan örnekler veririz. Ancak bunun tek örneği Osmanlı değildir; Osmanlı’ya da diğerlerine de esas teşkil eden, Peygamberimizin (s.a.v.) başında bulunduğu Medine site devleti örneğidir.

Netice itibariyle, İslam “cahiliye” diye nitelendirilen bir dönemde insanlığı hidayete ulaştırmak için gelmiştir. Bu döneme her ne kadar “cahiliye” dense de, cahilliği insanların sadece bilgi, kültür, sanat gibi hususlardaki geri kalmışlığı olarak anlamamak lazım. Çünkü Arabistan, içinde bulunduğu döneme göre, gerek edebiyatta, gerek kültür ve sanatta oldukça ilerideydi. Bölgede, değişik diller bilen pek çok insan vardı. Şairler, edipler, sanatkârlar vardı.

Peki, cehaletleri neden kaynaklanıyordu? Niye o döneme “cahiliye dönemi” denmişti? Şundan; insanlar akıl ve vicdan şirazelerini ne yazık ki kaybetmişlerdi. Mesela kız çocuklarını diri diri toprağa gömüyorlardı, elleriyle yaptıkları putlara tapıyorlardı, her türlü ahlâksızlığı pervasızca işliyorlardı. İşte İslam, böyle karanlık bir dönemde, beşeriyeti bu çıkmazdan çekip çıkarmak, doğru yolu onlara göstermek için geldi. İslam, selamet için, insanlığı huzur ve saadete erdirmek için, onlara sorumluluklarını hatırlatmak için geldi.

Nihayetinde insan başıboş değildir. Bir takım görev ve sorumlulukları var; başta Rabbine karşı tabi... İnsanın Rabbine karşı olan sorumluluğu, aynı zamanda onun var edilmesindeki temel gayeyi ortaya koyar. Bunu Zâriyât suresinin 56. Ayet-i celilesinde net olarak görüyoruz. Orada Allah Teâlâ buyuruyor ki; “Ben cinleri ve insanları, ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.” İslam bu kulluğun çerçevesini çizen, onu tanımlayan, nasıl ibadet edilmesi gerektiğini bildiren ilahi bir dindir.

Ancak kişinin Müslüman olabilmesi için öncelikli olarak kendisine lazım olan şey, imandır. İslam’ın şartlarına baktığımız zaman, orada ilk basamağın kelime-i şehâdet olduğunu görürüz. Kelime-i şehâdet; Allah’tan (c.c.) başka ilah olmadığına ve Hz. Muhammed Mustafa’nın (s.a.v.) Allah’ın kulu ve resulü olduğuna inanmaktır. Öncelikle bu, şarttır. Bu olmadan ibadet ve kulluğun hiçbir anlamı olmaz.

Tabi kulluğun alanı çok geniştir. Namaz, oruç, hac, zekât gibi bir takım temel ibadetlerin yanı sıra yerdeki eziyet verici bir şeyi kaldırmak, bir kimseye tebessüm etmek, insanlara iyi davranmak, hizmet etmek gibi daha pek çok husus kulluğun içerisine girer. Bir mümin bunları yerine getirdiği zaman kulluk görevlerini ifa etmiş olur ve yaptıklarından dolayı sevap kazanır. Fakat tüm bunlar Allah Teâlâ için yapıldığı takdirde böyledir. Yoksa başkalarına yaranma, şirinlik veya gösteriş maksadı taşıyan ameller kesinlikle kişiye kazanç sağlamaz.

Tasavvufnedir: Peki hocam, ibadetlere zâhiren bakıldığında şekilden ibaretmiş gibi bir izlenim veriyor. Mesela namazın belli rükûnları var; kıyam, kıraat, rükû, sücûd v.s. hacca ve oruca baktığımız zaman kendine has bir takım şartları mevcut. Diğer ibadetler de öyle. Soru şu; ibadetler sadece bazı şekli hususları yerine getirmekten mi ibarettir? Ya da şöyle sorayım; ibadetlerin de bir ruhu yok mu?

Hüseyin Okur: Şimdi ibadetlerde şekil, elbette ki gereklidir. Şekil olmasaydı imtihanın sırrı ortaya çıkmazdı. Allah Teâlâ meleklere Hz. Âdem’e (a.s.) secde etmelerini emrettiği zaman bütün melekler secde ettiği halde iblis etmemişti. Burada şekli olarak yerine getirilmesi istenilen bir emir var. İbadetlerin hemen hemen hepsinde bu böyledir. Yani zâhiren yerine getirilmesi gereken bir kısım şart ve rükûnlar mevcuttur. Hiç kimse kafasına göre bir ibadet şekli ortaya koyamaz. Zira ibadetlerin şekli Rabbimiz tarafından belirlenmiş ve peygamberler vasıtasıyla insanlığa tebliğ edilmiştir. Eğer insan sadece aklıyla ibadet yapacak olsaydı dinin gönderilmesine ihtiyaç kalmazdı. Hz. Ali (r.a.), "Eğer din (akıl) ve re´yle olsaydı, mestin üstünü değil de altını mesh etmek daha uygun olurdu. Hâlbuki ben, Resûlullah’ı (s.a.v.) mestlerinin üstüne mesh ederken gördüm" demiştir.[1]

Bu da bir kez daha gösteriyor ki ibadetlerin şekli bir tarafı olmakla beraber, bunlar bizzat Hz. Peygamber (s.a.v.) tarafından uygulamalı olarak ashab-ı kirama (r.anhum), onların kanalıyla da tüm müminlere öğretilmiştir.

İbadetlerde şeklin yanı sıra bir de ihsan denilen bir husus var ki işte bu, ibadetlerin ruhudur. Cibril (a.s.) hadisi hatırlanacak olursa, orada Cebrail (a.s.) Peygamber Efendimiz’e (s.a.v.) üç hususu sormuştu; iman, İslam ve ihsan. İmanı başta anlattık. İslam’da kulluk vazifelerini Rabbimiz tarafından belirlenmiş olan şartlarına ve şekillerine uygun olarak yerine getirmekti. İhsan ise kişinin kendisini gören, bilen bir Rabbi olduğunu bilmesidir, bu şuurla ibadetlerini yerine getirmesidir.

Tasavvufnedir: Peki, ihsanı elde etmek neye bağlıdır?

Hüseyin Okur: Kalbi masivadan uzaklaştırmaya, gafletten arındırmaya bağlıdır. Bunu sağlamak için ciddi bir nefis terbiyesi şarttır. Ayrıca selef-i sâlihini, müctehidleri, salih kulları örnek almak lazım. Çünkü onlar hem bedenen hem de ruhen Hz. Peygamber’e (s.a.v.) bağlı kimselerdir.

Tasavvufnedir: Hocam şu an ne Hz. Peygamber (s.a.v.) ne sahabe-i kiram (r.anhum) ne de selef-i sâlihin (r.aleyhim) aramızda. Biz bugün kimi örnek almalıyız?

Hüseyin Okur: Allah Teâlâ bu dini peygamberi vasıtasıyla göndermiştir. Ondan sonra bu dini insanlara duyuran pek çok âlim, pek çok Allah dostu ve hizmet eri gelmiştir. Biz buna “veraset zinciri” diyoruz. Hadis-i şerifte; “Âlimler peygamberlerin vârisleridir”[3] buyrularak bu zincire işaret edilir. İşte bu zincir içerisinde en önemli halkayı ilmiyle âmil olan Rabbâni âlimler oluşturmaktadır. Bugün Peygamber Efendimiz (s.a.v.) aramızda yok, sahabe-i kiram (r.anhum) yok, ama ilmiyle amel etmek suretiyle ümmete örnek olan Rabbâni âlimler var. Bu, kıyamete kadar böyle devam edecektir. Çünkü bu din sahipsiz değil. Dolayısıyla bu dinin bayraktarlığını yapan insanlar hep var olacaktır. Onlar öyle kimselerdir ki, zahiri anlamda ülkelerin bayraktarlığını yapan sultanlar, padişahlar dahi kendilerine yeri geldiğinde akıl danışmıştır. Şeyh Edebâliler, Akşemseddinler, Hacıbayram-ı Velîler, Beyâzid-i Bistamîler, Hasan-ı Basrîler, Abdülkâdir-i Geylâniler, Şâh-ı Nakşibendler ve daha niceleri kendi dönemlerinde bu dinin bayraktarlığını yapmış seçkin kimselerdir.

Şunu hiçbir zaman akıldan çıkarmamak lazım, bizler zayıf varlıklarız; bir an nefsimizle baş başa kalsak hemen ona uyabiliriz. Yine insani özelliklerimizden dolayı çabucak günaha girebilen, ibadetlerde tembellik yapabilen, yeri geldiğinde farzlardan bile vazgeçebilen kaypak bir yapımız var. O yüzden nefsini tezkiye etmiş hak erlerine tabi olmak, onları rehber edinmek zorundayız. İnsana ne eşi, ne arkadaşı, ne kardeşi manevi yolda kâmil bir şekilde rehberlik edemez, çünkü ihtimal ki onlar da kendisiyle aynı durumdadır. Ama Allah dostları öyle değil. Onlar nefislerini terbiye etmişler, Kur’an-ı Kerim’de bahsi edilen nefis mertebelerini kat etmişler. Böylelikle Allah (c.c.) onlardan, onlar da Allah’tan razı olmuştur. Bu yüzden onları örnek almak ebedi saadete erebilmek için kaçınılmazdır.

Onları örnek almak demek -en azından tahkik mertebesine varıncaya kadar- kendilerini taklit etmek demektir. Taklit işin başıdır. Kaynağı sevgidir, muhabbettir. Bir insan kimi severse, kendisini kime yakın görürse sürekli onu taklit eder, onun gibi olmak ister, hayatını onun hayatı gibi tanzim etmeye çalışır. Bu bugün de böyle değil midir? Mesela bir genç en fazla kimi seviyor, kendisine yakın buluyorsa ona benzemeye çalışıyor. Bir futbolcuyu sevip ona yakın buluyorsa onun gibi saçını kestiriyor, onun formasını alıyor, onun takımının topunu yahut flamasını alıyor. Bir şarkıcıya yakın buluyorsa onun gibi giyiniyor, onun gibi konuşuyor, onun gibi şarkı söylüyor. Örnekleri çoğaltabiliriz.

Tasavvufnedir: Demek ki muhabbetin fiile doğrudan bir etkisi var…

Hüseyin Okur: E tabi… Kişi kime muhabbet duyarsa, kimi severse, ona benzemeye çalışır, fiilleri ona göre şekillenir. Nitekim Peygamber Efendimiz (s.a.v.) buyuruyor ki; “Kişi dostunun dini üzeredir. Öyleyse her biriniz, kiminle dostluk kuracağına dikkat etsin.”[4] Yani bir kimse kimi dost edinir, sever, yakın görürse, onunla aynı ortak düşünceye, aynı dine, aynı inanca sahip demektir. Bu, dini bakımdan böyle olduğu gibi dünyevi bakımdan da böyledir. O yüzden derler ki, “Bana arkadaşını söyle, sana kim olduğunu söyleyeyim.” Demek ki kişinin sevip dost olduğu kişi aynı zamanda onun aynasıdır. Onun için Müslüman, kimi dost edindiğine dikkat etmelidir. Çünkü kötü birini dost edinen onun gibi yaşar, iyi birini dost edinen onun gibi yaşar. Bu manada bir kimse, Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) ahlâkıyla ahlâklanmış olan salih ve veli kulları dost edinirse onlar gibi yaşar, günahkâr ve fâsık kimseleri dost edinirse onlar gibi yaşar…

Tasavvufnedir: Hocam söyleşi için teşekkür ediyoruz.

Hüseyin Okur: Biz teşekkür ederiz.

____________________________________________

[1] Ebû Dâvûd, ´Taharet", 63

[2] Buhari, Tecrid-i Sarih, 12/195

[3] Buhari, İlim, 10

[4] Ebû Dâvûd, Edeb, 19, Tirmizi, Zühd, 45

Bu Misafir Kesin Gelecek!..

27.8.2013 16:14:25

“Tasavvufnedir.com”un yayın kurulu teveccüh ettiler, sitelerinde bizim de muntazaman yazı kaleme almamızı istediler. Nasipse, bundan böyle bu köşede elimizden geldiğince bir şeyler karalamaya çalışacağız.

Bu ilk yazım…

Doğrusunu söylemek gerekirse, bu yazıyı şu anki haline getirebilmek için epey emek sarf ettim; okudum, araştırdım, düşündüm ve yazdım.

Her yazı böyle değil midir?

Hangi yazı bunlar yapılmadan, rahatça yazılabilmiş? (Hoş, artık çalakalem yazanlar da var ya…)

Her neyse…

Sadede gelelim; insan, bu kısacık yazıyı hazırlarken dahi belli bir uğraş veriyor, hazırlık yapıyor.

Oysa yapılan hazırlık geleceği kesin olan bir akıbet için değil; muhtemel olan bir akıbet içindi. Yani siz değerli okurlarımızın buraya gelmesi, ya da benim bu yazımı bitirmem, yayın kuruluna göndermem… hiçbiri kesin değildi. Yazıyı bitirdikten sonra bilgisayarım çökebilirdi, ya da sizler siteye girmeyebilirdiniz. Böylece yazım sizlere ulaşmayabilirdi.

O halde ben, muhtemel bir akıbet üzerine yazı kaleme alıyorum. Bir ihtimal için bu kadar çalışıyor, araştırıyor ve kafa patlatıyorum…

Gelmesi muhtemel pek çok şey için hepimiz aynı yolu takip etmiyor muyuz?

Peki, bizler ihtimale dayalı şeyler için bu denli çırpınırken kesin olan akıbetimiz için ne yapıyoruz?

Gelmesi kesin olan akıbetimizin ne olduğunu sizler benden daha iyi biliyorsunuz: Ölüm…

Ölüm fırlatılmış bir ok, insan ise onun isabet edeceği bir hedeftir. İnsan doğunca ok yaydan çıkmış demektir; er ya da geç mutlaka ona isabet edecektir.

Kur’an-ı Kerim ne buyuruyor: “Her nefis ölümü tadacaktır” (Ankebût, 57)

Ölüm, İslam’ı inkâr eden bir gayrı müslimin, Allah’ı (c.c) inkâr eden bir ateistin, ateşe tapan bir Mecusi’nin bile inkâr edemediği bir hakikattir.

Zamanını bilemediğimiz ama gelmesi kesin olan ölüm, çat kapı beklenen bir misafir gibi, belki seneler, belki aylar, belki haftalar, belki de günler sonra mutlaka gelecektir.

Bu misafir bizi, sabah işe giderken yolda, evimizde yatarken yatakta, yemek yerken soframızda yakalayabilir.

Ölüm için çocuk, genç, yaşlı, kadın, erkek fark etmez. O, eninde sonunda herkese uğrayacaktır….

İnsanın hayatı sıkıntılı da olsa, mutlu ve huzurlu da olsa, bir şekilde geçip gidiyor. Fakat gerçek şu ki, insanın geçirdiği her gün, attığı her adım onu ölüme biraz daha yaklaştırıyor.

Bu durumda akıllı olan kişi kesinlikle ölümü aklından çıkarmaz ve onun için hazırlıklı olur. Çünkü ölüm insanı hiç unutmaz. Şairin dediği gibi:

Ey nefesleri sayılı olan kişi

Bir gün nefes sayıların bitecektir

Bir günün olur gecesi olmaz

Bir gecen olur gündüzü olmaz.

Peygamber Efendimiz (s.a.v) buyuruyor ki: “Akıllı kişi nefsini hesaba çekerek ölümden sonrası için hazırlık yapan kimsedir. Aciz olan kişi ise nefsin arzularının peşinden koşan ve (hiçbir salih amel yapmadan) Allah’tan (c.c) isteyendir” (Tirmizi)

Allah Teâlâ hepimize yaşamanın ve ölümün hayırlısını nasip etsin. Ölümden sonra pişman olmamak için ölümden önce günahlarımızdan pişman olup tövbe etmemizi ve kulluk görevlerini hakkıyla yerine getirebilmemizi nasip etsin. Tasavvuf büyüklerinin de dediği gibi: Rabbim, pişman olmadan pişman olmayı nasip etsin hepimize...

Selametle kalın.

Ellerini Tutmaya Muhtacız!

27.8.2013 16:19:44

Kâmil mürşidler yeryüzünün sönmez kandilleridir. Etraflarında bulunan, kendilerine tabi olan kimseler onların ziyasından nasip ve istidatlarına göre istifade ederler. O kadar ki pek çoğu, bu ziya sayesinde giderek güzelleşen ahlâklarının farkına dahi varamaz.

Bu yüzden kâmil bir mürşid, her zaman kibrit-i ahmer gibi kıymetli ve değerlidir. Değersiz madenleri altına dönüştürmede kibrit-i ahmer nasıl bir fonksiyona sahipse, kötü ahlâkı güzele çevirmede de “kâmil mürşid” benzer fonksiyona sahiptir.

Kâmil mürşidler, evvelce başka bir mürşid-i kâmilin elinde yetişmiş, onun vesilesiyle ahlâki gelişimlerini tamamlamış ve böylece güzel ahlâkın imarına layık görülmüş seçkin kimselerdir.

Tek yapılması gereken, mübarek ellerini tutmak, adımlarını takip etmek, sözlerini önemseyip uygulamaktır.

Bu, kişiyi ahlâki olgunluğa eriştirecek tesirli bir yoldur…

Değil mi ki, o yola girene “mürid” denmiştir. Çünkü mürid, “isteyen, irade eden kimse” demektir. İstediği en önemli şey ise, “ahlâk-ı hasene” olarak da tabir edilen güzel ahlâka mâlik olmaktır.

Güzel ahlâka; yani Kur’an ahlâkına…

Bu, aynı zamanda Hz. Peygamberin de (s.a.v.) hayatına tatbik etmiş olduğu ahlâk modelidir.

Hatırlayın; Hz. Aişe (r.anha) validemize Hz. Peygamber’in (s.a.v.) ahlâkı sorulduğunda

- “Siz Kur’an okumuyor musunuz? Onun ahlâkı Kur’an’dı” buyurmuştu.

Sahabe bu ahlâkı bizzat Hz. Peygamber’den (s.a.v.) ikmâl etmişti.

Şimdi O (s.a.v.), aramızda değil.

Ama hamdolsun; peygamber vârisi olan rabbâni âlimler, kâmil mürşidler var.

Bugün onların Allah’ın ipine sımsıkı sarılı olan o mübarek ellerini tutmak, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) dest-i saadetlerini tutmak gibidir; insanı kurtuluş ve salâha ulaştırır…

Sizce de, ahlâki yozlaşmanın giderek arttığı, kötü ahlakın tebcil ve takdir gördüğü, hayâsızlığın alkışlandığı günümüzde o elleri tutmaya her zamankinden daha fazla ihtiyacımız yok mu?…

Tasavvufa Hangi Pencereden Bakıyoruz?

27.8.2013 17:18:25

Asırlardır gündemden düşmeyen kavramlardan biri de tasavvuftur. Onu bazıları acımasızca tenkit ederek, bazılarıysa manevi dünyalarına rehber kılarak hep gündemde tuttular.

Tasavvufun derûnuna vâkıf olmadan, modern dünyanın ön kabullerine dayanarak tenkit edenler, bu oluşumu insanın dünya ile ilişkilerini koparan bir miskinlik ve tembellik merkezi olarak tarif ederken, derûnuna vâkıf olanlar, yani yaşayarak içselleştirenler, insanı Kur’an ve Sünnet dairesinde terbiye eden ve ilahi edeple süsleyen bir okul olarak tarif ettiler.

Bir tarafta işin zahirine bakıp tenkit edenler, öte tarafta zahirin bir adım ötesine geçmek suretiyle o manevi atmosferi iliklerine kadar soluyanlar; yani işin içinde olanlar…

Demek ki her şey nereden bakıldığına bağlı…

Çünkü zaviye farklı olunca görülen şey de farklılaşabiliyor…

Öyleyse yanlış zaviyeden bakarak doğru tespitte bulunulamayacağı ortadadır!..

Hemen akla şöyle bir soru gelebilir: doğruyu görecek zaviyeye sahip olmayan birinin bunu aşması için ne yapması gerekir?...

Cevap gayet basit; işin ehline yönelmesi, onların zaviyesinden meseleye bakması elbette!…

İşte tasavvuf hakkında peşin hükme dayalı olarak yapılan yorumlarda göz ardı edilen temel mesele budur; işin ehline müracaat etmemek, meseleye onların perspektifinden bakma tenezzülünde bulunmamak…

Oysa bir Müslümanın özellikle dini konularda ehil kimselere danışması şarttır. Ancak bu kimselerin âlim, ârif ve zikir ehli olmalarına dikkat edilmelidir. Rabbimiz “Sabah-akşam Rabbinizin rızasını isteyerek ona yalvaran kimselerden ayrılma ve onlardan gözünü ayırma. Kalbini zikrimizden gafil kıldığımız kimseye de tâbi olma”[1]buyurarak bu hakikate işaret etmiştir. Ayrıca “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun”[2] ayeti diğer ilahi emirler gibi tasavvufu öğrenme konusunda da izlenecek yolu açık bir şekilde önümüze koymaktadır.

Şu halde bir kez daha anlaşılıyor ki tasavvufu anlamanın yolu, zikir ehli olan rabbani âlimlere başvurmaktan, onların penceresinden bakabilmekten geçiyor.

O halde can alıcı soru şu: özellikle İslami yaşantısı ve takvasıyla temayüz etmemiş nâ-ehil kişiler, hele de Müslümanların gücünü zayıflatmak için İslam üzerine araştırma yapan gayri müslimler, nâm-ı diğer “oryantalistler” tasavvufu öğrenme noktasında referans olabilirler mi? Bu kimselerin zaviyesinden İslam’a ve tasavvufa nazar etmek, bakış açımızı bulandırmaz mı?..

____________________________________________

[1] Kehf, 28

[2] Nahl, 16/43

Celvetiyye

31.8.2013 14:12:04

Aziz Mahmud Hüdâyî (ö.1038/1628): Celvetiye tarikatının kurucusudur. 984'de (1541) Şereflikoçhisar'da doğdu. Çocukluğunu geçirdiği Sivrihisar'da ilk tahsiline başladı. Daha sonra İstanbul'a giderek Küçükayasofya Medresesi'ne girdi.

Medrese tahsilini tamamladıktan sonra hocası Nâzırzâde Ramazan Efendi'nin muîdi (yardımcısı) oldu. Talebelik ve muîdlik yıllarında bir yandan da Halvetiyye tarikatına mensup Küçükayasofya Camii Şeyhi Nûreddinzâde Muslihuddin Efendi'nin sohbetlerine devam etti. Hocası Nâzırzâde Edirne Selimiye Medresesi'ne müderris, Mısır ve Şam'a kadı tayin edildiği yıllarda Aziz Mahmud Hüdâyî'yi (k.s.) yanından ayırmadı.

Aziz Mahmud Hüdâyî hazretleri (k.s.) Mısır'da hocasıyla beraber bulunduğu sıralarda Halvetiyye tarikatının Demirtaşiyye kolundan Kerîmüddin el-Halvetî'den "usûl-i esma" terbiyesi gördü. 1573'te Mısır'dan dönüşünde Bursa Ferhâdiye Medresesi'ne müderris ve Câmi-i Atîk Mahkemesi'ne nâib tayin edildi. Hocası Nâzırzâde ise Bursa mevleviyetine getirildi. Bursa'ya gelişinin üçüncü yılında hocası vefat etti.

Talebelik ve muîdlik yıllarından beri tasavvuf çevresiyle yakın teması bulunan Aziz Mahmud Hüdâyî hazretleri (k.s.), hocasının ölümünün üzerinde bıraktığı derin tesir sebebiyle resmî görevlerinden ayrılarak daha önce vaaz ve sohbetlerine katıldığı Muhyiddin Üftâde'ye (k.s.) intisap etti. Üç yıl gibi kısa bir zamanda seyr-ü sülûkünü tamamladı. Şeyh Üftâde hazretleri (k.s.) kendisini memleketi Sivrihisar'a halife tayin etti. Burada ancak altı ay kadar kalabilen Aziz Mahmud Hüdâyî (k.s.), şeyhi Üftâde hazretlerini (k.s.) ziyaret etmek için tekrar Bursa'ya döndü. Fakat bu arada şeyhi vefat edince Rumeli'ye gitti. Trakya ve Balkanlar'da bir süre kaldıktan sonra İstanbul'a geldi.

Şeyhülislâm Hoca Sâdeddin Efendi'nin delaletiyle tayin edildiği Küçükayasofya Camii Tekkesi'nde sekiz yıl şeyhlik makamında bulundu. Bir yandan da Fâtih Camii'nde vaizlik yaptı, tefsir ve hadis okuttu. Daha sonra Üsküdar'da Hüdâyî Dergâhı'nın bulunduğu yeri 1589 yılında satın aldı. Dergâhın inşaatıyla daha yakından ilgilenmek için ikametgâhını Rum Mehmed Paşa Camii civarına nakletti. 1595'te dergâhın inşaatı tamamlandı.

Otuza yakın eseri ve yüzbinlere varan müridi bulunan Aziz Mahmud Hüdâyî'nin (k.s.) tarîkatı, sağlığında ve vefatından sonra İstanbul, Bursa ve Balkanlar'da yayılmıştır. "Tevhid zikri ve mücâhede" esasına dayanan tarikat, ilim ve devlet adamlarının da oldukça ilgisini çekmiştir. Bursalı İsmâil Hakkı (k.s.) gibi velûd mutasavvıf müellifler, bu tarikattan yetişmiştir. Celvetiyye tarikatının Hakkıye, Fenâiyye, Selâmiyye ve Hâşimiyye adlı kolları, İstanbul'da otuz kadar tekkesi vardır.

Aziz Mahmud Hüdâyî (k.s.) hazretlerinin türbesi Üsküdar'da Doğancılar semtindedir.

Halvetiyye

31.8.2013 14:35:10

Ömer el-Halvetî (ö.800/1397): Halvetî tarikatının kurucusudur. Asıl adı Ebû Abdillâh Sirâcüddîn Ömer b. Şeyh Ekmelüddîn el-Gîlanî el-Halvetî'dir. İran'ın Gîlân bölgesinde Hazar denizinin kıyı şeridi yakınlarındaki Lâhîcân şehrinde doğdu. Aslen Şirvanlı olup soyu Şirvan'ın meşhur şeyh ailelerine dayanır.

İlk tasavvuf terbiyesini babasından aldı. Gençliğinde askerliğe ilgi duyarak İlhanlılar'ın hizmetine girdi ve Emîr Çoban'ın ordusunda savaşırken esir düştü. Esaretten kurtulunca Hârizm'e gidip Halvetiyye silsilesinde Ahî Muhammed diye anılan amcası Şeyh Ebü'l-Füyûzât Kerîmüddin Muhammed el-Hârizmî'ye (k.s.) intisap etti, sülûkünü onun yanında tamamladı.

Ardından amcası ile birlikte Lâhîcân'a dönüp Herî kasabasına yerleşti. 780'de (1378) amcasının vefatı üzerine onun irşad faaliyetini Tebriz civarındaki Hoy şehrinde devam ettirdi.

Ömer el-Halvetî'nin (k.s.) tarikat silsilesi, şeyhi Ahî Muhammed (k.s.) vasıtasıyla İbrâhim Zâhid-i Geylânî'ye (k.s.) nisbet edilen, ancak kurumlaşmış bir tarikat halini almayan Zâhidiyye silsilesiyle birleşir. Bu silsile İbrâhim Zâhid-i Geylânî'nin (k.s.) halifesi Safiyyüddin Erdebîlî'de (k.s.) Safeviyye, Ömer el-Halvetî'de (k.s.) Halvetiyye tarikatına dönüşmüştür.

Ömer el-Halvetî (k.s.) Tebriz'de 800 (1397) yılında vefat ettiği ve Mîr Ali Zâviyesi hazîresine defnedildiği kaydedilmekteyse de son zamanlarda yapılan bazı araştırmalarda onun Azerbaycan'ın Şamahı şehrinin Avahil köyündeki Pîr Ömer Sultan Ziyaretgâhı diye tanınan mekânında medfun olduğu belirtilmekte, ayrıca bu köyde doğduğu ileri sürülmektedir.

Halvetiyye'nin otuzdan fazla şubesi vardır. Ancak genellikle bu şubeler şu dört ana kolda toplanır: Rûşeniyye, Cemâliyye, Ahmediyye ve Şemsiyye.

Sa'diyye

31.8.2013 14:45:31

Seyyid Sa'deddin el-Cebâvî (ö.575/1180) : Asıl adı Ebü'l-Fütûh Sa'düddîn Muhammed b. Yûnus b. Abdillâh eş-Şeybî (eş-Şeybânî) el-Cebâvî'dir. 460 yılının Receb ayında (Mayıs 1068) Mekke'de doğdu.

Soyu baba tarafından İdrîsîler hânedanının kurucusu Hz. Hasan'ın r.a. torunlarından I. İdrîs'e, anne tarafından Kâbe'nin hizmetini gören Şeybîler vasıtasıyla Hz. Hüseyin'e r.a. ulaşır. Dedelerinden biri olan Şeybân'a nisbetle Şeybânî, tekkesini kurup faaliyet gösterdiği Şam'ın Cebâ köyüne izâfetle Cebâvî şeklinde kullanılır.

Kaynaklarda Sa'deddin el-Cebâvî'nin k.s. doğum ve ölüm tarihleriyle ilgili birbirinden farklı kayıtlar vardır. Ancak Sa'diyye tarikatı üzerine ciddi bir çalışma yapan Muhammed Gâzî Hüseyin Âgâ, birçok veriye dayanarak 460-575 tarihlerini diğerlerinden daha doğru olduğu sonucuna varmıştır.

Zekâsı ve güzel sesiyle dikkatleri çeken Sa'dedin el-Cebâvî k.s. ilk eğitimini başta babası olmak üzere Mekke'deki âlimlerden aldı. Yedi yaşlarında iken Kur'an-ı Kerîm'i ezberledikten sonra tefsir, hadis ve Şâfiî fıkhı okudu.

Aynı zamanda şeyh olan babasının yanında tasavvuf eğitimini sürdürdü. İlmini daha da ilerletmek için Yemen, Mısır, Mağrib, Şam, Kudüs ve Irak'a seyahatlerde bulundu.

Yaralı Arslan

2.9.2013 11:19:38

Allah dostlarından İbrahim Havvâs (k.s) hazretleri anlatıyor:

“Bir gün sahrada, civarında su bulunan bir ağacın yanına varmıştım. Yüzünü bana doğru çevirmiş kocaman bir aslan gördüm. Artık Hakk’ın hükmüne teslim olmuştum. Bana yaklaşırken topallıyordu; geldi önüme yatıp uyudu ve inlemeye başladı. Dikkatli bakınca, ayağının şişmiş ve içinde irin birikmiş olduğunu gördüm. İçindeki irin aksın, diye bir ağaç alıp ayağını yardım, sonra da yarayı bir çaputla sardım. Arslan kalkıp gitti. Bir müddet geçtikten sonra yanında yavrusu ile birlikte geri geldi. Kuyruklarını sallaya sallaya çevremde dolaşıyorlardı. Getirmiş oldukları bir somunu da önüme koymuşlardı.”[1]

____________________________________________

[1] Feridüddîn Attâr, Tezkiretü’l-Evliya, 611.

Tasavvufun Üç Meyvesi

6.9.2013 17:11:23

Mehmet Ildırar

Tasavvuf, nefsin terbiye edilip kalbin Allah’tan gayrısından temizlenmesi için Kitap ve Sünnet dairesinde gayret etmek, çalışmaktır. Burada nefsin terbiyesinin, kalbin temizliğinin önemi yanında, bu işin İslâm’ın temiz akidesi, emir ve yasakları çerçevesinde yapılmasının önemini öncelikli olarak vurgulamak gerekir. Çünkü Allah Tealâ’nın İslâm’dan başka bir dini yoktur ve bu dinin dışındaki başka bir inançla nefse muhalefet etmek kişiyi hakikate ulaştırmaz. ‘İstidraç’ denilen birtakım garipliklerle kişi doğruya ulaştım zannederken, iyice yanlışa saplanıp kalır.

İslâmî ölçülerle kontrol edilmeyen nefs terbiyesi tasavvuf değil; şeyhi şeytan, akıbeti cehennem olan bir sapık yol olur. Bu sapıklıkla elde edilecek bazı olağandışı hallerin insanların gözünü boyamaktan öte hiçbir kıymeti yoktur. Bütün mesele kalbi Allah Tealâ’nın razı olduğu ahlâk ile selim bir hale kavuşturmak ve İslâm olarak yaşatmaktır.

İmam Rabbanî k.s. hazretlerine göre tasavvuf üç şeyin temini içindir: Önce kalbi manevi hastalıklarından temizler. Kalp, emir âlemindendir ve aslen yüzü Allah’a dönüktür. Fakat dünya hayatına saplanarak kirlenmiş, ahlâkı bozularak ilâhi olan cevheri zarar görmüştür. Bize şah damarımızdan yakın olan Allah Tealâ’yı unutup uzaklaşmış, birer hastalık olan kötü huylar edinmiştir.

Tasavvuf, kalbi Allah Tealâ’ya karşı cahilleştiren, onu karanlıkta bırakan bu durumdan kurtarmak için yapılacak olanın yolunu göstermiş, Ehl-i Sünnet sınırları içinde yöntemi belirlemiştir. Usulünce çalışılınca tasavvufun sağladığı ilk kazanç kalbin bütün hastalık ve dünyanın gereksiz ağırlıklarından kurtulması, kendi gerçek haline dönmesidir.

İkinci olarak, kalp aslına dönünce şüphe ve vesveselerden arınmış sağlam bir imanla kişi Allah Tealâ’nın rızasını kazanmayı can u gönülden ister ve itikad, ibadet ve muamelâtıyla dinine dört elle sarılır, emirleri yerine getirip, yasaklardan sakınır.

Üçüncü olarak, tasavvuf terbiyesi altında yetişmiş müslüman için Peygamber Efendimiz s.a.v.’in sünnetini ihya etmek büyük önem kazanır. Çünkü doğru yolun, dinin, dolayısıyla tasavvufun habercisi O’dur. İnsanları kurtuluşa götürecek olan yaşayış şeklini, hal ve davranışları yine O göstermiş, nasıl yapmamız gerektiği konusunda örnek olmuştur. O’nun elinden tutmadan, O’nun yolunu takip etmeden, O’nun duası ve şefaati olmadan tasavvuf terbiyesi mümkün değildir. O bütün mürşitlerin mürşidi, yol göstericilerin yol göstericisidir.

Tasavvuf, kişiyi Peygamberine bağlı, O’nun bildirdiklerine sadık bir müslüman yapmaya çalışırken, nefs, şeytan ve kötü insanlar da düşmanlıklarından geri kalmayacaklardır. Fakat tasavvuf terbiyesi zaten bu düşmanları alt ederek ilerlemeyi sağlamak içindir.

En önemli düşman da kişinin kendi nefsidir. Nefs aşırı isteklerle dünyaya önelir, Allah Tealâ’nın emir ve yasaklarına karşı lâkayt ve tembel davranıp sadece kendi zevklerinin tatminini ister. Kalbi de aşağı çekmeye çalışır. Çünkü kalp melekleşmeye meyilli olduğundan nefsin istediği hayatla tamamen zıt hareket edip onu engeller.

Kalp nefse teslim olmadığı sürece nefsin yapabileceği bir şey yoktur. Çünkü kalp insan varlığında en önemli yere sahiptir ve padişah hükmündedir. Bu padişahın hastalanıp yataklara düşmüş, kimseye söz geçiremeyip çevresine oyuncak olmuş hali içler acısıdır. Fakat insanın aklı kalbin yardımcısıdır. Eğer akıl insafla hareket eder, geçici dünyaya bağlanmanın, gerçek ve sonsuz hayat olan ahirete sırt dönmenin saçmalığını itiraf ederse, kalbe yardım etmiş olur.

Semerkand Dergisi, Haziran 2011

Yolun İşaret Taşları

24.9.2013 16:47:15

Kavramlar bir konuyu anlamada yoldaki işaret taşları ya da levhaları gibidir.

Dinî tasavvufî sahadaki kavramlar da İslâm’ı ve onun iç dünyamızı tanzim eden disiplini olan tasavvufu anlamada hayatî öneme sahiptir. En azından temel kavramlar yeterince bilinmezse ne anlatanlar doğru anlatabilir ne de okuyan ve dinleyen tam anlayabilir.

Kültürün değişmesiyle dinî tasavvufî kavramlar büyük ölçüde yaşayan dilden çıkmış ya da asıl anlamının yerine farklı anlamlar kazanmıştır. Bu konulardaki yaygın cehalet ve yanlışların temel sebeplerinden biri budur.

Dilde kelimelerin yanı sıra kavramlar da vardır. Bu kavramlar, özellikle bir bilim, sanat veya meslek dalı için üretilmiş, o alana dair konuları anlamamıza, tanımamıza yarayan kelimelerdir. Geniş bir anlamı uzun ifadelerle anlatma zahmetinden bizi kurtararak, tek bir kelimeye sığdırırlar. Kavramları bildiğimizde o alan hakkında temel bilgilere sahibiz demektir.

Dinî tasavvufî konuların anlatımında da pek çok kavrama başvurulur. Mesela “takva” “ihlâs” “marifet” “yakîn” “hak” “bâtıl” bunlardan sadece birkaçıdır. Bu kavramlar dergimizde de sık sık kullanılır.

Dinî tasavvufî sahadaki kavramlar yeterince bilinmezse ne anlatanlar doğru anlatabilir ne de okuyan ve dinleyen tam anlayabilir. Kültürün değişmesiyle dinî tasavvufî kavramlar büyük ölçüde yaşayan dilden çıkmış ya da asıl anlamının yerine farklı anlamlar kazanmıştır. Bu konulardaki yaygın cehalet ve yanlışların temel sebeplerinden biri budur.

Bu yazıda, yüzlerce dinî tasavvufî kavram arasında sık kullanılanlardan bir seçme yaparak küçük bir sözlük hazırladık. Kavramları olabildiğince anabaşlıklar altında sınıflandırdık.

İlk Adımlar

Şeriat; mükellefin, yani akıllı ve ergenlik çağına ermiş her müminin inanması gereken inanç esasları (akaid) ile günlük hayatındaki iş ve ibadetleri düzenleyen fıkhî hükümlerin tümüdür. Din kelimesi yerine de kullanılır. Şeriat kelimesi ülkemizde ne yazık ki politik içerik kazanmış, kimi çevreler tarafından olumsuz anlamlar yüklenmiştir.

Tarikat, yol anlamına gelen “tarik” kelimesinin çoğuludur. Zaman içinde kullanımda tekil-çoğul farkı ortadan kalkmıştır. Bir mürşid-i kâmil rehberliğinde kalbin manevi hastalıklardan temizlenmesi, nefsin terbiye edilerek bütün iş ve amellerin ihlâsla yapılması ve neticesinde Hakk’ın rızasının elde edilmesi için takip edilen metotların adıdır. Tarikatın başlıca konusu insanın bâtını yani iç alemidir.

Hakikat, tarikat yoluyla nefsin terbiye edilip kalbin manevi kirlerden arınması neticesinde erişilen mertebedir. Bu mertebede kul sebep bağlarından kurtulup her şeyde Hakk’ın kudretini görür, hadiselerin asıl yüzü kendisine açılır.

Özellikle dikkat edilmesi gereken husus, tarikat ve hakikatin şeriata uygun olma zorunluluğudur. Bir kimse tarikat veya hakikat adı altında şeriatla bağdaşmayan, şeriatı hafife alan veya göz ardı eden bir tavır benimsiyorsa, onun tarikat iddiası da hakikat iddiası da boştur.

Büyük sufiler tarikat ve hakikatin şeriatın dışında, ötesinde farklı bir alan olmadığı, şeriatın içinde mündemiç bulunduğunu ısrarla hatırlatırlar.

Zahir; bir şeyin görünen, izlenebilen, ölçülebilen tarafı manalarına gelir. Dinî emir ve yasaklar hususunda fıkıh alimlerinin “Biz zahire göre hüküm veririz. Bâtını ise ancak Allah bilir” sözü meşhurdur.

Bâtın ise zahirin tam zıddı anlamda, bir şeyin içi, gizli tarafıdır.

Sufilere göre kâinatta zahir olan, görünen her şeyin bir de bâtını, herkes tarafından görülüp bilinmeyen özü, gizli bir yanı vardır. Mesela insanın zahiri bedeni iken, bâtını kalp ve ruhu, yani iç alemidir.

Nur; aydınlık, ışık gibi manalara gelir. Tasavvufta nur, Allah Tealâ’nın ez-Zahir ismi ile kâinatta tecellisidir. Bu manada nur, Hakk’ın bütün varlıklardaki zuhuruna ve bilhassa mümin kulunun kalbindeki zuhuruna işaret eder. Ne var ki bu ilahî tecelliyi, zuhur eden nuru idrak herkes için mümkün değildir. Hz. Mevlâna’nın Mesnevi’de ifade ettiği üzere, kalp aynası paslanmış bir kimsenin Hak’tan gelen nuru hissetmesi ve yansıtması imkan dışıdır. Nuru, yani ilahî tecellileri hissetmek için kalp aynasının Allah’ın zikri ile parlatılması gerekir. Tasavvuf ile varılmak istenen hedef de budur. Yani kulun zikrullah ile kalbini parlatması, nefsini terbiye ederek zahirin ardındaki hakikati, ilahî nuru görmesi ve Rabbi’ne karşı kulluk bilincini en üst noktaya taşımasıdır.

Tecelli; açığa çıkmak, görünmek demektir. Tasavvufî manası itibariyle Hak katından gelen ve kalpte zuhur eden nurlara denir. Hücvirî k.s. da tecelliyi, kalplerini zikrullah ile saf hale getirmiş Hak erlerinin kalplerine, Hakk’ın nurlarının tesiri olarak tarif etmektedir.

Vuslat; ulaşmak, varmak, erişmek manalarına gelir. Tasavvufî manası ise, nefsin terbiyesi ve kalbin arındırılması neticesinde müridin seyr ü sülûkunu tamamlamasıdır. Mürid bu süreç neticesinde bütün kötü sıfatlardan temizlenir ve Hakk’ın razı olduğu sıfatlarla süslenir ve ilahî muhabbete nail olur. İşte bu hal de Hak ile vuslattır. Hakk’ın cemalini görmek olarak tarif edebileceğimiz asıl vuslat ise bu alemde değil, ancak Cennet’te mümkün olacaktır.

Matlub, talep edilen, istenen manasına gelir.

Maksud da kastedilen manasına gelir. Tasavvufî manaları itibariyle matlub ve maksud Allah Tealâ’dır. Zira kulun yaratılış amacı O’na ibadet ve O’nun rıza ve muhabbetini elde etmektir.

Vesile; Allah’ın sevdiği ve razı olduğu kulluğu elde etmek veya dünya ve ahirette arzulanan bir şeye nail olmak gayesiyle salih bir ameli, bir peygamberi yahut bir veli zatı vasıta kılarak Allah’tan yardım talebidir. Buharî’de geçen bir hadis-i şerifte Efendimiz s.a.v., bir mağarada mahsur kalmış üç kişinin amelini vesile ederek kurtulmak için dua edişini anlatır.

Tevessül de vesile ile aynı manadadır. Tevessülün Peygamber Efendimiz s.a.v.’in tavsiyesiyle sahabiler tarafından uygulandığı ve takip eden dönemlerde devam ettiği sabittir.

Gayb; beş duyu ile algılanamayan ve akıl ile bilinemeyen manasına gelir. Gayb ancak Allah Tealâ’nın bildirmesiyle bilgi sahibi olacağımız bir alandır. Melekler, cennet, cehennem ve benzeri konular bizim için gaybı oluşturur ve onlar hakkındaki bilgimiz ancak Allah ve Rasulü’nün, bir de kalp gözü açık veli zatların bize bildirdiği kadardır. Hiçbir kul gayb hakkında Allah’ın bildirdiği kadardan fazlasını bilemez. O’nun dilemesi dışında bir kulun kendi zatının bir özelliği olarak gaybı bileceğine inanmak veya iddia etmek şirktir.

Alem; kâinat, dünya, bütün varlıklar gibi manalara gelir. Sufiler arasında çok çeşitli alem tanımları vardır. Genel bir tarifle izah edilmesi gerekirse, alem Allah’tan gayrı her şey, yani tüm yaratılmışlar demektir. Allah Tealâ varlıkları farklı alemlerden geçirerek gözümüzle gördüğümüz şu görünür aleme çıkarmaktadır. Bu alemler sırasıyla; alem-i ervah, alem-i misal ve alem-i şehadettir.

Alem-i Ervah; ruhlar alemi demektir. “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” sualine bütün ruhların bir ağızdan “Evet, Rabbimizsin.” dediği A’raf suresi 172. ayet-i kerime bu aleme işaret eder. Halk arasında “kâlû belâ” olarak bilinen ve ruhların henüz vücut bulup varlık sahasına gelmeden evvel bulundukları alemdir.

Alem-i Misal: Bu alemde, ruhlar aleminde bulunan her bir ferdin, şehadet aleminde bürüneceği şeklin bir benzeri meydana gelir. Yani burada görünür alemdeki her şeyin ve suretlerin bir örneği bulunur. Ruhlar alemi nuranîdir ve şehadet alemi, yani algıladığımız alem zulmanîdir. Misal alemi bu iki alemle de münasebette olduğu için iki alem arasında bir köprü vazifesi görmektedir.

Alem-i Şehadet; görünen, maddi alem demektir. Dünya gözüyle gördüğümüz ve içerisinde yaşadığımız kainatın tümü alem-i şehadet’i oluşturur.

Yola Girenlere Dair

Avam; dinî ilimlere vâkıf olmayan sıradan halk için kullanılan bir kelimedir. Tasavvuftaki manasıyla ise, nefsinin arzu ve isteklerine boyun eğmiş veya nefsinin terbiyesine henüz muvaffak olamamış herkes için kullanılır.

Derviş; bir mürşide intisap edip onun terbiyesi altına giren kimsedir.

Sufi; erken dönem kaynaklarda, ancak nefsinin terbiye ve tezkiyesini tamamlamış zatlar sufi olarak anılırken, zaman içerisinde bir mürşide intisap ederek tarikate giren herkes için sufi kavramı kullanılır hale gelmiştir. Sofi kelimesi de, Türkçe’de sufi’nin değişmiş halidir.

Sâlik; nefsini terbiye için bir mürşide intisab ederek tasavvuf yolunda ilerleyen kimse demektir.

Mürid; Hakk’ı arzulayan, talep eden kimsedir. Derviş, sufi, sâlik ve mürid kavramları ilk dönem kaynaklarında kimi farklılıklarla izah edilmiştir. Ancak günümüzde bu kavramlar hemen hemen aynı manayı, Hakk’ın rızasını elde etmek için bir mürşide intisap edip yola revan olmayı işaret etmektedir.

Dergâh; bir tarikata bağlı olanların ikâmet ettiği, zikir meclislerinin kurulduğu, tarikat adabının anlatıldığı ve yaşandığı, tasavvuf sohbetlerinin yapıldığı mekân manasına gelir.

Tövbe; kulun pişmanlık hissi ile hata ve günahları terk etmesi ve bir daha günahlara dönmemeye azmederek Rabbi’ne yönelmesi, O’na söz vermesidir.

İntisap; kulun bir kâmil mürşidle, onun rehberliğinde Hakk’ın rızasını elde etme yolunda yaptığı manevi sözleşmedir.

İstikamet; dürüstlük, dinî ve ahlâkî hükümlere uygun bir hayat sürmek, Allah’a itaat edip Hz. Peygamber s.a.v.’in sünnetine uymak manalarına gelir. Kulun, tövbe ettikten sonra günahlara tekrar dönmemesi ve salih amellere devamı istikametin temel esasıdır. Kur’an ve Sünnet’e bağlılığın, yani istikametin önemine işaretle büyükler de şöyle buyurmaktadırlar: “En büyük ve hakiki keramet, istikamettir.”

Yol Göstericiler

Veli; dost, yâr, sevgili manalarına gelir. Tasavvufta Hakk’ın dostu ve sevgili kulu anlamındadır.

Evliya kelimesi de veli kelimesinin çoğulu olup veliler manasına gelir.

Velayet ise velilik makamının adıdır. Velayet, biri genel diğeri özel, iki kısma ayrılır. Genel velayet, bütün müminleri içeren genel bir makamdır. Elinden geldiğince Hakk’ın rızasını elde etmek için Kur’an ve Sünnet’e bağlı yaşamaya çalışan müminler bu makamdadır. Özel velayet ise, veli kelimesinin tarifinde zikrettiğimiz veli zatların makamıdır.

Kemâl; olgunluk, mükemmellik manasına gelir. Tasavvufî manada, nefsin arzu ve isteklerinden hürriyetini kazanmış, nefsin teşvik ettiği kötü ahlâklardan sıyrılmış olmaktır. Kemalât ise kemalin çoğuludur.

İnsan-ı Kâmil; Hakk’ın rızasına nail olmuş ve konuşmasında, oturmasında, kalkmasında, yemesi içmesinde, bütün işlerinde her an Hak ile olan Allah’ın sevgili kuludur. Bu manada bütün peygamberler insan-ı kâmildir ve onların en kâmili Efendimiz s.a.v.’dir. Evliyaullah da, Efendimiz’in mirasçıları ve halifeleri olmaları sebebiyle insan-ı kâmildirler.

Havas; Allah’tan gayrısını kalbinden çıkarmış, nefsini terbiye etmiş ve Allah’ı gerçek manada tanıyan, bilen zattır, Allah eridir.

Ebrar; Allah Tealâ nezdinde makamı üstün olan veliler için kullanılır.

Mukarreb; ebrar makamının da üstünde bulunan veliler için kullanılır. Kulun Rabbi katındaki kıymeti; amel, ihlâs ve muhabbeti ile doğru orantılıdır. Sadece Allah’ın rızasını gaye edinerek yaşayan veli zatların da Allah nezdindeki dereceleri bu bakımdan farklı farklıdır.

İrşad; rehberlik etmek, gafletten uyandırma, Hak ve hakikat yolunu gösterme manalarına gelir.

Mürşid; irşad vazifesini icra eden zata denir. Bu manada Hakk’a çağıran herkes mürşid olarak anılabilir. Hakiki mürşid yani mürşid-i kâmil, ancak nefsini terbiye ederek Allah’tan gayrısını kalbinden çıkarmış ve bir mürşid-i kâmilin irşada ehil olduğuna dair kendisine onay vermesi ile irşad vazifesine başlamış kimsedir.

Sâdât; efendi, bey gibi anlamlara gelen Arapça “seyyid” kelimesinin çoğuludur. Seyyid, ayrıca Peygamber Efendimiz s.a.v.’in soyundan gelenler için de kullanılmaktadır. Tasavvufî manası itibariyle sâdât, tasavvuf yolunun büyükleri için kullanılan bir tabirdir.

Sâdât-ı Kirâm ise, yüce seyyidler manasına gelmekte olup, yine tasavvuf büyükleri için kullanılan bir övgü ifadesidir.

Gavs; yaşadığı dönemde en yüksek manevi makama sahip olan zata denir.

Kutub; kimi alimlerce gavsla aynı anlamda kullanılırken, kimi alimler de kutbu gavsın yardımcısı olarak nitelendirmişlerdir.

Allah nezdinde en şerefli ve en kıymetli kimsenin Allah’a hakkıyla kulluk eden kimse olduğu Kur’an’da bildirilmektedir (Hucurat, 13). Bu bakımdan her kulun Allah nezdinde kıymeti, manevi makamı; ilmi, ameli ve ihlâsı nispetinde farklı farklıdır.

Halife; bir kimsenin yerine geçen, ona vekil olan kimsedir. Hilafet de bu makamın adıdır. Tasavvufî bir terim olarak halife, mürşidinin gözetiminde manevi terbiyesini tamamlamış ve insanları irşada ehil olduğu mürşidi tarafından onaylanan zattır. Mürşidi kendisine irşad izni verirse kendi adına irşad edebilir.

Müridlerin İşleri

Seyr ü Sülûk; mürşid-i kâmil’in nezaretinde çıkılan manevi ve ruhî yolculuktur.

Terakki de, bu yolculukta yol almak, mesafe kaydetmek manasında kullanılır. Mürid, nefsini terbiye edip günahtan ve kötü ahlâklardan uzaklaştığı ölçüde terakki eder. Nefsin ilk mertebesinden başlayarak mürşidinin Kur’an ve Sünnet çerçevesinde takip ettirdiği yöntemle son mertebeye kadar çıkarak Allah’ın razı olduğu kullar zümresine dahil olur.

Tasfiye; ruhun asıl saf haline dönmesi için arınmasıdır.

Tezkiye de aslen kötülüğü emreden nefsin Allah’ın zikri ile temizlenmesidir.

Her iki kelime de arındırma, pak ve temiz hale getirmeyi kasteder. Dünyaya saf ve temiz bir ruhla gelen insan, âkil-bâliğ olduktan sonra işlemiş olduğu hata ve günahlarla nefsine mağlup düşerek kalbini ve ruhunu manevi manada kirletir. Tasfiye ve tezkiye ile ruhun manevi kirlerden arınması ve nefsin olgunlaşması ancak tövbe edip salih ameller işlemek ve bir mürşid-i kâmil’in gözetiminde seyr ü sülûk ile mümkündür.

Edeb; müridin, her konuda haddini bilip sınırı aşmaması, Kur’an ve Sünnet çerçevesinde Allah’a isyandan uzak durup intisap ettiği kâmil mürşidin sözüne riayet etmesidir.

Zikr; anmak, hatırlamak gibi manalara gelir. Tasavvufî anlamda her an Allah’ı hatırlamak, O’nun ismini dille veya kalple tekrarlamak, hiçbir an O’ndan gafil olmamak demektir.

Vird ise belirli bir dua veya zikri düzenli bir şekilde sabit aralıklarla okumak manasındadır. Müride mürşidi tarafından ders olarak verilen ve müridin günlük vazifesini oluşturan dua ve zikirlerin tümüdür. Vird kelimesi günümüzde sadece günlük zikir dersi için kullanılır hale gelmiştir.

Cehrî; açıktan, aşikâr demektir. Cehrî zikir de müridin sesli olarak icra ettiği zikirdir. Kadiriyye, Halvetiyye gibi tarikatlarda zikir cehrî olarak icra edilir.

Hafî; gizli manasına gelir. Hafî zikir de kalp zikri olarak da bilinmektedir ve müridin sessiz bir şekilde kalpten icra ettiği zikre denir. Nakşibendiyye tarikatında zikir hafî olarak icra edilir.

Rabıta; Allah’ın nuru ve edebiyle süslenmiş kâmil bir mürşide kalbi bağlamaktan ibarettir. Zira kâmil mürşid, hadiste de ifade edildiği üzere, görüldüğünde Allah’ı hatırlatan kimsedir (İbn Mace, Zühd, 4; nr. 4119). Allah’ın zatını düşünmek imkansız olduğuna göre, O’nun yarattıkları içerisindeki en kâmil varlığı, Hz. Peygamber s.a.v.’in mirasçısı ve halifesini düşünmekten daha güzel ne olabilir? Mürid, mürşidinin suretini hayaline alarak onun huzurundayken takındığı edebi gıyabında da takınır ve Hakk’ın razı olmadığı şeylerden kaçınır. Rabıta vesilesiyle, kalbi ilahî nur ve feyzlerin merkezi hükmünde olan mürşidden müridin kalbine ilahî nur ve feyz akar. Bu da müridin terbiyesi için gerekli bir husustur.

İstimdad; imdad istemek, meded ummak, acil yardım talebinde bulunmak manalarına gelir. Tasavvufî manada bir kimsenin evliyaullahtan yardım istemesi anlamında kullanılır. Allah dilerse kişinin bu yardım talebini o zata duyurur. Allah nezdinde makamı yüksek olan o zat da yardım isteyen kimse için Hakk’a yakarır. Hak Tealâ’nın duaya icabet etmesi durumunda yardım yerine ulaşır.

İstimdatta yardımın doğrudan Hak’tan değil de bir veli zat vasıtasıyla istenmesi, o veli zatın Hak katındaki kıymeti ile irtibatlıdır. Elbette nefsini terbiye ederek Allah’ın sevgisine mazhar olmuş bir zatın duası ile nefsinin isteklerine teslim olmuş birinin duası aynı değildir.

Sohbet; arkadaşlık yapmak, hasbihal etmek, yoldaş olmak, beraberlik, yakınlık gibi manalara gelir. Tasavvufî manası itibariyle kâmil mürşidin müridine veya ehil bir kimsenin müridlere yapmış olduğu vaaz ve nasihat sohbet olduğu gibi, mürşidin huzurunda bulunmak veya onunla kalbî beraberlik da sohbettir. Ubeydullah Ahrar k.s. “Sadıklarla beraber olunuz.” (Tevbe, 9) ayetini açıklarken, kâmil mürşidle daimî bir sohbet halinin, yani onunla kalbî rabıtanın kuvvetli tutulması gerektiğini belirtmiştir. Bu sebeple, Şâh-ı Nakşibend k.s.’nin “Bizim yolumuz sohbet yoludur” sözünü her iki şekilde anlamak da mümkündür.

Tefekkür, düşünmek demektir. Kulun kainatı ve içindekileri düşünerek bunların ardındaki hakiki kuvveti, Allah Tealâ’nın hikmet ve kudretini fark ederek kalben O’nu anmasıdır. “Bir saatlik tefekkür, bir yıllık (nafile) ibadetten hayırlıdır.” (Suyûtî, Câmiü’s-Sagîr, 2/127) hadis-i şerifinde de, bir saat Hakk’ın kudret ve azametini tefekkür ederek kulun acziyetini idrak etmesinin, bir yıl acziyetini idrak etmeden, benlik içerisinde kıldığı nafile namazlardan hayırlı olduğu belirtilmektedir.

Muhasebe; “(Ahiret günü) hesaba çekilmeden kendinizi hesaba çekiniz” hadisinin gereği olarak kulun nefsini, işlemiş olduğu ameller açısından her an hesaba çekmesi, değerlendirmesi ve ona göre hayatına çekidüzen vermesidir.

Murakabe; kulun, Allah Tealâ’nın her an ve her yerde hazır ve nazır olduğu ve kendisini görüp işittiği şuurunda olması, her an Allah’ın huzurundaymışçasına edeple hareket etmesidir.

Mücahede; gayret etmek, çalışmak manasına gelen “cehd” kökünden türemiştir. Sırf Allah’ın rızasını ve hoşnutluğunu elde etmek ve ahlâkın güzelleşmesi için gösterilen bütün bu çaba ve gayretler mücahede kapsamına girer.

Halvet; Allah Tealâ’yla birlikte olmak için zahiren veya kalben halktan uzaklaşarak inzivaya çekilmek, yalnızlığı tercih edip bütün vakti ibadet ve taatle geçirmektir. Tarikatlara göre halvetin uygulanışı da farklılık göstermiştir. Zahirî halvet, müridin gerçek anlamıyla insanlardan uzakta köşesine çekilip ibadet ve taatte bulunmasıdır. Nakşibendiyye yolunun öngördüğü halvet ise, halk içinde Hak’la olmayı tavsiye eder (halvet der encümen). Bu şekilde halvete giren mürit dünya işlerine her zamanki gibi devam eder, fakat kalben sürekli Allah ile beraberdir.

Hizmet; kişinin Allah rızasını gözeterek aklı, ilmi, malı ve canıyla insanlara faydalı olması, imkan nisbetinde dertlilerin derdine koşmasıdır. Hizmet, mürşid gözetimindeki nefs terbiyesinin bir parçasıdır. Ancak hizmetin asıl maksadı perdelemesi de sık görülen bir durumdur. Müridin hizmetten fayda görmesi için mürşidinin Kur’an ve Sünnet çerçevesinde belirlediği sınırlara azami dikkat etmesi gerekir.

Teveccüh; bir şeye yönelmek, onunla ciddi olarak ilgilenmek manasına gelir. Tasavvufî manası, müridin mürşidini rabıta ederek kalben ona yönelmesi, mürşidin de müridinin hasta kalbine yönelerek onun tedavisi ile ilgilenmesidir. Bu yönüyle teveccüh muhabbet rabıtasının bir şeklidir. Bir terbiye metodu olarak teveccühün normal rabıtadan farkı, teveccühün mürid mürşidinin huzurunda iken yapılmasıdır.

Mürşidlerin İşleri

Nazar; bir şeye bakmak anlamına gelir. Tasavvufî anlamı itibariyle mürşidin müridine bakmasıdır. Mürşidin bu bakışı sıradan bir bakış değildir; zira o Allah’ın nuru ile müridin hem suretine hem de kalbine nazar eder. Onun nazarı ile ilahî feyz mürşidden müridin kalbine akar. Bu manada, mürşidin nazarının müridin terbiyesinde tesiri çok büyüktür.

Görmek ve görülmek manevi hayat için büyük önem taşır. Sahabilerin önemli bir kısmı sadece Allah Rasulü s.a.v.’i görerek hidayet bulmuşlar, sahabi olmuşlardır. Tasavvuf tarihinde sadece mürşidi görerek ya da mürşid tarafından görüldüğü için büyük değişim geçirerek yüzünü Hakk’a dönen sayısız insan vardır.

Himmet; kulun bir şeyi elde etmek gayesiyle veya kendisini ya da başkasını kemale erdirmek için kalben Cenab-ı Hakk’a yönelmesidir. Allah’ın kuluna olan ihsanı, kulun kalben Allah’a ne kadar yöneldiğiyle irtibatlıdır. Allah nezdinde kıymeti daha yüce olan mürşidin himmeti ile kastedilen ise, onun müridi için Allah’a kalben yönelmesi, dua etmesi ve Allah dilediği takdirde talep edilen şeyin gerçekleşmesidir.

Tasarruf; idare etmek, faaliyet göstermek, yetkiyi kullanarak iş yapmak gibi manalara gelir. Tasavvufta ise evliyaullahın Allah’ın izni ve lütfuyla insanlara ve eşyaya hükmetmesidir. Bu bir yönüyle keramettir. İradelerini Allah’ın iradesine tamamen teslim eden evliyaullah, bu durumu sobadan maşayla ateş almaya benzetirler. Ateşi alan hakikatte maşa olmadığı gibi, evliyanın tasarrufunda da esas olarak işi yapan, neticeyi yaratan Allah’tır.

Keramet; tabiattaki sebep-sonuç ilişkilerini aşan harikulade, olağanüstü durumlara denir. Peygamberlerden ortaya çıkan böyle durumlar mucize iken, velilerden zuhur edenler keramettir. Evliyaullah, hiçbir sebep yokken gösteriş amaçlı keramet göstermeyi hoş görmemiştir. Şu da bilinmelidir ki, bir kimsenin söz ve fiillerinde Kur’an ve Sünnet’e uymayan bir şey varsa, ondan meydana gelen ve olağanüstü haller bâtıldır ve onlara itibar edilmez. Zira hakiki keramet Kur’an ve Sünnet çizgisinde istikametten ibarettir.

Nisbet; ilgi, bağ gibi manalara gelir. Tasavvufî manasıyla mürşid ile müridi arasındaki manevi bağa işaret eder. Vird, hatme, rabıta ve mürşidin veya diğer evliyaullahın sohbeti ile Hakk’ın rahmetine vesile olan diğer fiiller, mürid ile mürşidi arasındaki manevi bağı, yani nisbeti kuvvetlendiren ve besleyen hususlardır.

İstenmeyen Haller

Enaniyet; benlik anlamına gelir. Yapıp ettiklerini kendisine nispet eden, ben yaptım ben ettim, ben başardım gibi cümlelerle kendisini öne çıkaran, gerçek kudret sahibi Hak Tealâ’dan gafil olan kimse benlik yapmaktadır. Özellikle ilk başta niyetleri Allah rızası olan hizmet erlerinin enaniyete düşmesi, yapıp ettikleri hizmeti kendilerine mal etme tehlikesi daima mevcuttur. Bu manada enaniyet son derece tehlikeli manevi bir hastalıktır ve tedavi edilmediği takdirde sahibinin küfre düşmesi bile mümkündür.

Heva; nefsin, hoşuna giden şeye meyletmesi, dinin bu konudaki hükmünü dikkate almadan arzularını tatmin etmek istemesidir. Dolayısıyla müridin, nefsinin arzuladığı her şeyi yerine getirmesi, hevasına tabi olduğu manasına gelir.

Gaflet; kalbin Allah’ın zikri ile meşgul olmaması, Allah’ın kainattaki ince ve hikmetli sanatından ve kudretinden kulun habersiz kalmasıdır. Günlük hayatının bir kısmında zikir ile meşgul olmak, kimi zaman ilahî kudreti düşünerek tefekkür etmek kişiyi o an için gaflet halinden uzaklaştırsa da, aslolan günün her saati kalbin Hak’tan gayrısıyla meşgul olmamasıdır. Rabıta, hatme, vird, sohbet gibi tarikat usulleri hep bu hali elde etmek içindir.

Zulmet; karanlık anlamına gelen bir kelimedir. Tasavvufta ise şu içerisinde yaşadığımız maddi alem için kullanılmaktadır. Zira bu alemdeki her şey, kul ile Rabbi arasında bir perde, kulun ilahî nura erişmesine birer engeldir. Onun içindir ki sufiler, nefsinin esiri olmuş ve kalp aynası paslı kimselerin zulmette, yani manevi bir karanlıkta olduğunu belirtmiştir. Kul nefsini terbiye eder, kalp aynasını Allah’ın zikri ile parlatırsa Hakk’ın nuru kalbinde yansıyacak ve şu maddi alemdeki varlıkların özünü idrak ederek Rabbi’ne hakkıyla kulluk edecektir.

Masiva; kul ile Rabbi arasında perde olan, Hak’tan gayrı her şey, yani bütün yaratılmışlardır.

Bilgi Çeşitleri

İrfan; bilmek manasına gelir. İrfan’ı diğer bilgilerden ayıran husus, bu bilginin öğrenmekle değil, nefsin terbiye ve tezkiyesi sonucunda Hak Tealâ’nın bir ihsanı olarak manevi yolla elde edilmesidir.

Ârif ise bu manevi bilgi sahibine denir. Arif, Allah’tan gayrısını kalbinden çıkarmış, nefsini terbiye etmiş ve Allah’ı gerçek manada tanıyan, bilen kimsedir ve bu bilgiye keşf ve müşahede ile erişmiştir. Böyle zatlara “ârif-i billah” da denilmektedir. Dine hakkıyla bağlı kalıp tasavvufun gereklerini yerine getiren kimse hakikate erer ve bunun gereğini yaşar.

Marifet ve onunla aynı manaya işaret eden Marifetullah; hakikat mertebesinde müritte mana yönüyle oluşan ve Allah’ı hakkıyla bilmek olarak tarif edilen bilgidir.

Feraset; ilham, keşif, sezgi, keskin zekâ, kalp gözü ile görmek gibi manalara gelir. Allah Rasulü s.a.v.’in, “Müminin ferasetinden çekininiz, zira o Allah’ın nuru ile bakar.” beyanı, Allah’ın emir ve yasaklarına hakkıyla riayet eden, ihlâsı elde etmiş kulların haline işaret etmektedir.

Hikmet; bir bilgi çeşididir, hakikatin bilgisi manasına gelir. Kulun ilmiyle amel etmesi ve bu amelinde ihlâslı olması neticesinde ona Allah tarafından bahşedilir. Hikmeti elde eden kimse kainatta olup biten hadiselerin ardındaki ilahî sırrı idrak eder ve o nispette Hak katında kıymetli hale gelir.

İlham; Allah tarafından kulun kalbine bildirilen mana, kalpte meydana gelen bilgidir. İmam Rabbanî k.s., kulun kalbine gelen bu tür manaların, yani ilhamın sahih bilgi olarak kabul edilebilmesi için, Ehl-i Sünnet alimlerinin ortaya koydukları din ilmine uygunluğunu şart koşmuş, aksi durumda ilham ile gelen bilginin terk edilmesi gerektiğini belirtmiştir. Zira kul, kalbine doğan bir düşünceyi ilahî feyz zannederek uygulamaya kalkar, ancak o düşüncenin nefs ve şeytanın kalbe saldığı bir vesvese olma ihtimali vardır.

Havâtır; kalbe gelen his ve düşüncelerdir. Bu düşünceler Allah Tealâ’dan veya meleklerden gelebileceği gibi şeytan veya nefsten de gelebilir. Alimler, bunların nasıl ayırt edilebileceği hakkında şunları söylemektedir: Kalbe gelen düşünce şayet dinin öngördüğü hükümlere ve ölçülere uyuyorsa Hak katından veya meleklerdendir, aksi durumda şeytandandır. Bu düşünce ruhsatlar veya şüpheli şeyler hakkında ise nefstendir. Eğer bu ölçüyle kalbe gelen düşünce hakkında tam bir kanaat oluşmadıysa o düşünceyi Allah’ın salih kullarının söz ve fiilleri ile tartmak gerekir. Onların söz ve fiilleri ile uyum halinde ise Hak katındandır, aksi durumda ise şeytandandır. Eğer bunlarla da o düşünce hakkında emin olunmadıysa nefsin arzu ve istek duyup duymadığına bakılır. Nefs bütün varlığı ile o düşünceye meylediyorsa ondan, aksi durumda Hak katındandır.

İlm-i Ledün (Bâtın ilmi); Allah katından bahşedilen ilimdir. Bu ilim kitaplardan, hocalardan öğrenilmez. Kur’an’da Hz. Musa a.s. ile Hz. Hızır a.s. arasındaki geçen hadise, ledün ilmi hakkında bize yeterli bilgiyi vermektedir.

Keşf; açığa çıkarma, sezme, tahmin etme manalarına gelir.

Mükaşefe ise gözle görünmeyen şeylerin, kimi hakikatlerin keşf yoluyla görülmesi ve bilinmesidir. Bu da kalbin zikrullah ile temizlenip saflaşması neticesinde meydana gelir. Kur’an ve Sünnet’le çelişmeyen keşf haktır. Şu da bilinmelidir ki, müridin keşfi gaye edinmesi doğru değildir. Gaye Kur’an ve Sünnet’e uygun bir hayat sürmektir. Alimler, “Keşfî bilgi sahibi için delildir, başkalarının bu bilgiyle amel etmesi istenemez.” derler.

Sır; kul ile Rabbi arasında gizli kalan hallere denir. Bu manada sır, gönül ehlinden ve keşf sahiplerinden başkasının idrak edemediği manevi bilgiler ve duygulardır.

Yakîn; şüphe ve tereddüde yer bırakmayan, delilleriyle kesin olarak sahip olunan bilgidir.

Sehl b. Abdullah Tüsterî k.s. şöye buyurmuştur: “İçinde Allah Tealâ’dan başkasıyla sükûn ve huzur olan bir kalbe, yakînin kokusunu koklamak haramdır.” Buradan da anlaşıldığı üzere sufiler yakîn bilgiyi kulun Rabbi ile münasebeti çerçevesinde ele almışlardır. Onlar yakîni üç mertebede değerlendirmiş ve bu üç mertebenin aynı manayı ifade ettiğini ancak aralarında ince farklar bulunduğunu belirtmişlerdir.

İlme’l-Yakîn; kesin bir delile dayanan ve her akıl sahibinin elde edebileceği bilgidir.

Ayne’l-Yakîn; görmek suretiyle elde edilen bilgidir. Sufilerin ayne’l-yakin ile kastettikleri, gözle görünen hakikatler değil, keşf yolu ile görülen gayba dair hakikatlerdir. Bunların da görülmesi ancak keşf ehli için mümkündür.

Hakka’l-Yakîn; delilleriyle bilinen ve keşf yolu ile görülen hakikatleri yaşayarak, onları tecrübe ederek elde edilen bilgidir. Hakka’l-yakîn makamı da ancak Hakk’ın rızasına nail olmuş veli zatların eriştiği bir makamdır.

Bu üç aşamayı, bal hakkında bilgisi olan, balı gören ve en nihayetinde baldan tadan kimsenin hali ile izah da mümkündür. Görüleceği gibi öncelikli mesele balın varlığına şeksiz şüphesiz inanmaktır. Ondan sonraki aşamalar bu imanın kemâle ermiş, olgunlaşmış halidir.

Duygular, Coşkular

Aşk; aşırı derecedeki sevgi ve muhabbette sınırı aşma anlamlarına gelir. Mecazi ve hakiki olmak üzere iki kısımda değerlendirilmiştir. Mecazi aşk mahlukata karşı hissedilen sevgidir. Tasavvuf literatüründe kullanılan aşk ise hakiki aşktır ve Allah’a duyulan sevgiyi temsil eder. Allah’ı bilmek ve tanımak, yani marifet ancak aşk ile mümkündür.

Sufiler, Şeriat’ın emir ve yasaklarından kıl kadar sapan kişinin ilahî aşk iddiasını yalan saymıştır.

Muhabbetullah da hakiki aşk ile aynı manada kullanılmaktadır. Bu sebepledir ki, ârif zatlar muhabbetullahsız bir nefs terbiyesinin mümkün olmadığını vurgulamaktadırlar.

Feyz; Allah’tan gelen ilahî rahmet tecellisi, bir diğer manasıyla manevi haldir. Bütün feyzlerin kaynağı Hak Tealâ olmakla birlikte, manevi mertebeleri sebebiyle her an Hakk’ın nuru ile nazar eden mürşid-i kâmiller de ilahî feyzin elde edilmesine vesiledir. Sırf Allah’ın rızası gözetilerek yapılan her işte ilahî feyzin kalbe akacağı muhakkaktır.

Cezbe; sâlikin beşerî sıfatlardan sıyrılarak ilahî sıfatları kazanma ve tecellileri müşahede etmesi anlamındadır. Cezbe halinde, Allah’ın kulu kendi tarafına çekmesi söz konusudur. Sufilerden cezbe esnasında feryad u figan eden, ah edip inleyen ve farklı şekillerde cezbe halini izhar edenler olduğu gibi, her zaman cezbe halinde olup da bunu dışa aksettirmeyenler de vardır.

Meczub; halk arasında akıl sağlığı yerinde olmayana denir. Fakat bir tasavvuf terimi olarak meczub, cezbe halindeki sâlik için kullanılmaktadır.

İstiğrak ise sâlikin içinde bulunduğu manevi hallere dalması ve Rabbiyle başbaşa kalması sebebiyle kendisini ve çevresinde olanları görememesi ya da unutmasıdır.

Vecd; en genel manasıyla, sâlikin herhangi bir çabası, zorlaması olmadan Hak katından kalbe gelen haldir. Vecd halinde salik kendinden geçer ve bu yönüyle istiğrak ile benzeşir.

Hal; ilahî bir lütuf olarak sâlikin kalbine gelen his ve bunun ruh ve bedenine yansımasıdır. Müridin kalbine gelen sevinç, hüzün, darlık, genişlik, arzu ve korku gibi haller, onun gayreti ve çalışması olmadan gelir ve gider, yani geçicidir.

İç Dünyada Yolculuk

Latife; tasavvufî manası itibariyle, insan vücudunda bulunan manevi cevherdir.

Letâif ise latifenin çoğuludur ve vücutta bulunan bütün manevi cevherler için kullanılır. Latifeler gözle görülmezler, ancak gördükleri vazifeler vasıtasıyla bilinirler. Bunlar, kalp, ruh, sır, hafi ve ahfâ’dır. Müridin, mürşidinin kendisi için belirlediği günlük zikrine devam etmesi neticesinde latifeler sırasıyla harekete geçer ve kul her zerresiyle Hakk’tan gelen nuru hisseder. Latifelerin aslına kavuşması seyri sülûkun tamamlanmasında önemli bir basamaktır.

Nefs; insanın şahsı, bir şeyin varlığı, zatı, hakikati gibi manalara gelir. Tasavvufî manasıyla, kulun iradesine tesir edebilen ve sıfatları değişebilen latif bir cevherdir. Bedenin varlığı ruhun varlığına bağlı olduğu gibi nefsin varlığı da aynen böyledir. İmam Kuşeyrî k.s., nefs ile kastedilenin, kulun sahip olduğu bozuk sıfatlar ile kötülenen ahlâk ve fiilleri olduğunu belirtir. Bu sebeple tasavvuf yolunda, Hakk’ın rızasını elde etme gayesiyle nefs terbiyesi esas alınmıştır. Kur’an-ı Kerim’de, nefsin sıfatları zikredilmiş ve sufiler de bu sıfatları en aşağısından en kâmiline kadar şu şekilde sıralamışlardır:

Nefs-i Emmare; devamlı kötülük yapmayı emreden nefstir ve nefsin en aşağı sıfatıdır. Nefs-i emmare, kişiye doğru olanın kötü fiilleri terk etmek değil, onları yapmak olduğunu telkin eder. Bu haldeyken kişi sadece keyfini, şehvet ve rahatını düşünür. Bunlara ulaşmak için de helal haram sınırlarını tanımayarak her yolu kullanmak ister. Böyle bir kimse samimi tövbe etmeli, nefsini terbiye etmenin yolunu bulmalıdır.

Nefs-i Levvame; kendini kınayan nefistir. Bu mertebede kişi bir hata veya haksızlık yaptığında doğru olanın bunu terk etmek olduğunu idrak eder ve pişmanlık duyar, kendisini kınar. Fakat aynı hata ve günaha tekrar düşebilir, iyilik ve kötülük arasında daima bocalar. Bu halden kurtulmak için gayrete, nefsin ilahî rahmete ve feyze ihtiyacı vardır.

Nefs-i Mülhime; ilham ve keşfe nail olan nefstir. Tövbenin gereğini yerine getiren nefs, günahlardan uzaklaşıp itaate yönelir, haramlardan kaçarak hayra koşar. Bu mertebedeki nefs ruhun safiyeti ile boyanır. Ne var ki şeytan boş durmaz ve o kimseyi Hak’tan uzaklaştırmaya, kibir ve riya gibi hasta fikirlerle ibadet ve taatine leke sürmeye çalışır. Böyle bir kimse kâmil bir mürşidin nezaretinde nefsini terbiye ediyorsa selamettedir. Aksi halde şeytanın hilelerine aldanıp kemale erdiğini zannetme tehlikesi vardır.

Nefs-i Mutmainne; huzura kavuşmuş, Hakk’a itaatle tatmin olmuş nefstir. Nefs bu mertebede kötü sıfatların tümünden sıyrılmış, Hak katında övülmüş olan Peygamber s.a.v. ahlâkıyla bezenmiştir. Bu mertebe velayet mertebesi olup, kalp her an huzur ve sükun içindedir.

Nefs-i Râdiye; Rabbi’nin kendisi hakkında takdir ettiği her şeye kayıtsız şartsız razı olmuş nefstir. Bu mertebede kişi, “Hoştur bana senden gelen / Ya goncagül yahut diken” mısralarında ifade edilen hali yaşamaktadır ve iradesini Hakk’ın iradesine tamamen teslim etmiştir.

Nefs-i Mardiye; Allah’ın kendisinden razı olduğu nefstir. Bu mertebedeki kulun bütün amelleri Hak katında makbuldür. Zira kul iradesini Hakk’ın iradesine teslim etmiş, O’ndan gayrısına iltifatı kesmiştir.

Nefs-i Kâmile; kemale, olgunluğa ermiş nefstir. Bu mertebedeki kimseler Allah’ın en has kullarıdır ve Efendimiz s.a.v.’in irşad emanetini taşımaya en layık kimselerdir. Gavs ve kutuplar bu makamdadır.

Makam; müridin mürşidinin tavsiyeleri doğrultusunda çalışıp çabalayarak nail olduğu manevi derecedir.

Fenâ; bir mürşidin gözetiminde müridin nefsin arzu ve isteklerini yani kötü sıfatlarını yok ederek bunların yerine Allah’ın hoşnut olacağı güzel ahlâk ve sıfatlarla, Hakk’ın sıfatlarıyla bezenmesidir. Müridin bu süreci tamamlaması birkaç aşamada mümkündür. Bunlar sırasıyla “fenâ fi’ş-şeyh”, “fenâ fi’r-rasul” ve “fenâ fi’llah”tır.

Fenâ fi’ş-şeyh; mürşidde fani olmak demektir. Müridin mürşidini kâinatta yaşayan en olgun ve kâmil zat olarak görerek onun bütün söz ve hareketlerini taklit etmesiyle gerçekleşir. Mürid, her haliyle mürşidine benzemeye çalışarak onun sahip olduğu manaya ulaşmaya çalışır.

Fenâ fi’r-Rasül; Rasulullah s.a.v.’de fani olmak demektir. Müridin bütün varlığını Rasulullah s.a.v.’in şahsiyetinde yok etmesidir. Bu hal, Hz. Peygamber s.a.v.’i tam olarak taklit ve ona uymakla mümkün olabilir. Bu da ancak müridin her haliyle mürşidine benzeme çabasında başarılı olmasıyla, yani önce fenâ fi’ş-şeyh mertebesine ermesiyle mümkündür.

Fenâ fi’llâh; Allah’ta fani olmaktır. Kulun manen dünya ile ilgisini tamamen ortadan kaldırarak Allah’a yönelmek, “ölmeden önce ölmek” sırrına mazhar olmaktır. Bu makama eren kimse günlük hayatta her türlü dünyevî işle meşgul olsa da esasında her an Rabbi ile beraberdir.

Kurb; yakınlık demektir. Kulun, Elest gününde Hakk’a verdiği sözde durarak O’nun emirlerini tutup yasaklarından kaçınarak O’na yakın olmasıdır. Kudsî hadiste de belirtildiği üzere (Buharî, Rikak, 38) kul farzları işler, sonra nafileleri de işler ve Hak ile münasebeti, yakınlığı o seviyeye gelir ki, Hak Tealâ onun gören gözü, işiten kulağı ve tutan eli olur.

Nihaî Hedef

İhlâs; gösterişi bırakarak her şeyi Allah rızası için yapmak ve amel esnasında kalbin Allah’tan gayrisiyle meşgul olmamasıdır. İhlâsın niyetle doğrudan ilgisi vardır. Amel, ihlâssız ve niyetsiz ibadete dönüşmez.

Fakr; sâlikin kalbindeki dünyalık sevgilerden kurtulup sadece Allah’a muhtaç olma bilincine erişmesidir. Bu haldeki sâlik, her şeyin gerçek sahibinin Allah olduğunun ve kendisinin daima O’na muhtaç olduğunun farkındadır. “Ey insanlar, siz fakirsiniz, Allah’a muhtaçsınız.” ayeti de bu duruma işarettir.

İhsan; iyilik etmek ve iyi davranmak manalarına geldiği gibi, Allah Rasulü s.a.v.’in beyanı üzere kulun, her ne kadar göremese de Allah’ı görüyormuşçasına O’na ibadet etmesi manasına da gelir. İhsan, ancak nefsin terbiyesi neticesinde erişilebilecek bir makamdır. Kulun tövbe ederek bir mürşid-i kâmile intisap etmesi, bu makama erişebilmek için atması gereken ilk adımdır.

Abdurrahman Mıhcıoğlu – Semerkand Dergisi, Mayıs 2013.

Nefis Terbiyesi ve İlâhi Huzur

1.10.2013 12:12:45

İnsanoğlu, ya bela ya da afiyet halinde bulunur. Belaya düştüğü zaman nefsin takınacağı tavır, feryat ve şikayettir. Belaya uğrayanın, bir kul olarak Allah’ın bağışlamasına sığınması gerekirken, -haşa- Allah ile hesaplaşırcasına kaza ve kadere razı olmadığı görülür. Böyle bir kimse, sebepleri hep maddi olarak bilir. O bela sebebiyle Allah’ın onu gafletten uyarmak istediğini düşünmez.

Afiyet ve nimet zamanında ise, şükretmek yerine oburluk ve kibirlilik taslar. Her ulaştığı isteğin sonunda bir yenisine yönelir, daha alâsını ister. Elde edemezse derhal isyan bayrağını çeker. Bilmez ki, Allah bir kulu sevmezse, dünya malını başına doldurur da hesabın altından kalkamaz.

Allahu Tealâ, gerçekte mümin kulunu dünyanın fani lezzetlerinden korur. Verdiği bir musibet ile kul uyanır, tevbe eder ve tevbesini bozmazsa o musibet bir lutfa dönüşür. Yüzünü Hak Tealâ’ya çevirirse ruhu ve kalbi ile insan olur.

Mübarek günler, geceler ve kandiller tevbe için büyük birer fırsattır. Karanlık ömrü kandil gibi aydınlatmaya vesiledir. Allahu Tealâ kullarına zulmetmez. Her zaman kullarının kurtuluşunu ister.

***

Müminin çeşitli vazifeleri vardır: Ailesine, komşusuna, bedenine, nefsine karşı vazifeler. Bedenimiz yani cesedimiz bizim bineğimizdir. Cesedin üzerine sultan olarak ruhumuz konulmuştur. Sultanın veziri olarak aklımız, vezirin askerleri olarak uzuvlarımız konulmuştur. O uzuvlara Allah’ın hükümlerini yaptırmak, bedenin bizim üzerimizdeki hakkıdır. Onun için Allah’ın Habibi, “Nefsiniz bineğinizdir. yumuşaklık ve şefkat ile muamele edin.” büyümüştür.

Birisi dedi: “Ben herşeyden sıyrılarak tecrid üzere haccetmek istiyorum.” Bir mübarek ona şu karşılığı verdi: “Evvela kalbini hatadan, günahtan; lisanını boş sözlerden sıyır, tecrid et. Sonra git haccını yap.” Arifler hacı olmadan önce kendilerini hac yapacak kemalata getirdiler. Bunun gibi, oruç gelmeden dillerine, namaz vakti gelmeden kılık kıyafetlerine hakim oldular.

Her ibadet müminin ıslahı, nefsin terbiyesi içindir. O halde günde beş defa kılınan namaz da bizi terbiye etmeli. Allah’ın Habibi, sahabilere şöyle buyurdu:

“Evinizin önünden bir nehir aksa ve günde beş defa bu nehirden yıkamanız ne olur?”

“Tertemiz oluruz ya Rasulallah.” Allah Rasulü buyurdu:

“İnsan günde beş defa Hakkın huzuruna çıkar da nasıl kirli kalır?”

Bir namaz var, görüntüsü namaz. Bir namaz var, sîreti namaz. Sîretinin namaz olması için suretine de dikkat etmeliyiz.

Her bir ibadetin nefsin terbiyesi ve tezkiyesi için olduğunu ifade ettik. Ariflerin hayatı bu terbiyeye giden yolun misalleriyle doludur.

Ali el-Saydalânî’den naklonulduğu üzere, mezheb imamımız Ebu Hanife’nin her gece bir virdi vardı. Bu vird Kur’an-ı Kerim’i hatmetmekti. Kur’an-ı Kerim’i hatmi bazan iki rekat namazda olur, yarısını bir rekatta, yarısını ikinci rekatta okurdu. Şayet gece tamamlanmadan önce hatmederse fecir vaktine kadar dua eder, münacatta bulunur, ağlar; gündüzlerini de oruçlu olarak fetva ve talebelerine ders vermekle geçirirdi.

Hizanetü’l Müftîn’de anlatıldığına göre de, İmam-ı Azam hazretleri her ramazan ayında altmış bir tane hatim yapardı. Otuzunu gündüz, otuzunu geceleri ve bir tanesini de teravihte okurdu.

Yahya bin Naim’in bildirdiğine göre, kendisi Ebu Hanife hazretlerinin mescidine gece her gittiğinde hasırının üzerine İmam-ı Azam’ın gözyaşlarının düştüğünü işitir, çatıdan yağmur damlıyor zannederdi. Yine bildirildi ki, Ebu Hanife hazretleri, kırk sene sabah namazını yatsının abdesti ile kıldı. Gecenin tamamını namaz ve Kur’an-ı Kerim kıraatıyle geçirir, ağlamasını duyan komşuları ona acırlardı.

İmam-ı Kuşeyrî Risalesinde naklonulduğu üzere, Ebu Turab Nahşebî Hazretleri’nin nefsi bir defa sıcak ekmek ile yumurta istedi. Bu isteğine ulaşmak için yolunu bir köye çevirdi. O köyde bir hırsızlık olmuş ve halk hırsızı aramaktaydı. Ebu Turab’ı hırsız diye tutup yetmiş sopa vurdular. Sonra kendisini tanıdılar ve özür dilediler. İçlerinden birisi evine götürdü. Sıcak ekmekle yumurta ikram etti. Nefsinin isteğine ulaştı ama yetmiş sopa yedikten sonra.

***

İnsanlar yaratılışta iki kısımdır:

1- Yaratılışta kamil ve kusursuzdurlar. Yahya A.S. gibi, hiçbir günaha meyletmemiş ve işlememiştir.

2- Mücahede ve riyazetle huylarını değiştirip nefislerini ıslah etmişlerdir.

Mücahede, nefsin arzularına boyun eğmemek; riyazet ise nefsin arzularına boyun eğmeyip amel-i salih yaptırmaktır. Buyuruluyor ki, bir insan, nefsinin sıfatlarını Sîret-i Nebi’deki (Hz. Peygamber’in yaşantısındaki) itidal derecesine getirdiği oranda kamil olur.

Ahlakı güzelleştirmek için, ilk olarak öfke ve şehvet kuvvetini aklın iradesiyle ilahî emir ve yasaklara tabi hale getirmelidir. Buna ilaveten, yaptığı ibadetlerden ve iyiliklerden zevk almalıdır. Islah işinde zevk almak şarttır. İbadetlerinden zevk derecesi arttıkça, hem nefsinin dış ayıplarını hem de nefsinin içindeki gizli ayıpları ıslah eder.

İbadetler kalbe tesir etmeli ve nefsin ıslahına vesile olmalıdır. Bir kimse senelerce ibadet ettiği halde kalbi düzelmiyorsa ibadetlerinden bir menfaat elde edememiş demektir. Bunun için ibadetler nefsi dünya sevgisin den kesip Allah’a döndürmelidir.

Ebu Said Hadimî Hazretlerinin ifadesiyle nefsi ıslah etmenin en kolay yolu Allah’ın zikrine devam etmek ve haramlardan uzak durmaktır. Onun için, ders alan müride mürşidi ilaç olarak sabır ve metaneti tavsiye edeceği gibi zikir dersi de verir. Zikrin fazilet ve sevabı yanında, nefsi ıslah eden ve güzel ahlâka yönlendiren tarafı da bir gerçektir. Sohbetlere devam, hatme-i hacegân, cemaatle namazlara ve gece namazlarına verilen önem, ilmi teşvik gibi hususlar nefsi yavaş yavaş geçici dünya lezzetlerinden kestiği için ibadetlerden zevk alma tabiat haline gelir.

Hâce Muhammed Bahauddin Hazretleri şöyle buyuruyor: “Bu yolda en mübarek amel yoldaki taşı kaldırmaktır.” Yoldaki taş, Allah’ın emir ve yasaklarına bağlılığa mani olan nefistir. Bunun için de en evvel, kötü arkadaşları terk etmek gerekir.

İlahi huzura ulaşma dört kapıdan geçerek olur:

Bunlardan birincisi tevbe kapısıdır. Tevbe kapısının kapanması iki şekilde olur:

İlki insanın ölümündeki tevbesizlik. Nefsin azgınlığı sebebiyle tevbe fırsatı elden kaçmıştır. İkincisi, kıyametin kopmasıyla kapanan büyük tevbe kapısı.

İlahî huzura götüren ikinci yol tehzib (ayırma, ayırtedebilme) kapısıdır. Yani amellerin çirkinlerini ayıklayıp, hayırlı ve güzel amelleri adet haline getirmektir.

Üçüncü kapı istikamet kapısıdır. Bir müminin, yapmış olduğu amellerde emir ve yasaklar çizgisinden ayrılmaması istikamettir. Yalanı, gıybeti terk etmek, namazı kazaya bırakmamak, orucu bozacak hallerden kaçınmak gibi.

İşte bu âlî yolda insanın ulaşacağı son makam istikamet makamıdır. Bu makamda yalan yerine doğruluk, şehvet yerine iffet, gazab yerine şecaat, öfke yerine merhamet, menfaat temini yerine beşeriyete hizmet gelir.

Dördüncüsü takrib (yakınlaşma) kapısıdır. Bir ana kapı olmamakla beraber, diğer üç kapıya yardım eder. Hak yolcularının sohbet için, hatme-i hacegân ve Allah’ın zikri için bir araya gelmeleri, zahirî ve batınî hallerin ilmi olarak pekiştirilmesi takrib manasındadadır ve bütün bunlar nefislerin ıslahı içindir.

Allah hepimizi arınmış ve ilahî huzuru bulmuşlardan eylesin.

Mehmet Ildırar – Semerkand Dergisi, Ocak 2000.

Her Güne Bir Deve

8.10.2013 10:49:29

Kays b. Sa‘d b. Ubâde’ye,

—Senden daha cömert birini gördün mü?” diye sorulunca:

—Evet” deyip şöyle anlatmıştır:

“Çölde bir kadının evine misafir olduk. Kocası da geldi. Kadın kocasına,

—Sana iki tane misafir geldi’ dedi. Adam kalkıp bir deve getirip kesti, onu pişirip önümüze koydu ve:

—Buyurun, istediğiniz şekilde yiyiniz’ dedi.

Ertesi gün olunca, adam bir deve daha kesip pişirerek önümüze koydu. Biz kendisine:

—Dün kestiğin hayvanın ancak bir kısmını yiyebildik, keşke bunu kesmeseydiniz’ dedik. Adam:

—Ben misafirlerime üzerinden bir gece geçmiş eti yedirmem, taze yemelisiniz’ dedi. Adamın yanında iki veya üç gün kaldık. Sürekli yağmur yağıyordu. Adam da her gün aynısını yapıyordu.

Evden ayrılmak istediğimiz zaman, adamın evine 100 dinar altın bıraktık, hanımına da:

—Bizim için kocandan özür dileyip bunu kabul etmesini söyle’ dedik ve yola çıktık. Daha öğle olmadan arkamızdan bir adamın bize seslendiğini işittik. Adam:

—Durun, ey uğursuz kafile! Bana yaptığım iyiliğin karşılığını mı verdiniz?’ diye sesleniyordu. Sonra bize yetişti, elindeki altınları uzatarak:

—Bunları geri alacaksınız, yoksa sizi şu mızrağımla yaralarım’ dedi. Biz de mecburen aldık, adam da geri döndü.*

____________________________________
* Kuşeyri Risalesi, Fütüvvet (Cömertlik Ve Mertlik), 478, Semerkand Yayınları

Nefislerin Tezkiyesi: Kurban

9.10.2013 11:44:04

Peygamber Efendimiz (s.a.v) hicretin ikinci senesinde, Sevik Gazvesi’nden sonra Medine’ye geldiğinin ertesi günü, (Zilhicce’nin onuncu günü) müminlerle birlikte mescitte ezansız ve kametsiz iki rekat namaz kıldırdı ve hutbe okudu. Bu hutbede müminlere kurban kesmelerini emretti. İki cihan serveri (s.a.v), satın aldığı semiz, boynuzlu beyaz iki koçtan birini keserken, “Allahım! Bu, senin birliğine ve senden bana gelenlere iman eden bütün ümmetim namınadır” diye buyurdu. İkincisini keserken de şöyle buyurdular: “Allahım! Bu da, Muhammed ve Muhammed’in ev halkı içindir.” Bu kurbandan kendileri, ev halkı ve yoksullar yediler. İşte İslam’daki ilk Kurban Bayramı budur!

KURBAN TESLİMİYETİN BİR GÖSTERGESİ

Kurban kesen kimse adeta şöyle demiş olmaktadır: Ya Rabbi! Senin yolunda, senin rızanı kazanmak uğruna maldan-mülkten, sevdiklerimden ve hatta canımdan geçmeye hazırım. İşte bu kurbanı benim bu imanımın ve teslimiyetimin bir göstergesi olarak yine senin adınla kesiyorum. Bu kurbanın toprağa dökülen kanı, sana verdiğim sözde, imanımda ve ihlasımda bütün benliğimle sabit-kadem olduğumun tasdikidir. Kabul eyle ve beni bu yolda daim eyle...

Kurban Allah’a yaklaşma ve O’nun rızasını kazanma vesilesidir. Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyrulmaktadır: “Biz her ümmete kurban ibadeti koyduk ki Allah’ın kendilerine rızık olarak verdiği hayvanları keserken Allah’ın adını ansınlar. Şunu unutmayın ki hepinizin ilahı bir tek ilahtır. Öyleyse yalnız O’na teslim olun. Sen ey Rasulüm! O alçak gönüllü, samimi ve ihlaslı olanları müjdele!” (Hac, 34)

KURBAN BİR İMTİHAN SEBEBİDİR

Allah kurban kesme emriyle kullarını imtihan etmekte, onların takvalarını, ilahi emre itaatteki titizliklerini, Allah’a yakınlık derecelerini ölçmektedir. Bu husus ayet-i kerimede şöyle belirtilir: “Onların ne etleri ne de kanları Allah’a ulaşır; fakat O’na sadece sizin takvanız ulaşır. Sizi hidayete erdirdiğinden dolayı Allah’ı büyük tanıyasınız diye O, bu hayvanları böylece sizin istifadenize verdi. (Ey Muhammed!) Güzel davrananları müjdele!” (Hac, 37) Bu ayette de görülüyor ki, kesilen kurbanlarda gaye, ihlas, takva ve Allah’a yaklaşmadır. Allah rızasından yoksun olarak kesilip dağıtılan etlerin, akıtılan kanların, ne kadar çok olursa olsun, Allah katında hiçbir değer ve kıymeti yoktur.

KURBAN KESMENİN FAZİLETİ

Rasulullah Efendimiz (s.a.v) hali vakti yerinde olan birinin Kurban Bayramı’nda yapacağı faziletli ameli şöyle ifade etmiştir: “Ademoğlu kurban bayramı günü, Allah katında kurban kesmekten daha sevimli bir iş yapmamıştır. Şüphesiz o kesilen kurban kıyamet günü boynuzları ve kılları ile gelir. Hiç şüphe yok ki, kurbanın kanı yere düşmeden önce Allah katında kabul görür. Öyle ise gönüllerinizi kurban ile hoş edin.”

Bir kurban bayramı günü Rasulullah (s.a.v), Hz. Fatıma’ya (r.a), “Ey Fatıma! Kalk ve kurbanının yanına giderek (onun kesilmesine) şahit ol! Zira ondan akıp yere düşen ilk kan ile birlikte Allah Teala’nın senin geçmiş günahlarını bağışlaması vardır” dedi. Hz. Fatıma (r.a), “Ya Rasulullah, bu durum sadece bize mi özel yoksa bütün müminler için de geçerli mi?” diye sordu. Rasulullah (s.a.v), “Bütün müminler için…” buyurdu.

Allah kurban kesme emriyle kullarını imtihan etmekte, onların takvalarını, ilahi emre itaatteki titizliklerini, Allah’a yakınlık derecelerini ölçmektedir.

AİLEDE BİR KİŞİNİN KURBAN KESMESİ YETERLİ MİDİR?

İslam dininde; ailede “mal birliği” değil “mal ayrılığı” prensibi vardır. Yani bir aile içinde de olsa herkesin malı kendisine aittir. Bir kimse, babasının, eşinin veya oğlunun servetiyle zengin sayılamaz. Baba fakir olduğu halde oğlu; koca fakir olduğu halde karısı zengin olabilir. Bu bakımdan aile içinde, diğer şartlarla beraber kimler dinen zengin sayılırsa, sadece onlar kurban kesmekle yükümlü olurlar. Hepsi zengin sayılırsa, her birinin, ayrı ayrı kurban kesmesi gerekir. Aile içinde zengin sayılan kimse yoksa hiç biri kurban kesmekle yükümlü olmaz.

KADIN KURBAN KESEBİLİR Mİ?

Hayvan kesiminde, bu işlemi yapacak kişinin akıl ve temyiz gücüne sahip, Müslüman veya ehl-i kitap olmasının dışında bir şart bulunmamaktadır. Bu şartları taşıyan kişi, kadın olsun, erkek olsun kurban kesebilir.

KURBAN KESMEYİP DEĞERİ FAKİRLERE VERİLSE

Kurbanlık hayvan satın almayıp, onun yerine parasını fakirlere dağıtmakla veya hayır kurumlarına bağışlamakla kurban sorumluluğu yerine getirilmiş olmaz. Çünkü böyle yapmakla kurbandan beklenen amaç gerçekleştirilmiş olmaz. O halde kurban kesmekle mükellef olan kimseler, ancak dinimizin belirlediği hayvanlardan birisini alıp onu kurban kesim vakti içinde kesmekle bu sorumluluğu yerine getirmiş olabilirler.

Özellikle “hayvan hakları”, “hayvan kıyımı” gibi sözlerle kurban ibadetine dil uzatanların bu tavrının dinimiz açısından hiçbir önemi ve geçerliliği yoktur. Bu sözlerle insanların aklını karıştırmak isteyenler, çeşitli eğlence ve kutlamalar için katledilen hayvanları ve onların kesilme sebeplerini biraz düşünseler daha iyi olur. Hayvanlar, süs olarak sevilmek ve ölünce toprağa gömülmek için yaratılmamıştır. Yüce Yaratıcı onları, insanların hizmetine sunmuştur. Onlar, Yüce Allah’ın isminin zikredilerek kesilip yenilmesi, istifade edilmesi ve sahibine şükredilmesi için yaratılmıştır.

Kurbanda niyetimiz Allah rızasını kazanmak olmalıdır. Gavs-ı Bilvanisi Seyyid Abdülhakim (k.s) buyurmuştur ki: “İnsan, amellerini cenneti kazanmak veya cehennem korkusu için değil, sadece Allah dostluğunu ve rızasını kazanmak için yapmalıdır.”

Hüseyin Okur – Semerkand Aile Dergisi,

Cemaatten Ayrılanı Kurt Kapar!

11.10.2013 18:42:09

Tasavvuf ve manevi terbiyeden kaçanlar, meşhur bir sözle uyarılırlar: “Mürşidi olmayanın mürşidi şeytandır.”

Büyük veli Beyazid-i Bistamî’ye (k.s.) ait olan bu söz, doğrusu hassas bir konuya işaret ediyor. Öyle ya; eğer bu ifade dinî bir delile dayanıyorsa, gerçek bir mürşidin talebesi olmayan herkesin durumu yeniden gözden geçirilmeye muhtaç. Eğer bir tecrübe ve gözleme dayanıyorsa, tecrübe bir ilimdir ve bir hakikat payı aranması gerekir.

Sıkça kullanılan bu ifade, “Bir mürşidin elinden tutanlar şeytanın elinden kurtulmuş mu oldular? Biz öyle şeyhleri gördük ki, şeytanı hiç aratmıyorlar! Hem iyi de olsa şeyh bir peygamber mi ki, ona uymayanlar iflâh olmasın? Biz Kur’an ve Sünnet’ten başkasına uymayız” itirazıyla karşılana gelmiştir.

Bu meselenin iç yüzünü öğrenmek için şüphesiz en doğru yol, konuyu yanılmaz iki şahidin, yani Kur’an ve Sünnet’in ölçülerine göre ele almak olacaktır...

Önce şunu belirtelim ki tasavvuf ehli, mürşid deyince gerçekten kendisine uyulmaya layık bir Allah dostunu kasdederler. Gerçek mürşid âlimdir, ariftir, takva ve edebte zirvedir, nur ve feyiz sahibidir. Ayrıca insan terbiyesinde ehliyetli ve irşad işinde izinlidir, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) vârisidir. Çünkü kendisi terbiye olmamış bir kimsenin başkasını terbiye edemeyeceği açıktır.

İkinci olarak, mürşid deyince tek bir insan değil, o insanının etrafında toplanmış, gönlünü ve yönünü Allah’a çevirmiş bir cemaat akla gelmelidir. Çünkü gerçek mürşid, takva yolunda bir imamdır ve kendisine uyanlar için emin bir rehberdir. Böyle bir mürşidin elinden tutan kimse, aynı zamanda birçok mümin kardeşiyle Allah yolunda el ele tutmuş demektir. Şeytana karşı bu ne büyük bir kuvvet ve ne sağlam bir siperdir!

Kâmil mürşidden kaçmak, böyle bir cemaatten uzaklaşmak ve dini yalnız başına yaşamaya çalışmak demektir. Bu ise ne kadar zevksiz bir iş ve desteksiz bir gidiştir! Tasavvuf, topluca tevbe etmek, birlikte zikretmek, şeytanlara karşı birleşmek, hak için birbirini desteklemek ve cemaat halinde Allah yolunda yürümektir.

“Mürşidi olmayanın mürşidi şeytandır” sözü, Hz. Kur’an’a aykırı değildir; aksine birçok ayet tarafından desteklenmektedir. Çünkü tek başına kalan bir kimsenin insan ve cin şeytanlarına yem olacağına Kur’an’daki pek çok ayet işaret etmektedir. Allahu Tealâ, kendi yolunda topluca hareket etmemizi emrediyor. Parçalanmayı, dağılmayı, tek başına kalmayı yasaklıyor (Âl-i İmrân/102-103). Bunun, düşmanlar karşısında zayıflık ve mağlubiyete sebep olacağını belirtiyor (Enfal/46). Yine Cenab-ı Hak hepimizi gerçek takvaya çağırıyor ve bunun için sadık kullarla beraber olmamızı istiyor (Tevbe/119).

Öte yandan, Allah’ın zikrinden kaçanların şeytanın kucağına düştüğünü de Kur’an-ı Kerim şöyle ifade ediyor:

“Her kim Rahman olan Allah’ın zikrinden gafil kalırsa, biz ona bir şeytan musallat ederiz; o şeytan ondan hiç ayrılmaz. Bu şeytanlar onları doğru yoldan alıkoyarlar, onlar ise kendilerinin doğru yolda olduklarını sanırlar.” (Zuhruf/36-37)

“Rehberi olmayanın, tek başına kalanın rehberi şeytandır” sözü, birçok hadis-i şerifin ortak manasını da ifade etmektedir. Şöyle ki, Resulullah Efendimiz (s.a.v.), şeytanın insan kurdu olduğunu, herkese pusu kurduğunu ve cemaattan ayrılan, tek başına kalan kimseyi kolayca yuttuğunu haber veriyor. İşte Rahmet Peygamberi’nin (s.a.v.) uyarıları:

“Şeytan insan kurdudur; sürüden ayrılan, tek başına kalan koyunu dağdaki kurt nasıl kaparsa, cemaatten ayrılan kimseyi de şeytan öylece kapar.” (Ahmed, Tabaranî)

“Sizin cemaat halinde bulunmanız gerekir. Ayrılıktan, tek başına kalmaktan sakının. Şüphesiz şeytan tek başına kalanla beraberdir. O, (Allah için beraber olan) iki kişiden uzak durur.” (Tirmizî, Ahmed, Hakim)

“Şüphesiz Allahu Tealâ, ümmetimi sapık fikir ve fitne üzerinde bir araya getirmez. Allah’ın eli (rahmet ve desteği) cemaatin üzerindedir. Kim cemaatten ayrılırsa ateşe düşer.” (Tirmizî, Tabaranî)

Bu mealdeki hadislerin ortak manası ve uyarısı şudur: Dini tek başına yaşamaya kalkmayın. Allah yolunda birlik olun, âlimlere uyun, takva üzere giden cemaate sımsıkı yapışın. Tek başına kalanın kalbini şeytan sarar, Cenab-ı Hakk’ın yolundan alıkoyar ve kolayca zarara sokar. Bu ortak düşmana karşı birlik kalesine sığının, Allah sevgisini siper edinin ve ölene kadar böyle yaşayın. Böylelikle güven içerisinde olursunuz.

Şu halde “Başında bir rehberi olmayanın rehberi şeytandır” sözü Kur’an ve Sünnet’e aykırı değildir. Tecrübeler de onu desteklemektedir. Bir âlime gitmeden ilim sahibi, bir ustaya gitmeden meslek sahibi olunsa bile bu, kâmil manada gerçekleşemez.

O nedenle arifler demişlerdir ki: “Kendi başına büyüyen ağaç yaprak açar, fakat meyve vermez. Verse de meyvesi yenmez. Bir edeb ehlini görmeyen gerçek edeb nedir, bilmez. Bildikleri de kendisine yetmez.”

Bazıları, “Biz Kur’an ve sünnete uyduktan sonra niye sapıtalım ki? Bizim emniyetimiz mürşide değil, Kur’an ve Sünnet’e uymaktır. Mürşide ve müridlerine lazım olan da bu değil mi?” diye soruyorlar.

Evet, hepimiz içimiz ve dışımızla ilahi hükümlere uymakla mükellefiz. Kâmil mürşidlerin bundan başka bir hedefi yoktur. Bütün mesele, her durumda Kur’an ve Sünnet çizgisinde giden Allah adamı olabilmektir. Buna ihsan makamında kulluk denir. Acaba bunun en güzel yolu nedir? Sadece okumak mı, yoksa yolu bilene uymak mı? Mesafesi uzun, engelleri çok, tehlikeleri fazla, her yanı gizli düşmanlarla çevrili bir yolu, sadece tarifle mi gitmek daha emniyetlidir, yoksa yolu bilen bir rehber eşliğinde mi?

Bu yol, insanın, benliğini aşıp hakikatine ulaşma yoludur. Bu yoldaki en büyük engel insanın nefsidir. Bu yol, Âlemlerin Rabbi’ne gerçekten kul olma yoludur. Ne var ki yolun etrafı düşmanlarla çepeçevre kuşatılmış durumdadır. Onun için yalnız başına yola çıkmak tehlikeleri yalnız başına göğüslemek demektir; neticeye ulaşılamayabilir...

Kur’an-ı Hakim, şeytanın -ihlaslı kullar dışında- insanların tamamını azdıracağına dair yemin ettiğini bildiriyor. (Sa’d/80-83). O peygamberlere bile hile yapmak, vesvese vermek ister, ancak Allah (c.c.) buna müsaade etmez; onun hile ve vesvesesini giderir. (Hac/52). Kâmil mürşidler şeytanın baş düşmanıdır; o sebeple onlara yanaşmak ister, karşısında yine ilahi nuru bulur; siner, kaçar. Çünkü, onlar Âlemlerin Rabbi’ne teslim olmuşlardır. O da onları özel himayesine almıştır (Nahl/99, İsra/65). Şeytanın şerrinden peygamberler ve veliler ancak Allah’ın yardımıyla emin oldular. Yolu bir kere Mekke’ye, beş defa tekkeye uğrayan bir müslüman ondan kurtulduğunu nasıl düşünebilir?

Mürid, Allah’a yönelen kimse demektir. Şeytan en fazla bu kimselerle uğraşır. Bunun için her yolu dener. Şeytanın en iyi yaptığı iş ise vesvese vermektir. Açıkça günaha sokamadığı müridi, yaptığı hayırlı amelleri ile azdırmaya çalışır. Ancak, mürşidine ve cemaatine bağlı sadık bir müridin bir tane şeytanı varsa, binlerce dostu ve yardımcısı mevcuttur. Onların bereketiyle hastalığını anlar, ilacına koşar.

Ancak, kalbini değil cebini düşünen, din değil dünya derdine düşen, niyeti sakat olduğu halde sadık görünen kimseler, şeytanın maskarası, müslümanların yüzkarasıdır. Bunlar mürşid değil şeytandır, mürid değil, münafıktır. Ve onlar bizim konumuzun tamamen dışındadır.

Son olarak şunu ifade edelim; tek başına hakikati arayan kimse yorulur, çoğu zaman şeytanın oyuncağı olur. Şeytan bu insanı şayet açıktan günah işlemeye sevk edemezse, yaptığı hayırlara yönelir. Bu yolla onu zarara sokmaya çalışır, bunu da çoğu defa başarır. Şeytan ilim ve amel sahiplerini daha çok gizli günahlara sevk ederek aldatır. Onu gösteriş, kin, kibir, hased, gaflet, eşyaya aşırı muhabbet, makam hırsı, kendini beğenme, ameli ile övünme, insanları küçük görme gibi tespiti güç, tedavisi zor günahlara daldırır.

Başında bir mürşidi, çevresinde kendisini uyaracak kardeşleri olmayan kimse, asıl halini anlamadan ve bir çaresine bakamadan ölür, gider. Sonuçta insan ağlar, şeytan güler…

Mürşid-i Kâmil Ne Yapar?

22.10.2013 11:07:01

Mürşitlik rütbesi ve mürşitlerin hizmeti, Kur’an-ı Kerim ve Efendimiz s.a.v.’in hadisleri ile bildirilmiş, hükümleri açıklanmıştır.

Fahr-i Kainat s.a.v. Efendimiz şöyle buyurmuşlardır: “Muhammed’in nefsini elinde bulunduran Allah’a yemin olsun ki, hiç şüphesiz Allah Tealâ’nın en sevdiği kulları, Allah’ı kullarına, kulları da Allah’a sevdirenler, yeryüzünde hayır ve nasihat için dolaşanlardır.” (Beyhakî, Şuabü’l-İmân, nr. 409). Mürşitlik Allah Tealâ’ya davet rütbesidir.

Mürşid-i kâmil, Allah Tealâ’yı kullarına kulları da Allah Tealâ’ya sevdirmek için bir vasıtadır. 14 asırdır bu ümmetten milyonlarca müslümanın kurtuluşuna vesile olagelmişlerdir. Dünyanın dört bir tarafındaki mürşid-i kâmillerin ve evliyanın türbelerinden hiç eksilmeyen ziyaretçiler, veli ve mürşit sevgisinin en güzel örneğidir.

Gerek Anadolu’da gerek diğer İslâm beldelerinde bulunan binlerce veli türbesinin sürekli ziyaret edilmesi ve milyonlarca insanın oralarda Kur’an tilavet etmeleri, salât u selamlar getirmeleri şuna delildir: İnsanoğlu zaman zaman kendi babasını, dedesini, neslini unuttuğu halde Allah dostlarını asırlardır unutmamıştır. Bu da gösteriyor ki Allah Tealâ bir kulunu severse onu bütün insanlara sevdirir.

Tasavvuf yolunda mürşitlik rütbesi rütbelerin en yükseği, mürşitler de Allah Tealâ’ya davette peygamberlerin mirasçılarıdır. Mürşid-i kâmil, kendisine tabi olanı Rasulullah s.a.v.’in yoluna sevk eder. Kim Rasulullah s.a.v. Efendimiz’e güzelce uyarsa Allah Tealâ da o kulu sever. Kur’an’da Allah Tealâ Rasulullah s.a.v. Efendimiz’e hitaben şöyle buyurmuştur: “De ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın. Allah son derece bağışlayıcı ve esirgeyicidir.” (Âl-i İmran, 31)

Kâmil bir mürşit, Rasulullah s.a.v. Efendimiz’in ahlâkına, şeriatına, sünnet-i seniyyesine uyar ve uymaya yöneltir. İnsanlar da Allah Rasulü’nün sünnetine uymakla O’nun güzel ahlâkını örnek almış, O’na tabi olmuş, dolayısıyla da Allah Tealâ’yı sevmiş olurlar.

İmam Rabbanî k.s. hazretlerinin beyanına göre Nakşibendîlik yolu Efendimiz s.a.v.’in ümmetine üç yönden hizmet verir:

• İman hakikatlerini inkişaf ettirir,

• Kalbî hastalıkları iyileştirir,

• Rasulullah s.a.v. Efendimiz’in sünnetini yaşatır.

Bu zamanın insanlarının hallerine bakıldığında, türlü nefsanî arzularla moda çılgınlıklara uyanların yanında Sünnet-i Seniyye’ye uyanların azlığı açıkça görülmektedir. Bu da bize insan nefsinin Allah yoluna bağının zayıflığını gösterir.

İşte mürşid-i kâmillerin vazifesi, kendilerine bağlanan kişileri manevi kirlerden temizlemek suretiyle terbiye etmektir. Nefs çirkin sıfat ve huylardan temizlendikçe kalp parlamaya başlar. Allah Tealâ’nın tevhid, marifet ve muhabbetinin nurları ortaya çıkar. Bu durum Allah Tealâ’nın Kur’an-ı Kerim’de bildirdiği müjdedir: “Şüphesiz nefsini kötülüklerden arındıran kurtuluşa ermiştir.” (Şems, 9)

Mehmet Ildırar – Semerkand Dergisi, Nisan 2013.

Sen Üzerine Düşeni Yaptın

23.10.2013 10:43:39

İçkici bir şahıs, dostlarından bir grubu topladı; hizmetkârına dört dirhem para verip mecliste bulunan kimseler için biraz meyve almasını emretti. Hizmetçi Mansur b. Ammar'ın bulunduğu topluluğun önünden geçiyordu.

Mansur da bir fakir için cemaatten bir şey istiyor ve şöyle diyordu:

— Kim bu fakire dört dirhem para verirse ona dört dua yapacağım!' Hizmetçi, yanındaki dört dirhem parayı Mansura teslim etti. Mansur dedi ki:

— Senin hakkında, ne dua etmemi istersin?

— Bir efendim vardır. Ondan kurtulmak istiyorum. Bunun üzerine Mansur dua etti.

— Diğer arzun nedir? dedi.

— Allah Teâlâ'nın bu vermiş olduğum dört dirhem paranın yerini doldurmasını istiyorum.

Mansur yine dua etti ve:

— Diğer arzun nedir? dedi.

— Allah’ın efendime tevbe nasip etmesini istiyorum. Mansur bunun için de dua etti. Son olarak,

— Diğer arzun nedir? dedi.

— Allah’ın beni, efendimi, seni ve bu cemaati affetmesini diliyorum. Mansur tekrar dua etti. Bunun üzerine hizmetçi geri döndü. Efendisi hizmetçiye:

— Neden böyle geciktin? Diye sordu.

Hizmetçi olup biteni efendisine arzetti. Bunun üzerine efendisi:

— Mansur nasıl bir dua yaptı? diye sordu.

— Nefsim için âzad edilmeyi diledim. (O da bunun için dua etti)

— Sen hürsün!

— İkinci duası ne idi?

— Allah Teâlâ'nın vermiş olduğum paraların yerini doldurmasını istedim.

— Sana dört bin dirhem veriyorum!

— Mansur'un üçüncü duası ne idi?

— Senin tevbe etmendi!

— Allah'a tevbe ettim! Peki, dördüncü duası neydi.

— Dördüncü duası da Allah'ın beni, sizi, oradaki topluluğu ve Mansur'u affetmesi hususunda idi!

Bunun üzerine adam dedi ki,

— Bu, bana ait bir durum değil!

O gece yattığı zaman rüyasında kendisine şöyle dendi:

— Sana düşen vazifelerin tümünü yaptın. Ben, bana düşen vazifeyi yapmaz mıyım? Seni de, hizmetçiyi de, Mansur b. Ammarı da ve orada hazır bulunan topluluğu da affettim.” [1]

_________________________________

[1] İmam Gazali, İhyâu Ulumi’d-Dîn, 4/189

Dünya Hayatı ve Nefis

31.10.2013 18:10:30

Rasul-i Ekrem (A.S.) Efendimiz, bir hadis-i şerifinde şöyle buyuruyor: “Mümin beş güçlük arasındadır. Karşısındaki mümin olur, kendisine hased eder. Münafık olur, gizli düşmanlık eder. Kâfir olur, kendisiyle savaşır. Şeytan saptırmaya çalışır. Nefsi ise kendisi ile çekişir durur.”

Şeytanın saptırmaya çalışması o derecede olur ki, mümini kâfir etse dahi hıncını, intikamını alamaz. Kâfir ettikten sonra insanın yüzüne tükürür ve “sen benden de aşağı imişsin. Ben Allah’a küfrettim ama inkâr etmedim. Sen Allah’ı inkâr edecek kadar şiddetli küfre girdin.” der.

İskender Ataullah Hazretleri (K.S.), Hikemü’l-Ataiyye’de, “Şeytana düşmanlık edildi, yardım ve rahmete ulaşıldı. Dost olundu, ama hiçbir dostuna vefa ve merhamet ettiği görülmedi” buyuruyor.

Müminin beşinci güçlüğü, nefsinin kendi ile çekişip durmasıdır demiştik. Nefsin mizacı da şeytandan aşağı değildir. Onun da merhameti yoktur. Emmare makamında bulunuyorsa insanı azdırmaya çalışır. Allah’ın dinini asla sevmez. Kur’an-ı Kerim’in hükümlerini beğenmez ve düşman kesilir.

İnsanın nefsi, esfel-i safilinde yani aşağıların aşağısında bulunduğu ve kötülüklerin anası olduğu için, kötülükle ortaya çıkmaya başlayınca, şeytan da yaklaşmaya başlar.

İnsan bu beş zorluk arasında daima mücadele halinde ve uyanık bulunmalıdır. Onun için Allahu Tealâ, “… nefsini hevâsından men ederse varacağı yer cennettir” (Naziat/40-41) buyuruyor. Heva, nefsin sıfatıdır. Gazap ve şehvet lezzetine heva denir. Bu asır insan hevasını körükleyen bir asırdır. Kim nefsini hevasından uzak tutarsa cennetle müşerref olur.

Anlaşılacağı üzere, nefsin meydanı dünyadır. İnsanın üç büyük düşmanından birincisinin dünya, ikincisinin nefis, üçüncüsünün şeytan olduğunu biliyoruz. Allahu Tealâ ayet-i kerimelerle, Rasulullah (A.S.) Efendimiz de hadis-i şeriflerle dünyanın gidişatına uyarak ahiret bozgununa uğramamamızı istemiştir.

Ulemanın belirttiğine göre dünya Allah’a ve Allah’ın dostlarına düşmandır. Dünya perdedir. Dünyanın asliyeti geçici, yaratılıştaki sıfatı cazibeli, aldatıcı ve nefsin yaratılışına uygundur. Dünya şeytanın yemidir. Dünyanın cazibe ve güzelliği olmasaydı, ne şeytan insana hücum edebilir, ne de nefis insanı ahiret yolundan alıkoyabilirdi. Anlaşılıyor ki dünyanın hakikatı, faniliği ile birlikte aldatıcıdır da.

Bir kimse Hazret-i Ali (R.A.) Efendimiz’e “dünyayı anlatır mısınız?” diye sorduğunda, Hz. Ali şöyle buyurdu: “Sağlamı hasta, emniyette olanı pişman olacak. Fakiri mahzun, zengini ise helalinin hesabı, haramının azabına düşecek. Şüpheli şeyler için de azarlanacaktır. Size bunun daha neyini anlatayım.”

Rasulullah (A.S.) Efendimiz bir hadis-i şerifinde şöyle buyurdu: ”Kıyamet gününde bir adamı Allah’ın huzuruna getirirler. Kazancı haram, masrafı da haramdır. ‘Bunu cehenneme götürün’ denir. Başka bir adamı getirirler. Helal kazanmış, haram sarfetmiştir. Onu da cehenneme gönderirler. Bir diğeri de haramdan kazanmış, helale sarfetmiştir. Onu da cehenneme gönderirler.

Sonra başka birini getirirler. Helalden kazanmış, helale sarfetmiştir. Ona, bu serveti kazanırken farzlardan bir ibadeti geçirip geçirmediğini sorarlar. Hiçbir farzı bırakmadığını açıklar. Bu servete birinin hakkı geçti mi; mesela işçilerinin ve hayvanlarının hakkını verdin mi? diye sorarlar. Onları da verdiğini söyler. Bakmakla mükellef olduğu kimselere vaktinde nafakalarını ulaştırıp ulaştırmadığını sorarlar. Bu sırada çalıştırdığı kimseler getirilir, hakları karşılaştırılır. O da temiz çıkınca, ‘Verdiğimiz nimetlere karşı ne gibi şükürde bulundu? Onun hesabını görelim.’ derler.”

Şükür, Allah’ın verdiği nimetlerle Allah’a isyan etmemektir. Bir kimse parayı Allah’ın rızası olan yerlerde şükrederek kullanmadıysa cennete giremez. Anlaşılıyor ki, insan hayatı nefsin, şeytanın ve dünyanın türlü halleriyle meşgul edilmektedir. Dünya, önce yaldızlı şeylerle insanı aldatır, sonra helâk eder.

İsa A.S.’a dünya, yaşlı, zayıf, çirkin fakat süslenmiş bir kadın suretinde görünmüş ve onunla şöyle konuşmuştur. İsa A.S. soruyor:

- Kaç kere evlendin?

- Sayılmayacak kadar çok evlendim.

- Bir kadın ömründe şu kadar evlenir. Sen sayılmayacak kadar çok evlendiğini söylüyorsun. Kocalarına ne oldu? Öldüler mi, boşandılar mı?

- Hiç boşama olmadı. Hepsini ben öldürdüm.

- Geçmiş kocalarını teker teker nasıl öldürdüğünü düşünmeyip, onlardan ibret almadan seninle evlenecek yeni kocaların vay haline!

A’la bin Ziyad (R.A.) şöyle buyuruyor: “Rüyamda yaşlı, derisi buruşmuş, fakat üzerinde her türlü süs ve zinet eşyası bulunan bir kadın gördüm. İnsanlar etrafında toplanmış, şaşkın şaşkın onu seyrediyorlardı. Ben onların bu haline şaşırdım ve kadına kim olduğunu sordum. Kadın, “yazık sana, beni bilemedin mi? Ben dünyayım” deyince, ben “senin şerrinden Allah’a sığınırım” karşılığını verdim. Bunun üzerine kadın, “benden kurtulmak istersen, mala, paraya, şöhrete önem verme” diye konuştu.

Kur’an-ı Hakim’de, “Bu dünyada âmâ olan, ahirette de âmâ olur…” (İsra/72) buyurulmuştur. Yani bu dünyada güzel ahlâk ve sünnet-i seniyyeye sarılmadınsa, basiretini açıp aklını işletemedinse, öbür dünyada da öyle dirileceksin. Bu bakımdan tasavvuf ehli, baş gözünün değil kalp gözünün görmesini gerekli görür. Onun için kalp gözü açılmayan âmâdır ve ehl-i dünyadır. İşte dünya ile nefis meselesi budur.

Kemalât, dede olmakta, çok para kazanmakta değil reşid olmadadır. Medeni kanuna göre reşidlik onsekiz yaşındadır. Ehl-i tasavvufta reşid olmak, Rabbini bilmekle ve iman hakikatlarını idrak ile mümkündür. Onun için, yetmiş yaşında çocuklar, yirmi yaşında er kişiler vardır.

Rasul-ü Ekrem (A.S.) Efendimiz buyuruyor: “İnsanlar uykudadır, ölünce uyanırlar.” Yani gafletten kurtulamazlar ve tabii ölümle diğer aleme geçerler. Gerçekte iki türlü ölüm vardır: Tabii ölüm ve kişinin kendi iradesi ile ölüm. Bu hadis-i şerife göre, tabii ölümle uyanmayı bekleme. Şimdiden rahmete ulaşacak hallere yapış ve iradî ölümle öl. Yani nefsinin arzularını kırmak için bir mürşid-i kâmilde terbiye ol.

İtminan makamına ulaşmak, dünya vatanında iken nefse hakim olmakla olur. Bu da kalp görüşü yani ferasetle olur. Kalp gözünün görmesinden maksat, nefsin ıslahıdır. Bunun çaresi gurur yurdundan çıkmaktır.

Ey ehl-i dünya! Gurur sahiplerinin halleri, onların perdesidir ki bağ, bahçe, köşk, çiçek, havuz vs. ile meşgul oluyor, gönüllerini onlara bağlıyor ve ömürlerini onlara sarfediyorlar da, Kur’an-ı Kerim’de yazılı olan şu ilahi kelâmı hiç görmüyorlar: “Onlar, dünya hayatının görünen yüzünü bilirler. Ahiretten ise tamamen gafildirler.” (Rum/7)

Bu asırda nefsi eğlendiren safa çok fazladır. Sabahleyin gazete ile başlayan gaflet, gece yarısına kadar televizyonla devam ediyor. Siyaset çekişmeleri ile müminler birine küsüyor. Allahu Tealâ cümlemize inayet eylesin ve anlayış versin. Amin.

Rızkını Helal Yollardan Kazanmak

1.11.2013 11:29:39

Hepimiz ihtiyaçlarımızı çeşitli yollardan kazanıyoruz. Ve hepimiz biliyoruz ki, Allahu Tealâ bu kazanç yollarının bir kısmını helal bir kısmını da haram kılmıştır.

Müminler olarak maişetimizi temin ederken haram yollardan uzak durmaya, helalinden kazanmaya elbette dikkat ediyoruz. Bu arada belki çoğu insanın bilmediği bir de üçüncü yol var: Şüpheli kazanç yolu. İnanan insanların şüpheli olanlara da dikkat etmesi gerektiğini Hz. Peygamber A.S. şöyle açıklıyor:

“Helal belli, haram da bellidir. Bir de aralarında şüpheli olan şeyler vardır. İnsanların birçoğu onları bilmezler. Şüpheli şeylerden kaçınanlar dinlerini ve namuslarını kurtarırlar. Şüpheli olanlara düşenler ise koruluğun etrafında sürüsünü otlatan çoban gibidirler, oraya girmeleri an meselisidir. Dikkat! Her hükümdarın bir korusu vardır. Dikkat! Allah’ın korusu haramlarıdır.” (Buharî)

Hadis-i şerifte geçen helal ve haram ile ikisinin arasında şüpheli olanlar her konuda düşünülebilir. Rızık elde etme konusu da bu kapsamın içine girer.

Haram, Helal ve Zaruretler

Bu hadis-i şeriften yola çıkarak konumuzun temel kuralını ortaya koyalım: Rızkımızı helal yollardan temin etmek zorundayız. Bunun için elden gelen bütün gayret sarfedilecek ve her türlü imkan kullanılacaktır. Bir de rızkın helal yollardan temini için mümin bu imkanları aralıksız olarak kullanacak ve ömrünün sonuna kadar bundan vazgeçmeyecektir.

Bütün gayretlerine rağmen rızkını helal yollardan temin edemeyen bir müslüman ne yapacak?

İslâm alimleri bu soruya cevap verirken insan hayatı için gerekli olan ve bulunması faydalı görülen maddeleri sınıflandırırlar. Bunları da gereklilik sırasına göre zaruriyyat, haciyyat ve tahsiniyyat şeklinde üç bölümde ele alırlar.

Zaruriyyat, insanın ve toplumun varlığını koruyabilmek için kaçınılmaz olanlar demektir. Bunlar yitirildiği takdirde hayatın düzeni yok olur, anarşi kol gezer, bozgunculuk ve kötülükler her tarafa yayılır, böylece ahiret yurdundaki ebedi saadet de elden gitmiş olur.

Zaruri değerler, din, can, akıl, nesil ve maldır. Allah bu değerlerin her birisinin korunması için birçok hükümler koymuştur. Bu değerleri tamamen ortadan kaldıracak olan zorluklara, “zaruret” denir. Zaruretler, mahzurlu olan fiilleri helal kılar. Herkesin bildiği “zaruretler, mahzurlu olan şeyleri mübah kilar” kuralı, işte bunun için konulmuştur.

Fakat şunu hemen belirtmek gerekir: Mahzurlu olan şeylerin helal kılınması, zorlukları giderecek miktarla sınırlıdır. Bunun için verilen meşhur örnek, açlıktan ölmek üzere olan bir kimsenin durumudur. Bu kişinin ölmeyecek kadar domuz eti yemesi helal olmakla birlikte o miktardan daha fazlası ise kesinlikle haramdır.

Haciyyat, insanların yaşantılarını kolaylık içinde ve sıkıntıya düşmeden sürdürebilmek için muhtaç oldukları düzenlemeler demektir. Bunların bulunmaması halinde, zaruriyyat bölümünde olduğu gibi hayatın düzeni bozulmaz; fakat insanlar genelde zorluk ve sıkıntı ile karşılaşırlar. Gerçekten Allahu Tealâ, gerek ibadetler, gerekse günlük hayatı ilgilendiren konularda, kullarına kolaylık sağlamak ve sıkıntıları gidermek için pek çok hüküm koymuştur. İnsanın günlük hayatını sürdürebilmesi için gerekli olan yiyecek, giyecek, mesken, eğitim ve daha sağlıklı olma yolundaki ihtiyaçları bu bölüme girer.

Tahsiniyat, üstün ahlâka ve güzel adetlere uygun düşen, iyi ve faziletli olma gayesine yönelik her türlü durum ve davranışlardır. Bunların bulunmaması halinde ne zaruriyatta olduğu gibi hayatın düzeni yok olur, ne de haciyatta olduğu gibi insanlar sıkıntı ve zorluklarla karşılaşırlar. Fakat sağduyu ve selim fıtrat sahiplerinin nazarında, bu özelliklerden mahrum insanların hayatı nahoş ve çirkin görünür.

Zarureti Kim Belirler?

İslâm alimleri insan hayatının ihtiyaçlarını bu üç başlık altında sınıflandırarak, zorluklarla karşılaşıldığında bu ihtiyaçları nasıl gidermek gerektiğini de öğretmişlerdir.

Buna göre, eğer bir insanın rızkını temin etmesi için helal yollar kalmamış ise, adalet ve takvasına güvendiği bir alime müracaat etmelidir. Çünkü rızkı temin etme konusunda insanların karşılaştıkları zorluklar ve içinde bulundukları haller, kişiden kişiye, zaman ve mekâna göre değişiklik arzeder. Bunları inceleyip doğru bir şekilde hüküm vermek ilim ehlinin işidir.

Böyle bir soru ile muhatap olan alim, kişinin özel durumlarını ve içinde bulunduğu şartları, yukarıda bahsini ettiğimiz üç ana bölüme göre sınıflandırır. Bundan sonra o kişiye rızkını temin etmesi için harama girerek çalışıp-çalışamayacağını veya hangi şartlarda çalışmasının helal olabileceğini söyler.

Rızkını harama düşerek temin etmek zorunda kalan müslümanlar çok dikkatli davranmak zorundadırlar. Şartlar kişilere göre değişkenlik arzettiği için, fetva da şahıslara göre değişir. Böyle bir durumda olanlar, kendi kendilerine karar verme kolaylığına düşmemelidirler.

Kemal Süleymanoğlu – Semerkand Dergisi, Temmuz 2001.

Biz Üzerimize Düşeni Yaptık

6.11.2013 11:08:14

Muhammed Ma‘sûm hazretleri (k.s.) dervişleriyle birlikte dergâhta sohbet ediyordu. Bir ara bütün kolu, koltuk altına kadar ıslandı. Oysa görünürde su yoktu. Müridler bu duruma oldukça şaşırmıştı. Bazıları bunun sebebini sordu. Muhammed Ma‘sûm hazretleri şöyle dedi:

— “Kardeşlerinizden biri deniz yolculuğu yapıyordu. Tüccardı. Gemi neredeyse batacaktı. Himmetimizi istedi; biz de üzerimize düşeni yaptık. (Allah’ın izniyle) onun kurtulmasına vesile olduk.”

Aradan çok zaman geçmedi. Bir gün o zat, Muhammed Ma‘sûm hazretlerinin (k.s.) dergâhına geldi. Bu olay kendisine anlatıldı. O da olanları aynen doğruladı. Olayın gerçekleştiği tarihi sordular, söyledi. Müridler, söylenen tarihin Muhammed Ma‘sûm hazretlerinin (k.s.), “Biz de üzerimize düşeni yaptık” diye sohbet ettiği gün ile aynı olduğunu anladılar.[1]

____________________________________________

[1] Necmeddin b. Muhammed Nakşibendi, Altın Silsile, 271.

Derdimiz Ne?

7.11.2013 12:46:10

Mevlana hazretleri (k.s.) der ki: “Dert daima insana yol gösterir” Hazretin “dert” dediği, insanın ulaşmayı arzu ettiği gaye ve emelleridir. Kişi neyin hayalini kuruyor, neyi elde etmek istiyorsa o şeyi dert edinmiş demektir.

Ancak önemli olan, dertlenmek değil, neyin derdini çekiyor olmaktır. Çünkü dertlenmek son derece insani bir hadisedir. Üstad Necip Fazılın da dediği gibi; “Tomurcuk derdi olmayan ağaç, odundur.”

O halde “neyin derdiyle dertleniyoruz” sorusunu herkesin kendisine samimiyetle sorması gerekir. Değil mi ki insan, dert edindiği şey sayesinde mutlu veya mutsuz olur, doğruya veya iyiye yönelir, hakkı veya batılı seçer.

Buradan da anlıyoruz ki, neyi dert edinmemiz gerektiği, derdimizin bizi hangi neticeye götüreceğiyle yakından ilişkilidir. Eğer dertlerimiz bizi doğru yola sevk ediyorsa doğru şeyleri, yanlış yola sevk ediyorsa yanlış şeyleri dert edinmişiz, demektir.

Hulasa, insan dertlenmeli dertlenmesine ama dertlendiği şey, dertlenmesine değecek kadar önemli olmalı. Mesela bir insan basit ve değersiz şeyler için dertlenmemeli, nefsinin başa çıkılmaz arzu ve ihtirasları için dertlenmemeli, boş emel ve hayaller için de dertlenmemeli…

Peki, neye dertlenmeli? Neyi dert edinmeli?

İnsan evvela Allah Teâla’yı razı edebilmeyi dert edinmelidir, sonra hakiki imanı elde etmeyi ve ahiret saadetine ulaşmayı dert edinmelidir. Ayrıca Allah’ın emir ve yasaklarına harfiyen uymayı dert edinmelidir.

Sahabe-i Kiram efendilerimiz (r.anhum), tüm bunları dert edindikleri için müşrik olan baba ve kardeşlerine karşı, İslam saflarında yer alıp onlarla savaşmışlardır. Çünkü Kur’an-ı Kerim böyle yapılmasını emrediyordu; “Ey iman edenler! Eğer küfrü imana tercih ederlerse, babalarınızı ve kardeşlerinizi bile dost edinmeyin. İçinizden kim onları dost edinirse, işte onlar, zalimlerin ta kendileridir.” (Tevbe;23)

O halde bir kez daha oturup düşünelim: Neyin derdini çekiyoruz? Dert edindiğimiz şey, nefsimizin gelip geçici arzularımızdan mı ibaret, yoksa Yaratanımızın emirlerinden mi? Kısacası derdimiz bizi ebedi saadete ulaştırır mı ulaştırmaz mı?

Peygamber Vârisleri: Veliler

8.11.2013 15:06:18

Veliler Rasulullah’ın (s.a.v) vârisi ve halifeleridir. Muhammedî nuru yayar, sünneti ihya, kulları ıslah ederler. Onlara hürmet, Allah ve Rasulüne hürmet olur. Bu konuda Rasulullah (s.a.v) buyurur:

“Âlimler, peygamberlerin vârisleridir. Şüphesiz peygamberler, altın ve gümüş cinsi maddi şeylerden miras bırakmazlar.

Onlar sadece ilim bıraktılar. Kim o ilmi alır ve hakkı ile amel edip yayarsa, (dünya ve ahirette) büyük bir nasip ve derece elde etmiş olur.”[1]

Allame İbn Hacer (rah) varis kimdir? sorusuna kısaca şu cevabı verir:

“Varis, varis olduğu kimsenin makamını ayakta tutan zattır. Dolayısıyla bu makamı temsil etme ve kendisine itaat edilme yönüyle onunla aynı hükümdedir.”[2]

İmam Kastallânî (rah.) (923/1517), peygamberlere varis olmanın şerefini şöyle açıklar:

“Nübüvvetten daha şerefli bir rütbe olmadığı gibi bu rütbeye varis olmaktan daha yüksek bir şeref yoktur.”[3]

Ebu Muhammed el-Endelusi (rah), bu verâset yoluyla kâmil insanlara neyin intikal ettiğini şöyle belirtir:

“Keşfe ulaşan, hallerinde sabit yüksek makam sahibi veliler, Rasulullah’ın (s.a.v) mirasından en büyük paya sahiptirler. Efendimizdeki manevi haller, derecesine uygun olarak hakiki varislerde de yeterince mevcuttur.”[4]

Sultânu’l-ulemâ lakabıyla meşhur İzzuddin b. Abdusselam (rah.) (660/1262), Hz. Peygamberden (s.a.v) kimin ne elde ettiğini şöyle açıklar:

“Marifet ve manevi hallerde en üstün derecede bulunan peygamberlere vâris olan âlim ve arifler, onların farklı yönlerine vâris olmuşlardır.

Bunlar içinde arifler, peygamberlerin söz ve amellerine sarılarak, onlardaki Allah’a yakınlık haline varis olmuşlardır.

Fakihler, zahiri amellerle ilgili hükümlere varis olmuşlardır.

Ehl-i tarik, bâtınî amellerle ilgili manevi hallere vâris olurken, zâhidler, dünyayı terk ve aza kanaat ahlakına, veli ve abdallar ise, peygamberlere has marifet ve kerametlerin bir kısmına vâris olmuşlardır.”[5]

Hz. Rasulullah (s.a.v) şoyle buyurur:

“Âlimlere ikram ve hürmet ediniz. Onlar peygamberlerin vârisleridir. Kim onlara ikram ve hürmette bulunursa Allah ve Rasulüne hürmette bulunmuş olur.”[6]

“Rasulullah (s.a.v), ‘Allah halifelerime rahmet etsin!’ diye dua etti. Ashab, ‘Halifeleriniz kimlerdir, ey Allah’ın Resulü?’ diye sordu. Efendimiz (s.a.v) şu cevabı verdi:

“Onlar sünnetimi ihya eden ve onu Allah’ın kullarına öğretenlerdir.”[7]

Hz. Ebu’d-Derda (r.a), Hz. Peygamberden (s.a.v) sonra bu ümmetin yükünü çeken ulu zatları şöyle tanıtır:

“Allah’ın öyle kulları vardır ki kendi zamanlarında arzın manevi direkleri olan peygamberlere halife olmuşlardır.

Peygamberlik kesilince Allah Teâla Ümmeti Muhammed içinden abdal denilen velilerden bir grubu peygamberlerin yerine koydu.

Onlar ne çok namaz kılarak, ne çok oruç tutarak, ne de çok tesbih çekerek insanların önüne geçtiler. Onları öne geçiren husus, güzel ahlak, verâda sadakat, güzel niyet, bütün müslümanlar için sahip oldukları gönül selameti ve Allah için nasihat gibi güzel ahlaklarıdır.”[8]

(Dilaver Selvi, Kaynaklarıyla Tasavvuf, 142-144)

____________________________________________

[1] Ebu Davud, İlim, 1; Tirmizi, İlim, 19; İbn Mace, Mukaddime, 17; Darimi, Mukaddime, 32.

[2] İbn Hacer, Fethu’l-Bari, 1/216 (Beyrut, 1993).

[3] Kastallânî, İrflatu’s-Sari, 1/167.

[4] el-Endelûsî, Behcetü’n-Nüfûs, 2/193.

[5] İzz b. Abdüsselam, Kavâidü’l-Ahkâm, 354

[6] Hatib, Târih, 4/438; Suyuti, el-Câmi’u-s Sağîr, no. 1428.

[7]Ebû Nuaym, Ahbaru Isfahan, 1/81; Taberânî, el-Evsat, no. 5842; Heysemî, Mecmau’z-Zevâid, 1/126.

[8]Hakîm et-Tirmizi, Nevâdiru’l-Usul, 1/165. Suyûtî, el-Haberu’d-Dâl (el-Havi içinde), 2/465; Zebîdî, İthâfu’s-Sâde, 473.

Şeyh Şamil

18.11.2013 11:03:23

Mescid-i Haram’daki Muhteşem Manzara

Yıl 1870. Mekke-i Mükerreme’de, Mescid -i Haram’da bulunan ziyaretçiler tarihi bir olaya tanıklık ediyorlar. 70′li yaşlarında keskin yüz hatlarına sahip, çatık kaşlı, ciddi, vakur, başında sarığı andıran, ancak Hicaz’da pek rastlanmayan türden bembeyaz papağıyla, üzerine düşeni yapmış fakat o çok arzuladığı sonuca ulaşamamış, yine de vazifesini ifa etmiş olmanın huzuru üzerine sinmiş, hareketlerine ve duruşuna yansımış, etrafında en küçük bir işaretini emir sayan adamlarıyla, yetmiş küsur yıllık hayatını dolu dolu yaşadığı her halinden belli aksakallı bir ihtiyar gözyaşları içinde Kâbe’yi tavaf etmektedir. Aslında Kâbe’yi yine tavaf etmek isterdi ama bu şartlarda değil. Belki müslüman bir ülkenin devlet başkanı veya görevini başarmış, hedefine ulaşmış, emaneti ehline teslim ederek son günlerini mukaddes beldelerde geçirmek, hatta nasip olursa orada can vermek, Sahabe-i Kiram’la kıyamete dek yan yana yatmak üzere gelmiş bir mücavir olarak…

Bu zat yaklaşık 10 yıl erat, 20 yıl da komutan olarak en meşhur generallerin emrindeki sayıca ve teçhizatça kendisinden kat kat üstün Rus ordularına karşı kahramanca bağımsızlık ve özgürlük mücadelesi vermiş Şeyh Şamil’den başkası değildi.

Hacılar bu efsane şahsiyeti bir kez olsun dünya gözüyle görebilmek için büyük izdihama sebep olmuşlardı. Osmanlı hac yetkilileri can kaybına ve yaralanmalara meydan vermemek için son çare olarak Şeyh Şamil’i Kâbe’nin içine soktular. Zira aşırı sevgiden kaynaklanan taşkınlık onun canını da tehlikeye atmıştı. Fakat halkın arzusu bir şekilde karşılanmalıydı. Kâbe’nin içindeki merdivenden dama çıkarılan Şamil, elini kaldırıp dudaklarını kıpırdattığında, hacılar büyük bir sevinç ve coşkuyla selama mukabele ettiler. Akabinde hançereleri yırtarcasına haykırılan tekbir nidaları Mescid -i Haram’ı çınlattı, Sefa ve Merve tepelerinde dalgalandı, Ebu Kubeys dağında yankılandı ve kim bilir nerelere ulaştı. Sanki bu rağbet ve selamlaşma ona ahirette verilecek mükâfatın müjdesi gibi idi.

Şamil hac vazifesini yerine getirdi. Herkes yaşlı Kafkas kartalını misafir etmek, sohbetinde bulunmak, onunla aynı ortamı paylaşmak için adeta yarışıyordu. Aynı zamanda Mevlâna Halid -i Bağdadî’nin halifesi bir Nakşî şeyhi olan bu büyük dava adamı, mücahid ve kahraman zat, kısa süre sonra Hicaz Rufaî Şeyhi’nin kucağında, başını onun göğsüne yaslamış bir vaziyette son nefesini verecektir. O, Rasulullah’ın şaşmaz bağlısı ve sevdalısı olarak zaten hep mukaddes topraklarda ölmek ve oracığa defnedilmek istemişti. Belki de bu ölüm ve defin, onun Sünnet’e bağlılığının dünyadaki son ödülü ve taçlandırılmasıydı.

Fırtına öncesi

Kafkasya, Hazar Denizi ile Karadeniz arasında Avrupa, Asya ve Afrika kıtalarıyla kolaylıkla irtibat sağlayabilecek coğrafi konuma sahip dağlık bir ülkedir. Çok eski çağlarda Kafkasların ovalık bölgelerinde askeri birlikler kaynaşırken, dağları daha sonra tarih sahnesinden silinmiş birçok millete sığınak olmuştur. Mısırlılar, Medler , Alanlar, İskitler, Grekler, Romalılar, İranlılar, Araplar, Türkler, Moğollar, Tatarlar ve Slavlar… gibi milletler birbiri ardınca ve birçok kez kıyıya vuran hırçın dalgalar gibi Kafkasları süpürüp geçmiştirler.

Kafkasya ve bu dağlık yörenin belki de dünyanın en karmaşık etnik yapısına sahip insanları, 18. yüzyıldaki Sanayi Devrimi’ne kadar nice badireler atlatmış ve bütün istila hareketlerine başarıyla karşı koymuşlardır. Fakat ne yazık ki Sanayi Devrimi’yle birlikte endüstrilerine hammadde sağlamak amacıyla bütün dünyayı yağmalamaya girişmiş batılı devletlerin yanında, henüz bu anlamda tam bir batılı sayılmayan Rusya’nın hedefi haline gelmekten kurtulamamışlardır. O dönemde Ruslar bütün güçleriyle korkunç bir şekilde yöneldikleri Kafkasya’nın ele geçirilmesi için yerli halka, Türklere ve İranlılara karşı uzun süre savaşmak zorunda kalmışlardır.

Kendi aralarında küçük hanlıklar halinde ve genellikle köylerde yaşayan yerli halk, sırasıyla İmam Mansur, Gazi Muhammed, Hamzat Bek ve Şeyh (İmam) Şamil komutasında istilacı düşmana karşı kahramanca mücadele etmiştir.

Rusların Kuzey Kafkasya’ya ilgisi 1556′da başlamıştı. Ancak saldırılar 18. yüzyıldan itibaren daha düzenli, sık aralıklı ve sistemli bir hale gelmiştir. Bir ara Dağıstan kıyılarını işgal eden Rusya, bölgeye yerleşmeyi bir türlü başaramamıştır.

Bir millete tefrika girerse

1796 yılında Zubov komutasındaki Rus kuvvetleri, küçük hanlıklar arasındaki çekişmelerden ve anlaşmazlıklardan yararlanarak fazla bir çaba sarf etmeden çok büyük bir toprak parçasını ele geçirmişlerdir. Ne yazık ki Rusya, Kafkaslarda ilerlerken ahlâkî ve insani kuralları bir kenara atmış, İngilizlerin Hindistan’ı işgal ettiği esnadaki kural tanımaz tavrı takınmıştır. Her iki hareket dünya savaş tarihinin barbarlık örnekleri olarak ders kitaplarına konacak cinstendir.

İşte Dağıstan’daki dinî uyanış tam bu âna , yani Rus işgalleri dönemine rastlar. Dinî uyanışın ve işgale karşı direnişin sembol ismi Şeyh Şamil’dir.

Ülkemizde Şamil hakkında yapılmış çalışmalar Çeçenistan ve Abhazya meseleleri dolayısıyla son dönemde artış gösterme eğilimindedir. Üzerinden bir asırdan fazla bir zaman geçmiş olmasına rağmen duyarlı çevrelerde Şamil adı ve mücadelesi hâlâ belleklerdeki canlılığını korumaktadır. Yine de Şamil’in ülkemizde layıkınca tanındığını söylemek mümkün değildir. Çoğu insana göre o sadece Ruslara karşı savaşmış sıradan bir insandır. Bu tiplerin onu bir kez bile gerçek kimliğiyle tanıyamadıklarını söyleyebiliriz. Bazılarına göre ise o, olağanüstü, insan güç ve takatinin ötesinde efsanevi bir hayal şahsiyet, romanlara konu, filmlere baş aktör olacak ilginç bir kişiliktir. Böyle kimseler de, bir türlü aşırı abartının insanı efsaneleştirmekten çok küçülttüğünün farkına varamayanlardır. Halbuki Şeyh Şamil gayet sade bir tarifle Çarlık Rusyası emperyalizmine karşı verilen şanlı bir direnişin, soylu ve kutsal bir mücadelenin çeyrek asırlık lideri ve yılmaz savaşçısıdır. O bu mücadeleyi verirken bir yandan da unutulmuş İslâmî değerlerin yeniden hayatiyet kazanması ve dininden uzaklaşmış bir toplumun tekrar dinine dönmesi için uğraşmıştır.

Dağıstan’daki dinî uyanışın İmam Mansur’dan sonraki ikinci lideri Gazi Muhammed’di. Gazi, Arakani’nin büyük alimi Said Efendi’den iyi bir dinî eğitim almıştı. Hitabeti güçlü idi fakat lüzumsuz konuşmalardan kaçınırdı. Şamil’in tarifiyle “Bir taş kadar sessizdi.” Cesur, kahraman, samimi, hilesiz, davasına sonuna kadar bağlı ve gerektiğinde şiddete başvurmaktan çekinmeyen bir yapıya sahip olan Gazi Muhammed, Şamil’le beraber büyümüş ve onun gözleri önünde şehid olmuştur. Küçüklükten itibaren arkadaş ve kapı komşusuydular. Bu büyük insan aynı zamanda Şamil’in ilk hocası idi. Şamil’in bizzat kendisi Gazi’den öğrendiği kadarını başka hiç kimseden öğrenmediğini belirtmiştir.

Bu iki dava arkadaşı ve can dost, tasavvuf yoluyla manevi mükemmelliğe ulaşma mücadelesinin yanı sıra, düşmana karşı da en çetin savaşlarda birlikte olmuşlardır. Gazi Muhammed’in şehid düşmesinden sonra sancağı İmam Hamzat devraldı.

Hamzat (1784-1834) Hunzahlıydı. Kur’an ve Arapça eğitimi almıştı. Gürcüce ve Farsça da öğrenmişti. Bütün bu dinî eğitime rağmen bir ara dinî emir ve yasaklara aykırı davranışlar içinde bulundu. Gazi Muhammed’le karşılaşması hayatının dönüm noktası oldu. Şeyh Cemaleddin Kumukî’nin telkin ve irşadları da buna eklenince samimi bir mürid haline geldi. Gazi Muhammed’i kurtaramadığına ziyadesiyle üzülmüştür.

Hayat: İman ve cihad

Şamil, Gazi Muhammed’den sonra istemeye istemeye imamlığı üstlendi. O, en büyük mücadeleyi etnik ayrımcılığın yok edilmesi uğrunda vermiştir. Çeçenleri, Avarları, İnguşları, Abhazları … iman ve İslâm potasında eriterek tek yürek haline getirmeye çalışmak onun hayli zamanını almıştır.

Karşısında komutan dayanmayan, Rus ordusunun en ünlü generallerinin birbiri peşi sıra değişmesine, Çar’ın sarayında hafakanlar geçirmesine sebep olan bir azim ve başarı gösteren Şamil, mücadelesinin en çetin günlerini oğlunu Ruslara esir vermek, en yakınlarının itirazlarına, diretmelerine ve karşı çıkmalarına göğüs germek şeklindeki olaylar karşısında yaşamıştır.

Haklı davasında İslâm dünyasından yeterince ilgi göremeyen Şamil, bütün olumsuz şartlara karşı direnişini uzun yıllar boyunca başarıyla sürdürmüştür. Nihayet Rus ordusunun tüm gücüyle yüklenmesi ve 1859′deki Veden yenilgisi üzerine yaptığı istişareler sonucu, her ne kadar istemese de, Gunip yaylasında Ruslara teslim olmak zorunda kalmıştır. Kendisine kalsa şehitliği teslime tercih ederdi.

Savaş boyunca Rusların nice ihanetlerine tanık olan Şamil, bu defa da teslim şartlarına aykırı hareketlere muhatap olmuştur. Uzun yıllar esir tutulduktan sonra İstanbul’a gönderilmiştir. İstanbul’da bir devlet başkanı gibi karşılanan Şamil, tek isteğinin haccetmek ve son günlerini mukaddes topraklarda geçirmek olduğunu belirtmiştir. Hakikaten haccını eda ettikten sonra kutsal topraklarda ruhunu teslim etmiştir.

Ondan sonra mücadele sürdürülemedi. Müslümanlar ellerine geçen fırsatları da değerlendiremediler. Onun çeşitli etnik grupları tek bir bayrak altında toplama hedefi bir türlü gerçekleştirilemedi. İyice bölünüp parçalanan bu gruplar küçük devletçikler haline geldi, bu işten çıkar sağlayan büyük güçlere birer-ikişer yem oldu.

Şamil ailesinin fertleri Osmanlı ordusunda paşalık, cumhuriyet ordusunda generallik yapmış, kıymetli birer vatandaş olarak hayatlarını sürdürmüşlerdir.

Şüphesiz onun mücadelesinden çıkarılacak çok dersler vardır. Özellikle de bugün itibarıyla… Sadece Kafkasya bölgesindekiler değil, bütün müslümanlar onun hayatından, dünya görüşünden, askeri kabiliyet ve başarılarından, planlama ve organizasyon taktiklerinden, ezilmiş uluslara aşıladığı isyan ruhundan, İslâm’ı özümsemesinden yararlanmalıdırlar. Bu amaç uğruna yapılabileceklerin başında bir Şamil Enstitüsü kurulması gelmektedir. Elbette konu ile ilgilenenler daha pek çok projeye imza atacaklardır.

Rahmet dileklerimizle…

(Şeyh Şamil ve mücadelesi hakkında daha fazla bilgi için bkz. Muhammed Tahir el- Karahi, İmam Şamil’in Hatıratı, nşr . H. Ahmet ÖZDEMİR, Semerkand Yayınları, İstanbul 2003.)

Şeyh Şamil ve Mevlâna Hâlid-i Bağdâdî

Şamil’in Nakşi yolunun Hâlidiye koluna mensup olduğu kesindir. Ancak bu kolun kurucusu Mevlâna Halid Bağdadî k.s. ile irtibatı ve irşad anlamında kimlerin eğitiminden geçtiği yeterince çalışılmamıştır. Kaynaklarda ve araştırmalarda Şeyh Muhammed Berağî ve Cemaleddin Kumukî gibi isimlere rastlanırsa da, genelde irşad faaliyetlerine pek değinilmez. Mevlâna Halid’in hayat ve menakıbına dair yazılmış iki eserden birincisi olan el- Mecdü’t – Tâlid’de herhangi bir kayda rastlanmazken, Şemsü’s – Şümûs’ta Şeyh Şamil ismi Mevlâna Halid’in halifeleri arasında anılıyor:

“Âlim ve fâzıl mücâhid ve kâmil İmam Şamil Dağıstânî (Allah sırlarını takdîs etsin).” (Mevlânâ Hâlid el- Arûs, Şemsü’ş-Şümûs, Güneşler Güneşi, Mevlânâ Hâlid -i Bağdâdî, trc . H. Hasan Şükrü, sad. Mahmud Parlar, İstanbul 1976, s. 176)

Bir araştırmada da Mevlâna Halid’in tarikatını Kafkasya havalisinde temsil yetkisini iki halifesine havale ettiği belirtilerek, Şamil’le irtibatlı Hâlidî şeyhlerinin isimleri veriliyor:

“Muhammed Mehdî-i Dağıstânî ve Şeyh İsmail Şirvânî (1277/1870) ile de, Kafkasya ve Kazan bölgelerinde tarikat neşrine muvaffak olabilmiştir. Şirvânî’nin halifeleri arasında Şeyh Şamil (1288/1870) başta gelmektedir.” (İrfan Gündüz, Osmanlılarda Devlet Tekke Münasebetleri, İstanbul 1984, s. 246.)

O Resim Şahit Olsun!

Şamil’in hayatından kesitler alınmaya kalkıldığında, neyin seçileceği ciddi bir problemdir. Fakat kuşkusuz onun en bariz vasfı etrafında adeta manyetik bir alan oluşturmuş gibi gözüken tamamıyla tebellür etmiş saf, katışıksız imanıdır. İşte bir örnek:

Esir olarak Petersburg’a geldiği ilk günlerde vakit girer girmez namazını eda etmek istedi. Rus yetkililer saray kilisesinde Şamil’e namaz kılacak bir yer hazırlamak üzere derhal harekete geçtiler. Hıristiyanlara ve bilhassa en büyük din düşmanları tanıdıkları Ruslara ait bir mabedde Şamil’in namaz kılabileceğini bir türlü kabullenemeyen naipler hayretler içinde kalmışlar ve İmamlarının tavrını heyecanla takip etmeye koyulmuştular.

Mabeyn hademeleri saray kilisesinin bir köşesine henüz yıkanıp ütülenmiş sakız gibi temiz ve beyaz keten yaygılar getirip sermişler ve Şamil için hususi bir yer hazırlamışlardı.

Şamil bu kilise köşesindeki beyaz örtülerin üzerinde hiç tereddüt etmeden kıbleye dönmüş ve namaza niyet etmişti.

Halbuki Şamil’in tam karşısına rastlayan duvarda büyük bir Meryem Ana tasviri asılı bulunuyordu. Bu resmi o beyaz örtülerden bir kısmı ile örtmek üzere adamlarının büyük bir telaş ve titizlik gösterdiklerini gören Şamil:

- Bırakın, ilişmeyin. Yarın huzur-ı İlâhide o da şahit olsun ki, Şamil burada bile namazını geçirmemiştir, demiş ve büyük bir huzur içinde ibadetini ifa etmişti.

(Tarık Mümtaz Göztepe, Dağıstan Arslanı Şeyh Şamil, İstanbul 1970, s. 446)

Ahmet Miroğlu – Semerkand Dergisi, Eylül 2005.

Sufiliğin İç Yüzü

4.12.2013 16:22:00

Gerçek sufi, Allah sevgisi ile safi olmuş, huzur bulmuş kimsedir. Sufiliğin iç yüzü ilâhî aşk, dış yüzü güzel ahlâktır. Arifler sufiliği kısaca böyle tarif etmişlerdir. Bunlardan başkası boştur.

Adını bildiğimiz ya da bilmediğimiz birçok ilim dalı var. Bunların her biri konusuna göre kıymet ve önem taşıyor. İlimlerin konuları, aynı zamanda hedeflerini de gösterir. Şunu söylemek mümkün: Bir ilim veya sanat, insanla ve insan hayatıyla ne kadar ilgiliyse o derece kıymetli ve önemlidir.

İnsanı ilgilendiren en önemli ilim hangisi olabilir? Hiç şüphesiz, kendi nefsini ve Yüce Rabbi’ni öğreten ilimdir. İnsanın yaradılış gayesi de bu ilimle öğrenilir. Bu özelliği sebebiyle o, ebedi kurtuluş vesilesidir. Tefekkür nazarıyla bakılırsa anlaşılır ki, bütün gökler, yerler ve içindekiler bu ilmi öğretmek için yaratılmıştır. Bütün peygamberlerin, alimlerin, hikmet sahiplerinin öğrettiği ilim de temelde budur. Ona kısaca “marifetullah” denir.

Marifetullah, Yüce Allah’ı tanımaktır. Bu tanıma, sırf iman etmekten öte bir iştir. O gerçek bir ilim ve irfandır. Bu ilmin birinci basamağı nefsini tanımaktır. Gerçek manada nefsini tanıyan Rabbini de tanır.

Diğer bir açıdan bakıldığında, bir ilim insanı kendi özünden ve Rabbi’nden uzaklaştırıyorsa, dünyası kadar ahiretine de fayda vermiyorsa, bütün hizmeti mide ve şehvete yönelik ise, ona hayırlı ilim denmez.

Sufiler Neyle Uğraşır

Biliyoruz ki, insanın en kıymetli cevheri kalbidir. İnsan terbiyesinde hedef nokta kalptir. Kalbin elde edeceği en büyük ilim marifetullah, en güzel sıfat ise edep ve hayadır. Bütün hayırlı ilimlerin hedefi budur.

Kalbin elde edeceği marifetullahın da, edep ve hayanın da yolu tezkiyedir. Tezkiye, manevi temizliktir. Yani kalbin inkâr, şirk, nifak, isyan, gaflet gibi manevi kirlerden temizlenmesidir. Bu temizlik, ilâhî nur ve sevgi ile gerçekleşir. Diğer bütün peygamberler gibi Hz. Peygamber A.S. Efendimiz de bu temizlik için gönderilmiştir (Âl-i İmran/184, Cuma/2). Kur’an’da, ebedi saadet bu temizliğe bağlanmıştır (A’lâ/14-15, Şems/9-10).

Rasulullah A.S. Efendimiz’den sonra, kalbleri ilâhî nur, sevgi ve manevi tasarrufla temizleme görevi, onun gerçek vârislerine verilmiştir. Hz. Peygamber’le insanlığa sunulan ilâhî ilme, marifete, edep ve sevgiye vâris olmak, Yüce Allah’ın bir lütfudur. Allahu Tealâ o nimeti dilediklerine verir. Bu nimet, ilâhî sevgidir, nurdur, feyizdir, edeptir, güzel ahlâktır. Bütün bunlar kalplerin ilacıdır. Kalbinin huzurunu düşünen bir insan, ona midesi kadar önem vermezse, kalbi dertten, nefsi inlemekten kurtulmaz.

Kalp temizliğini ve nefis terbiyesini hedefleyen ilme ahlâk ilmi denir. Tarih boyunca bu ilmin gerçek hakkını “sufi” ismiyle anılan kâmil veliler vermiştir. Onlar bu ilmi sadece açıklamakla kalmamış, aynı zamanda kendi nefislerinde tatbik etmişlerdir. Ayrıca bir terbiye sistemi içinde insanlara da öğretmişlerdir. Bu terbiye sistemine kısaca tasavvuf denir.

Tasavvufun ana konusu, batınî fıkıhtır. Batınî fıkıh, insanın iç alemini oluşturan kalp, ruh, nefs ve diğer manevi cevherlerin temizlik, terbiye, terakki ve inkişaflarını hedefleyen manevî, nuranî, kalbî bir ilimdir. Zahirî fıkıh vücudumuzun dış azaları ile yapacağı ibadet ve vazifeleri inceleme konusu yaptığı gibi, tasavvuf da kalple ilgili ibadet ve ahlâkları konu edinir. Bundaki hedef kalbin “ihsan” mertebesine ulaşmasıdır.

İhsan, kalbin gafletten uyanması ve manevi kirlerden arınması sonucu “yakîn”e ulaşmasıdır. Yakîn, kalbin Cenab-ı Hakk’ı görüyor gibi bir şuur ve hassasiyete sahip olmasıdır. Bu hal, her mümin için bir hedeftir. Herkes ona davet edilmiştir. Rasulullah A.S. Efendimiz’in işaret buyurduğu gibi din; iman, islâm ve ihsandan oluşmaktadır (Buharî, Müslim). Yani din imanla başlamakta, ibadetlerle olgunlaşmakta, ihsanla kemale ermektedir.

Tasavvufta kalbin terbiyesi ve ihsan halini bulması üç safhada gerçekleştirilmektedir. Birinci safha manevi kirlerden temizlik, ikinci safha yüksek ahlâklarla güzellik, üçüncü safha ilâhî huzurda kabul ve Yüce Allah ile beraberliktir. Bundan sonrası huzur makamıdır. Arifler bu hali “kurbiyyet” olarak tarif ederler ve gerçek manada “sufİ” kelimesini bu sıfatı elde etmiş kâmil insan için kullanırlar. (Sühreverdî, Avarifü’l-Mearif)

Kur’an ve Sünnet’in hizmetçisi olan tasavvufun hedefe aldığı ilim budur. Gerçek sufi, Allah sevgisi ile safi olmuş, huzur bulmuş kimsedir. Sufiliğin iç yüzü ilâhî aşk, dış yüzü güzel ahlâktır. Arifler sufiliği kısaca böyle tarif etmişlerdir. Bunlardan başkası boştur. Hakiki sufi Allah ve Rasulü’nün dostudur, Onun görevi isteyenlere bu dostluğu öğretmektir. Sufi kimdir, sufilik nedir diye merak edenlere, işin başındaki arifler şöyle derler: “Gel, gir, gör, tat ve anla!”

Bu yola ilâhî sevgi ile gelip, kendi isteği ile girenlere mürid denir. Onun güzelliğini görenlere, tadını alanlara, hedefine ulaşıp ne olduğunu anlayanlara sufi denir. Sufi, Kur’an’da veli, muttaki, muhsin, sıddık, sadık, sıfatları ile tanıtılan kâmil insandır. Kâmil insan herkese ait bir kıymet, insanlığın istifadesine sunulmuş bir cevherdir.

Sufiliğin Görünen Yüzü

Sufilik Allah’a dost olma yoludur. Bu yola girenlerin Allah rızasından başka bir hedefi olamaz. Varsa, onlara sufi denmez. Sufi ve tasavvuf kelimelerini Kur’an ve Sünnet’te bulamadım diyerek bu güzel terbiye yolunu inkâra kalkanlar da biraz insaflı olmalıdır. Çünkü Kur’an, içinde kelime manalarını arayacağımız bir lugat veya ansiklopedi değildir. O, baştan sona bir hidayet ve ahlâk kitabıdır. Kur’an, şahıs veya grupların isimlerini değil, sıfatlarını anlatır. Sıfatı Allah dostlarının sıfatlarına uyanlar, dünyada hangi isimle çağrılırsa çağrılsın, ahirette “Ey Allah’ı sevenler, sevdiğinizin huzuruna gelin!” diye çağrılacakladır. Sıfatı kâfir veya münafıkların sıfatına uyanlar da, dünyada hangi forslu ve itibarlı ismi taşırsa taşısın, ahirete onlarla beraber olacaktır.

Büyük veli Hucvirî K.S., Keşfu’l-Mahcub adlı kitabında bu konuda şu çarpıcı tesbiti yapar: “Eğer tasavvufu inkâr edenler, sadece bu ismin Kur’an’da bulunmadığını ve onun için bu kelimeyi kabul etmediklerin söylüyorlarsa, buna bir şey denmez, bu olabilir. Fakat, tasavvufun içerdiği mana ve ahlâkı inkâr ederlerse, o zaman Hz. Peygamber A.S.’ın getirdiği dinin tamamını ve onun bütün güzel ahlâklarını inkâr etmiş olurlar.”

Bu sözün manası şudur: Gerçek sufi, Allah’ın dostudur. O, dini bütün emirlerini ihlâsla yaşayan bir kimsedir, Sufi, içi ve dışıyla Allah’a teslim, Hz, Peygamber A.S.’a tabi olmuştur. Onu inkâr eden tehlikeye girer. Gerçek velilerle, kendisine veli süsü veren delileri birbirinden ayırmak gerekir. Her devirde adı sufi, sıfatı sahtekâr olan kimseler çıkmıştır. Aynı şekilde, her kesimden dini dünyaya alet eden, sözünün tersine giden, dine mümin olmayandan daha çok zarar veren müslümanlar da mevcuttur. Onların hesabını ahirette Allah görecektir. Onlar bu dini temsil etmiyorlar. Tevbe ederlerse ne güzel; etmiyorlarsa onlardan uzak durmak farzdır.

Herkes hangi makama çıktığını değil, hangi güzel ahlâka ulaştığını merak etmelidir. Çıkılacak en şerefli makam, ihlâsla yaşanacak güzel ahlâktır. Bütün terbiye çeşitleri bunun içindir. Ben nasıl bir sufiyim diye merak edenlere, büyük arif Ebu Bekir el-Kettanî K.S. şu cevabı veriyor: “Yüce Allah’a ve halka karşı nasıl davrandığına bak!..” Ve ekliyor: “Tasavvuf baştan sona güzel ahlâktan ibarettir. Ahlâkı senden güzel olan kimse, tasavvuf yolunda da senden ileridedir.” (Kuşeyrî, Risale)

İnsanlığın Aradığı İnsan Modeli

Günümüzde, dünyanın her yerinde insanlık farklı bir insan modelini arıyor. Çünkü kimse halden memnun değil. Birçok insanın da gönlü kendisine sıkıntı veriyor. Bunun için yüzüne bakınca kalbini rahatlatacak bir dost arıyor. Maddeyi baş üstüne koyanlar bile kendileri gibi keyfine kul, malına köle, menfaatına düşkün, şehvetine esir insanları görmekten keyif duymuyor. Herkes birinin, başka bir insanın hasretini çekiyor.

Gençler, kendilerini ve sevgilerini zayi olmaktan kurtaracak, şefkatle ellerinden tutacak, sevgiyle kalplerine girecek, hiçbir zaman kendilerine ihanet etmeyecek gerçek bir dost ile tanışmak istiyor.

Tüccarlar, özü sağlam, sözü senet, kendisi mert birisini arıyor.

Zenginler, mal için şerefini satmayan, elindeki servetle şımarmayan, sahip olduğu makamı kibir için değil, hizmet için kullanan, kalbi hür, gönlü zengin, gözü tok, sözü doğru bir insanı soruyor.

Fakirler, kendilerini görünce yüzü gülen, dertlerini dinlerken huzur bulan, kendilerini kendinden bir parça sayan ve onlarla malını paylaşan bir cömerdi özlüyor.

Cahiller, hali sözünü yalanlamayan, kalbi geniş, dili tatlı, yüzü yumuşak, ahlâkı güzel, kusurları yüze vurmayan, kendisini adam yerine koyan birisini bekliyor.

Alimler, edebi ilminden fazla, herkese karşı samimi ve mütevazi, söylenen söze kulak veren, nefsini değil hakkı savunan, kusurunu söylene teşekkür ve hayır dua eden, muhatabını incitmeden uyaran, riya ve kibirden uzak, ihlâsının nuru yüzünde parlayan bir arifin özlemini çekiyor.

Gerçekten bu devir, insanlığın yüz akı olacak Allah dostlarına hasret. Belki bir asırdır, veli, sufi, hak aşığı, Allah dostu deyince, çoğunluğun aklına türbelerde yatan, tarihe mal olmuş insanlar gelmekte. Bugün tasavvufu sevenler de, yerenler de karşılarında gerçek bir sufiyi görememenin sıkıntısı içindeler. Onu bir görseler ve gönlüne girseler, kesinlikle sıkıntıları ortadan kalkacak.

Acaba bu yolun hiç yolcusu kalmadı mı? Gerçekten, yeryüzünde Rahmet Peygamberi Hz. Muhammed A.S.’ı hayatıyla temsil eden, mihrabın ve namazın hakkını veren, ihlâsla kulluk eden, gerçek zikri çeken, malını ve canını Allah’a kurban eden sadıklar ve aşıklar tükendi mi?

Cevap tahmin ettiğiniz gibi: Hayır tükenmedi. Çünkü bu din Yüce Allah’ın koruması altındadır. Din kitaplarda yazılarak değil, gönüllerde tadılarak, hayat ile yaşanarak korunacaktır. Rasulullah A.S. Efendimiz, kıyamete kadar yeryüzünde şan ve şerefle gerçek kulluğu yapacak ve insanlığın yüz akı olacak bir grubun hiç eksik olmayacağını müjdelemiştir. (Buharî, Müslim, Tirmizî)

Gerçi onlar azdır, ancak çok kıymetlidirler. Rasulullah A.S., bu dinin garip geldiğini ve garip olarak gideceğini üzülerek haber vermiştir. Fakat sözlerini şu müjde ile bitirmiştir: “O günkü gariplere ne mutlu!” (Müslim, Tirmizî, İbnu Mace)

Bu mutlu gruptan olmak için can atmalıdır. Elbette her müslüman bu gruptan olmak ister. Ancak iş, bu davayı ilme ve edebe göre temsil etmeye gelince, o noktada çoklarımız davayı kaybetmektedir. Güzel ahlâkı temsil etmekte, sufiliğe adım atanlar en önde gitmelidir. Çünkü onların diğer kesimlere göre birçok avantajı vardır.

Sufi, zaten hedef olarak güzel kulluğu seçmiş insandır. Onun dünyada tek hedefi, Yüce Allah’ın rızasıdır. Sufi bu yolda yalnız da değildir. Önünde kâmil bir mürşidi, güzel bir rehberi vardır. Yanında, Allah yolunda el ele verdiği kardeşleri mevcuttur. Hepsi birbirlerini dua ve sevgi ile desteklemektedirler. Ayrıca üzerlerinde önceki silsilenin bereketi ve büyük velilerin duası vardır. Artık bu sufiler gerçekten nasıl olmaları gerekiyorsa öyle olmalıdır. Çünkü bütün insanlar onları beklemektedir. Ayrıca Allahu Tealâ ve Rasulü A.S. onları seyretmektedir. Yerlerin ve göklerin taşımaktan çekindiği bu büyük davayı Allah rızası için taşıyanların gözü aydın olsun.

Dilaver Selvi – Semerkand Dergisi, Ağustos 2001.

Neden Menkıbe Okunmalı?

10.12.2013 15:32:58

Tarihe geçmiş kahramanların ve din büyüklerinin ahlâki meziyetlerini, olağanüstü hallerini, ibret verici hayat hikâyelerini anlatan türlere menkıbe diyoruz. Bu tür kitapları okumak kişiyi hem motive eder, hem de o hikâyeden nice ders ve hikmetler çıkarmasına sebep olur. Hele hele İslam büyüklerinin, âlimlerin, ilim ve irfan sahibi velilerin, mutasavvıfların menkıbe ve sözlerini okumak son derece önemlidir.

Âlimlerimiz, yüksek zatların menkıbelerini okumanın ilim ve irfanımızın artmasına, kötülüklerden arınmamıza, ahlakımızın güzelleşmesine faydalı olduğunu söylemişlerdir. Çünkü bu tür zatlar Kur’ân-ı Kerîm’i ve sünneti iyi bilen irfan sahibi kimselerdir. Onların sözleri kalplere şifa, gönüllere ferahlık verir, gafleti giderir, yakîn nurlarını ve muhabbetimizi artırır. Onların örnek davranışlarıyla hikmetli sözleri, Kuran ve sünneti anlamamızda, nefislerimizi tanımamızda yolumuzu aydınlatan kandillere benzer. Ayrıca onlar, hatalarımızı görebilmemiz için önümüzde duran aynalar gibidir.

Feridüddin Attâr (k.s) İslam âlimlerinin, irfan ehli sûfîlerin menkıbe ve sözlerini anlattığı “Tezkiratü’l-Evliyâ” isimli eserinin önsözünde şöyle der:

“Kur’ân ve hadislerden sonra sözlerin en yücesi ve en değerlisi velilerin ve sûfîlerin sözleridir. Zira onların sözleri amelin, tatbikatın ve hâlin neticesidir; ezberlemenin ve konuşmanın semeresi değildir. (Onların sözleri) tekrardan değil, esrardandır; ledünnî ilimdendir, kesbî/kazanılarak elde edilen ilimlerden değildir.”

Cüneyd-i Bağdâdî (k.s) hazretlerine, “Velilerin menkıbelerinin müridlere ne menfaati vardır?” diye sormaları üzerine “ ‘Peygamberlerin haberlerinden senin kalbini (tatmin ve) teskin edeceğimiz her haberi sana anlatıyoruz. Bunda sana gerçeğin bilgisi, müminlere de bir öğüt ve bir uyarı gelmiştir’ (Hûd 11/120) âyet-i kerimesini okuyarak şu cevap verir:

Sana kavminden bir sıkıntı geldiği zaman, onların hal, hareket ve menkıbelerini dinle. Bilesin ki onlara da bu nevi zahmet ve meşakkat eriştiği zaman, bu durumda sabır ve tahammül etmişler, tevekkül ve itimad hallerini kuvvetlendirmişler. Bunları mülahaza ederek senin gönlünün de sabrı, sebatı ve azmi ziyadeleşir.”

Ebû Ali Dekkâk (k.s) ise kendisine “Gereğince amel etmek imkânına sahip olmayınca, sûfilerin ve velilerin sözlerini dinlemenin hiç faydası olur mu?” diye sorduklarında söyle cevap verir:

“Evet, onların sözlerini dinlemenin iki faydası vardır. Birincisi; şayet dinleyici tâlip ise, himmeti kuvvetlenir, talebi ziyadeleşir. İkincisi; dinleyicide ilmî gurur, kibir ve benlik varsa, bunları terk eder. İddiacılığı terk eder. Bu takdirde eskiden yaptığı ve iyi gördüğü fena işleri çirkin görür.”

Gavs-ı Hizânî Seyyid Sıbğatullah Arvâsî (k.s) ise evliyaullahın eserlerini mütaala etmenin, hayat hikâyelerini ve hikmetli sözlerini okumanın müridler için faydalı olacağına dikkatle şöyle der:

“Müridler, evliyaullahın eserlerini okuyarak, kendilerinin içinde bulundukları makamların ötesinde çok daha güzel ve yüksek makamların olduğunun farkına varırlar. Böylece iştiyakla, muhabbetle bu dereceleri elde etmeye yönelirler.

Yusuf Hemedanî (k.s.) hazretlerine, “Allah dostlarına ulaşamıyorsak ve onlar gizlenmişse selamete ermek için ne yapalım?” diye sordular. Hazret şöyle buyurdu: “Allah dostlarının sözlerinden her gün okuyunuz. Hatta gaflet sahipleri bunu vird edinsinler.”

Risâle-i Kudsiyye yazarı Muhammed Pârsâ (k.s.) hazretleri der ki:

“Hayra vesile olur diye yüce zatların, dostlarımızın emir ve tavsiyesiyle bu kudsî sözlerden birkaçını teberrüken yazdım. Böylece sadık müritleri ve sevenleri Şah-ı Nakşibend hazretlerinin sözlerini dinleyip istifade etmiş, sanki o mecliste bulunmuş gibi olsunlar. Gönülleri ve ruhları rahatlasın.”

Molla Cami hazretlerinin Nefahâtü’l-Üns adlı meşhur eserini Osmanlı devrinde Türkçeye tercüme eden Lamiî Çelebi (rh.a) eseri tercüme etme sebebini şöyle açıklar:

“Bu eser, baştanbaşa iman taliplilerinin üstün kerametleri ve irfan çeşmelerinden içen zatların yüce makamlarının anlatılması ile doludur. İşte bu kitabı okuduktan sonra hatırıma şu geldi: Gücüm yettiği kadar fırsat elverdikçe bu eserin faydalarını yayayım, müminlere serdiği sofradan bir tane de ben açayım.”

Görülüyor ki manevi konumları yüksek kimselerin menkıbelerini okuyup okutma noktasında meşhur zatlar arasında genel kanaat hakim. Öyleyse biz de büyüklerin menkıbelerini her gün okuyup okutma noktasında ciddi bir gayretin içerisinde olmalıyız. Çünkü başta da dikkat çektiğimiz üzere bunun, dünya ve ahiret hayatımız için sayılamayacak derecede çok faydası bulunmaktadır.

Söylemeyince

13.12.2013 19:10:37

Behey kardaş Hakk’ı bulam mı dersin
Hakk’a yarar amel eylemeyince
Bu sözün ötesin duyam mı dersin
Mürşid-i kâmil söylemeyince.

Değme kimse gönül evin düzemez
Hakk’ın takdîrini kimse bozamaz
Ummânlara dalıp-çıkıp yüzemez
Aşkın deryasını boylamayınca.

Gel ey karındaş gel tevhîde özen
Tevhîddir gönülün evini düzen
Hiç kendi kendine kaynar mı kazan
Çevresine âteş eylemeyince.

Gönül kuşu uçar gündüz dolanmaz
Başlı suların ayağı bulunmaz
Elekden eleğe konup elenmez
Değirmene varıp un olmayınca.

Aşkın gâlib oldu yüreğim kaynar
Aşkı olan ar u namûsu neyler
Behey Yûnus sana söyleme derler
Ya ben öleyim mi söylemeyince.

Hz. Yunus’dan (K.S.)

Bunun Hesabı Benden Sorulur!

26.12.2013 18:31:46

Hazret-i Ali’den (k.v.) şöyle rivayet edilir: “Bir gün Hazret-i Ömer’i (r.a.) sabah erkenden bir devenin sırtına binmiş vadiye doğru giderken gördüm ve kendisine sordum:

– Ey müminlerin Halifesi! Böyle sabah sabah nereye gidiyorsun? Dedi ki;

– Zekat develerinden biri kaçmış, onu yakalamaya gidiyorum! Dedim ki;

– Ey Ömer! Senden sonra gelecek olan halifeleri zelil ettin! Bu söz üzerine dedi ki;

– Sakın beni kınama ey Ali! Hazret-i Muhammed’i (s.a.v.) peygamber olarak gönderene yemin ederim ki, Fırat kenarında bir oğlak nehre düşse, kıyamet günü bunun hesabı Ömer’den sorulur. Çünkü müminlerin haklarını korumayan yöneticiye ve müminlere korku salan fâsık amire itaat yoktur!”[1]

____________________________________

[1] İmam Gazâlî, Mükâşefetü'l-Kulûb, 132

Tasavvufa Çağırırken

26.12.2013 19:25:43

Endonezyalıların mu¨slu¨man bir kumaş tu¨ccarının du¨ru¨stlu¨ğu¨nden etkilenerek İslâm’a yöneldikleri çoğumuzun malumudur. Geçmişte Anadolu’da bu¨yu¨k bir medeniyete kaynaklık eden İslâm’ın, bu topraklara Horasan erenlerinin örnekliğinde tasavvuf neşvesiyle yayıldığını hatırlayalım. Kurdukları tekke ve zaviyelerde hiç kimseyi ötekileştirmeden insanlara hizmete koyulan dervişler, bir yandan yerleştikleri yerleri, bir yandan da gönu¨lleri imar etmişlerdi. Bunu yaparken belki tasavvufu hiç anlatmadı onlar. Ama bu¨tu¨n mahlukata şefkatle yaklaştılar, adaletten asla ayrılmadılar. Gu¨venilir, maharetli, kanaatkâr ve kararlıydılar. Dervişlerin zu¨ht ve takvasını gören herkes onların lisan-ı hâl ile çağırdığı muhabbet iklimine hiç tereddu¨t etmeden koşmuştu.

İnsan nisyan ile malûldu¨r. Unutkandır yani. Du¨nyaya niçin gönderildiğini, ölu¨mu¨, hesap gu¨nu¨nu¨, ahireti unutur çoğu zaman. Beşerdir, şaşar; imtihan gereği önu¨ne çıkarılan yanlış yollara sapıp Sırat-ı Mu¨stakim’den uzaklaşabilir. Bu sebepledir ki İslâm, kardeşlik hukuku çerçevesinde birbirlerini hayra ve hakka çağırma, kusurlarını du¨zeltmeleri için birbirlerine ayna olma sorumluluğu yu¨kler mu¨minlere.

Böyle bir sorumluluk, hepimizin ya davet eden ya davet edilen olarak içinde bulunduğu tebliğ faaliyetini, doğruluğu bakımından da dikkate almamızı gerektirir. Kendisine çağırılan şeyin hak ve hayır olması kadar, çağrı yahut tebliğin o hakikate uygunluğu, metodu, u¨slûbu da önemlidir. Çu¨nku¨ usûl ve şartlarına dikkat edilmeden yapılan yanlış bir tebliğin, hem çağırılan hakikati zedelemesi hem muhatapları yanıltması sebebiyle vebali vardır.

Hele de bu tebliğ tasavvufa daveti amaçlıyorsa daha bir dikkat ve özen ister.

Tasavvuf bir “hâl ilmi”dir

Tasavvuf, esasları Kur’an-ı Kerim’de belirtilen ve Rasul-i Ekrem s.a.v.’in “usve-i hasene” olarak uygulamalarını en gu¨zel şekilde örnekleyip hayata aktardığı İslâm’ı, Sahabe-i Kiram efendilerimiz gibi yaşamanın yol ve yöntemini öğretir. Hiçbir mu¨slu¨manın itiraz edemeyeceği böyle bir hayrı tavsiye veya tebliğde niçin özel bir dikkat, özen ve ihtiyat istiyoruz öyleyse? Bu kadar gu¨zel, bu kadar ulvî bir amaca ulaşmayı sağlayan bir terbiye sisteminin nasıl sunulduğu çok mu önemli?

Evet, bugu¨n İslâm dairesinde olduğu halde tasavvufa mesafeli duran, hatta din adına karşı çıkan kardeşlerimizden başka, tasavvufu dinde laubalilik gibi anlayan bazı kimselerin varlığı da gösteriyor ki, bu terbiye metodunun nasıl tebliğ ve takdim edildiği önemli. Yanlış anlamalara yol açabilecek mahiyeti ve incelik taşıyan bazı usulleri sebebiyle tasavvufu tebliğde, ister tebliğ eden, ister tebliğe muhatap olan bir konumda bulunalım, ihtiyatı elden bırakmamak gerekiyor. Şimdi bu neden böyledir, önce ona bakalım.

Tasavvuf bir “hâl” ilmidir. Tam anlamıyla “kaal”e gelmez, yani söze döku¨lemez. Bir terbiye sistemi olarak merhale merhale yaşanır. Her aşamasında derunî kabullere, hedeflenen belirli tutum ve davranışlara ulaşılır, hâl olarak kesbedilir. Hâli anlatmak zordur. Tadılan bir meyvenin lezzetini, ifade yeteneğimiz ne kadar gu¨çlu¨ olursa olsun, o meyveyi hiç tatmamış olanlara tam manasıyla anlatmak nasıl mu¨mku¨n değilse, tasavvuf atmosferini yaşamayanlara da tasavvufu anlatmak o ölçu¨de zordur. Dil ile anlatılmaya kalkışıldığında ya bir tarafı eksik kalır ya da yanlış anlaşılmalara sebep olacak tarzda maksadı aşan sözler söylenebilir.

Hâl kaale gelmiyor

Yine böyle olduğu içindir ki hâl sahipleri susmayı tercih eder. Yahut Mevlâna misali, bu husustaki sorulara “Ol da gör!” cevabını verirler. Tasavvufu sözle anlatmaya çalışanlar daha ziyade tasavvuf ehli olmayan kimselerdir. Bunların yazıp söyledikleri, hayatında hiç bal tatmamış birisinin balın tadı hakkında fikir yu¨ru¨tmesine benzer. Muhatapta o konuyla ilgili tam ve sağlıklı bir idrak hasıl edemedikleri gibi, zahiren benzettikleri İslâm dışı bazı inanç veya sistemlerle de ilişkilendirerek tasavvufun safiyetine gölge du¨şu¨ru¨r, kafa karıştırırlar.

Balı tadanlara gelince.. Aldıkları lezzetin, mu¨şahede ettikleri gu¨zelliklerin etkisiyle aşk ve şevkleri artar, cezbeye kapılır, vecd ve istiğrak halinde bazen şeriatın zahirine dokunan sözler söyleyebilirler. Genellikle samimiyet eseri olan böyle ölçu¨su¨z sözler de sonuçta tasavvufun dışarıdan yanlış algılanmasına, tartışılmasına sebebiyet verebilir.

Tasavvufun millet olarak hayat tarzımızı belirlediği eski zamanlarda, yine dil ile ifadenin zorluğundan dolayı, bu terbiye sisteminin incelikleri mecazlarla, sembollerle anlatılırdı. Yaşadığımız hafıza ve irfan kaybından sonra bugu¨n zihnimizde karşılığı bulunmadığı için böyle mecaz ve sembolleri kullanmak tehlikeli hale geldi. Nitekim bir kısım insanların neyin kastedildiğini anlayıp dinlemeden, gu¨nah hatta ku¨fu¨r saydıkları bazı sembolleri dillerine dolayarak tasavvufu din dışı gösterme gayretkeşlikleri, bu hafıza ve irfan kaybının eseridir.

Bunlar hep bir hâl ilmi olan tasavvufun söze döku¨lmek istendiğinde karşılaşılabilecek sıkıntılar. Bir de tasavvufun kendine özgu¨ prensiplerinden kaynaklanan problemler var.

Şeyh uçmaz, mu¨rit uçurur

Tasavvufta mu¨rşit eksenli bir eğitim esastır. Böyle olmak zorundadır, çu¨nku¨ seyr u¨ su¨lûk denilen manevî yolculuğu, bir rehberin denetim ve desteği olmadan, mu¨ridin kendi başına yapması mu¨mku¨n değildir. Bunun için mu¨rşidin iradesine teslimiyet şarttır. Mu¨rşide bağlılık ve teslimiyet ise muhabbetle olur. Tasavvuf yolunun bağlılarında mutlaka bulunması gereken ve ilk bakışta fark edilen mu¨rşit muhabbetinin bazen ölçu¨su¨ kaçabilir. Yahut mu¨rşidin himmetiyle seyir esnasında mu¨şahede edilen gu¨zellikler, mu¨ridi minnettarlık duygusunu dışa vurmaya zorlar. Bunun sonucunda “Şeyh uçmaz, mu¨ritleri uçurur” hesabı, Ehl-i Su¨nnet itikadına uymayan olağanu¨stu¨ özellikler atfedilerek, mu¨rşitlerin abartılı bir şekilde övu¨ldu¨ğu¨, insanu¨stu¨ varlıklarmış gibi tanıtıldığı olur. İstikameti değil kerameti öne çıkaran bu tutum başka birtakım arızalara da yol açabilir.

Mesela hariçteki insanlarda, ahiret saadeti yerine du¨nyalık sıkıntılardan mucizevî çözu¨mlerle kurtulma beklentisi oluşturur. Hastalık veya borçlarından kurtulmak u¨midiyle dergâhlara koşanlar, bazen umduğunu bulamayınca ya da mu¨rşidin beşerî halleriyle karşılaşınca, uğradıkları hayal kırıklığını tasavvufa fatura edebilirler. Olağandışına rağbet, sıradan insanlarda hatta gu¨nahkâr ve inkârcılarda bile göru¨lebilecek istidraç dediğimiz hallerin keramet zannedilmesine neden olur ve kötu¨ niyetli fırsatçılara gu¨n doğar. Bazı mu¨ritlerde göru¨len sorumluluk ihmali ve kayıtsızlığın arkasındaki, “Nasıl olsa mu¨rşidimin himmeti beni kurtarır” dedirten kesin emniyet duygusu da mu¨rşitlere olağanu¨stu¨ gu¨çler atfetmenin olumsuzluklarındandır.

Tasavvufta da su¨nnetullah, yani Cenab-ı Hakk’ın kainattaki işleyişi tâbi kıldığı kanunlar esas; bu kanunlara uymayan keramet gibi olağanu¨stu¨lu¨kler istisnadır. İstisnayı ön plana çıkarmak, tasavvufu yaşanılan hayatın dışına itecek ve ondan istifadeyi azaltacaktır.

Bazıları reşit olamıyor

Mu¨rşit, insanları ru¨şd’e, yani olgunluğa eriştirerek onları reşid hale getiren demektir aynı zamanda. Bu anlam, tasavvufa intisap edenlerin, başlangıçta çocuk gibi göru¨ldu¨ğu¨ne de işarettir. Akledemeyen, önu¨nu¨ sonunu du¨şu¨nmeden ne yaptığını bilmeyen insanların çocuk gibi göru¨lmesi, onları ku¨çu¨mseme ve tahkir niyetinin değil, şefkat ve merhamet nazarıyla bakmanın sonucudur. Tasavvufta halka hizmet Hakk’a hizmet bilinir. İnsan, kim ve ne olursa olsun azizdir. Gu¨nah ve kusur işleyenler dışlanmaz, aksine onlara özellikle kucak açılır. Geçmiş hataları araştırılıp soruşturulmaz, yanlışları yu¨zlerine vurulmaz, Mevlâna gibi, “Ne olursan ol, gel!” çağrısıyla hepsine itibar edilir.

Tasavvufun başlangıçtaki bu mu¨samahası, namaza alışsın diye camiye getirilen çocukların namaz esnasında arka saflardaki haylazlıklarını görmezden, duymazdan gelmeye benzer. Nasılsa geldikleri gibi kalmayacaklar, zaman içinde bu¨yu¨yu¨p olgunlaşarak yanlışlarını du¨zelteceklerdir. Fakat bazıları yaşı ne kadar ilerlerse ilerlesin bir tu¨rlu¨ bu¨yu¨mez, çocukluk hallerinden kurtulamaz, reşit olamazlar. Daha kötu¨su¨, tasavvufu kendilerine başlangıçta gösterilen mu¨samahadan ibaret sanıp çocukça davranışlarını yaşanması gereken manevî haller gibi takdim edebilirler. Ortaya, mu¨kellefiyetlere oyun ve eğlence gibi bakan, dinin emir ve yasaklarını çok da umursamayan tasavvuf ekolleri çıkar böylece.

Siz bu¨tu¨n bunlara bir de maksatlı yayınların irtica paranoyasıyla zihinlere yerleştirdiği tasavvuf, tarikat, şeyh tasavvurlarındaki olumsuzluğu ekleyip “Hangi tasavvuf?” ya da “Hangisi tasavvuf?” diye sorun. Alacağınız cevapların çokluğu ve çeşitliliğinin çok ince bir dikkati gerektirdiğini, bu konuda ihtiyatlı davranmanın ne kadar önemli olduğunu siz de fark edeceksiniz.

Ölçu¨: Su¨nnet’e bağlılık

Hal böyle ise, bize teklif edilenlerin hangisi gerçek tasavvuftur, nerden bileceğiz peki? Yahut tasavvufu tebliğ edeceksek, yanlış anlamalara meydan vermemek için bunu nasıl yapmamız gerekiyor?

Buraya kadar pek de iç açıcı olmayan bir tablo çizdiğimizin farkındayız. Meselenin ne kadar dikkat istediğini göstermek için böyle yapmak zorundaydık. Ama endişeye mahal yok. Çu¨nku¨ tasavvufî yollardan hangisinin doğru olduğunu gösteren çok kesin ve şaşmaz bir ölçu¨ var: Su¨nnet-i Seniyye’ye bağlılık!

Söylenenler, yazılıp çizilenler, iddialar hiç önemli değil. Bir tasavvufî yapının, mensuplarını İslâm ahlâkıyla ahlâklanmaya, dinin emir ve yasaklarından sapmadan istikamet u¨zere olmaya, Su¨nnet’e uymaya sevk edip etmediğine bakmak yeterli.

Tasavvuftaki sâdât silsilesinin mutlaka Hz. Peygamber s.a.v.’e dayandırılması, O’nun su¨nnetine uyma, O’nun izlerini takip ederek yol alma niyet ve kararlılığının da ifadesidir. Dolayısıyla Su¨nnet duyarlılığı, sahih tasavvufun en bariz alâmetidir.

Aynı ölçu¨ bir mu¨rşidin velâyetinin de göstergesidir. Tasavvufa yönelme niyetinin eyleme dönu¨şmesi, dergâh tercihinden ziyade Allah dostu kâmil mu¨rşit arayışı şeklinde olur. Doğrusu da budur. Fakat irşat iddiasında bulunan birinin kâmil mu¨rşit olup olmadığına dair delil, zannedildiği gibi keramet değil, istikamettir. Sâdât-ı Kiram’ın tamamı istikametin, yani Sırat-ı Mu¨stakim’de Su¨nnet’e titizlikle uyarak, her ne olursa olsun duraklamadan, sağa sola sapmadan yu¨ru¨menin kerametten u¨stu¨n olduğunu söylemişlerdir. Kerametin velayete delil olmadığı, evliyaullahtan zatların, mu¨rşid-i kâmillerin hepsine keramet verilmemesinden bellidir. Kendilerinden hiç keramet sâdır olmayan veliler de vardır.

Tebliğ sorumluluğundan kaçamayız

Tasavvufun bir hâl ilmi olması ve Su¨nnet’e bağlılıkla tezahu¨r etmesi, tebliğinin de sözden ziyade hâl ile yapılmasını gerektirir. Örneklik, her zaman en etkili tebliğdir. Tarih boyunca böyle olmuştur zaten. Endonezyalıların mu¨slu¨man bir kumaş tu¨ccarının du¨ru¨stlu¨ğu¨nden etkilenerek İslâm’a yöneldikleri çoğumuzun malumudur. Geçmişte Anadolu’da bu¨yu¨k bir medeniyete kaynaklık eden İslâm’ın, bu topraklara Horasan erenlerinin örnekliğinde tasavvuf neşvesiyle yayıldığını hatırlayalım. Kurdukları tekke ve zaviyelerde hiç kimseyi ötekileştirmeden insanlara hizmete koyulan dervişler, bir yandan yerleştikleri yerleri, bir yandan da gönu¨lleri imar etmişlerdi. Bunu yaparken belki tasavvufu hiç anlatmadı onlar. Ama bu¨tu¨n mahlukata şefkatle yaklaştılar, adaletten asla ayrılmadılar. Gu¨venilir, maharetli, kanaatkâr ve kararlıydılar. Dervişlerin zu¨ht ve takvasını gören herkes onların lisan-ı hâl ile çağırdığı muhabbet iklimine hiçb tereddu¨t etmeden koşmuştu.

Temsil yoluyla tebliğ ağır bir sorumluluktur ama kaçışı da yoktur. Tasavvuf ehliyseniz eğer, tebliğ benim u¨stu¨me vazife değil diyemezsiniz. Siz farkında olsanız da olmasanız da, kılık kıyafetinizden tutum ve davranışlarınıza, insanlarla mu¨nasebetinize kadar her tavrınız, bağlı bulunduğunuz tasavvuf ekolu¨nu¨n tebliğidir. Bundan kaçınmak, Allah’ı kullara, kulları da Allah’a sevdirmek suretiyle Allah katında en sevimli kullardan olabilme fırsatını kaçırmak demektir. Bu sorumluluğu tevazu yahut vebal bahanesiyle terk etmek de doğru olmaz. Hâl ile temsil veya tebliğ, övu¨nmek için değil, kendimize çekidu¨zen vermek için fırsat bilinmelidir. İçinde bulunduğumuz hizmet faaliyetine bizim yu¨zu¨mu¨zden suizan edilir endişesiyle geri durmaktansa halimizi du¨zeltmeyi tercih elbette daha hayırlıdır.

Tariflerle tahrif etmemek için

“Tasavvuf gu¨zel ahlâk ve edepten ibarettir.” denilmiştir. Ahlâk ve edebimizle örnek olmak esastır, ama bu tasavvuftan hiç söz etmeyelim demek değildir. Bazen sorulara cevap vermek, bir yanlış anlamayı du¨zeltmek gerekebilir. Hatta tasavvufa çağrı da madem ki hayrı tavsiye maksadıyla yapılan bir tebliğdir, muhataba bunun neden ve nasıl bir hayır olduğunu anlatmak mecburiyeti vardır.

Esasen bu terbiye sisteminin maksadından, metodundan, usûl ve erkânından değil; terbiye su¨recinde yaşanan hallerden, kalbe gelen ve havâtır denilen ilham veya hislerden bahsetmek sakıncalı sayılmıştır. Bu nedenle tasavvufta seyr u¨ su¨lûk esnasında vâkıf olunan hallerin mu¨rşitlerden veya onların izin ve ehliyet verdiklerinden başkasına anlatılmaması tembihlenir. Hâl veya havatırı uluorta açık etmek, hem bir övu¨nme gayretinin eseri sayıldığı, hem de yanlış anlamalara yol açabileceği için hoş karşılanmaz. Kaldı ki bu hâl ve ilhamların rahmanî mi yoksa şeytanî mi olduğunu mu¨rşid-i kâmillerin mihengi belirler. Mu¨rşit zarureti biraz da bunun içindir.

Sözden sakındırılmamızın bir diğer sebebi, tasavvufun İslâm’ın dışında veya ötesinde bir inanç sistemi gibi algılanabileceği kaygısıdır. Sizin böyle bir kabulu¨nu¨z olmasa bile yaptığınız her tarifin, ifade yetersizliği yahut yaşanan kötu¨ tecru¨belerin etkisiyle yanlış anlaşılması ihtimali vardır. O halde tasavvufu tarif ve izah edecek olanlar, hem kendileri hata yapmamak, hem başkalarının itirazlarına mahal vermemek için öncelikle tasavvufun zeminini iyi bilmek zorundadırlar. O zemin, Ehl-i Su¨nnet akaididir. Ehl-i Su¨nnet akidesine ters du¨şen hiçbir şey tasavvuf olamaz. Öyleyse bu inanç zeminine hakim olmadan tasavvufu anlatmaya kalkışmamak gerekir. Nitekim Ehl-i Su¨nnet çizgisindeki bu¨tu¨n tasavvuf kollarında, kendilerine irşat vazifesi verilecek olanlar, daha önce mutlaka fıkıh, tefsir, hadis gibi din ilimlerinden geçirilmişlerdir.

Önce olmak, sonra oldurmak

Hz. Mevlâna k.s., “Ku¨pu¨n içinde ne varsa, dışarı o sızar.” buyuruyor. Niyetimiz halisse, tevbemizde samimiysek, Kur’an ve Su¨nnet’ten beslenerek u¨zerimize farz olan din ilimlerini hakkıyla tahsil etmişsek; ibadetlerimizi aksatmıyor, derslerimizi zamanında yapıyor, kalbi Allah’a bağlamak için tasavvufu bir arınma ve temizlenme imkânı olarak göru¨yorsak, bu¨tu¨n bunlar hâlimizi de kaalimizi de gu¨zel kılacaktır.

Yok eğer dışarıya ham sözler, çiğ davranışlar sızıyorsa, içerideki problemin halledilemediğine, henu¨z olgunlaşılamadığına işarettir bu. Oldurmayı değil, olmayı öncelememiz gerektiğini söyler bize. Her hayır tavsiyesinde olduğu gibi tasavvufa çağrıda da önce olmak, sonra oldurmak esastır.

İstikamet Nedir?

Evliyaullahta, kendilerinin iradesi dışında, Allah Tealâ’nın ikramı olarak keramet dediğimiz birtakım olağanu¨stu¨ haller sıkça göru¨lse de, onların velayetinin asıl alâmeti keramet değil istikamettir.

Bu sebeple bir mu¨rşide istikamet sahibiyse bağlanılır, bir irşat davetine istikamete çağırıyorsa itibar edilir.

İstikamet; dinin emir ve yasaklarına titizlikle uyarak, ifrat ve tefrite du¨şmeden, devamlılığını aksatmadan dosdoğru yolda, yani Sırat-ı Mu¨stakim’de yu¨ru¨mek demektir. İbadetlerde devamlılığı, itidâl halini ve Su¨nnet-i Seniyye’ye harfiyen tâbi olmayı gerektirir.

Hz. Peygamber s.a.v., Sırat-ı Mu¨stakim u¨zere yu¨ru¨me hususunda da bizler için en gu¨zel örnek olduğundan, Su¨nnet’e riayet etmeden istikamet bulunamaz.

Davetin Şartları

Tasavvufa davet, daha iyi bir kul olmaya, ibadetleri ihlâsla yapmaya, kalbi ilâhi tecellilere açarak imanı kavi kılmaya, kısaca İslâm’ı içselleştirerek yaşamaya davettir.

Bu davet veya tebliği sözle yapmak zarureti ortaya çıktığında şu şartlara uymak gerekir:

• İslâm çok iyi bilinmeli, söylenecekler mutlaka Ehl-i Su¨nnet ölçu¨lerine uygun olmalıdır.

• Tebliğde bulunan kişi anlattıklarının doğruluğuna önce kendisi inanmalı, inandığını da bunlarla amel ederek göstermelidir. Tavsiye ettiğini yaşamayanların, ağzı ne kadar iyi laf yaparsa yapsın, sözlerinde tesir ve bereket olmaz.

• İslâm’ı daha gu¨zel yaşamanın, taklitten tahkike geçmenin imkânlarından biri olan tasavvuf, din gibi yahut itikadî bir şart gibi sunulmamalı; bunun, nihayetinde bir terbiye metodu olduğu unutulmamalıdır.

• Muhatabın seviyesi gözetilmeli, iyi bilmediğimiz konularda su¨kut edilmeli, asla tahmin yu¨ru¨tu¨lmemelidir.

• Tasavvufa çağrı, muhatabın iyiliğini du¨şu¨nmenin, onu du¨nya ve ahiret saadetine eriştirme niyetinin, ona duyulan şefkat ve merhametin gereğidir. Kim olursa olsun bu¨tu¨n insanlara değer verilmeli, nezaketle davranılmalı, yumuşak ve tatlı sözlerle hitap edilmelidir. Kendini kurtarıcı mevkiinde göru¨p karşısındakinden minnettarlık bekleyen bir tavırdan kaçınmalıdır.

• Bazen itirazla, sert tepkilerle, alayla, hakaretle karşılaşılabilir. Böyle durumlarda itidal elden bırakılmamalı, sabırlı olunmalı, u¨mitsizliğe du¨şu¨p hayra davet çabası terk edilmemelidir. Zıtlaşmaya meydan vermemek için mu¨nakaşadan ısrarla uzak durulmalıdır.

• Asabiye duygusuyla Ehl-i Su¨nnet çerçevesindeki diğer metot, meşrep ve cemaatler asla eleştirilmemeli; akraba ve içinde bulunulan sosyal çevre ile mu¨nasebet kesilmemelidir.

Menkıbe Anlatmaktan Maksat

Tasavvufa çağrı, insanları Rabbimizin yoluna davettir ve Nahl suresinin 125. ayetinde buyurulduğu u¨zere “gu¨zel öğu¨tle, hikmetle” yapılacaktır. Ayetteki “hikmetle çağrı” telkini, tasavvuf çevrelerinde kıssa ve menkıbe ağırlıklı bir anlatım tarzını geliştirmiştir.

Hikmet, bir durumun veya hadisenin altındaki mesaj yahut derin bilgi anlamlarına da gelir. Nitekim geniş ve derin anlamlar taşıyan özlu¨ sözlere hikmet denildiği gibi, bazı olayların, u¨zerinde dikkatlice du¨şu¨nmek suretiyle vâkıf olunabilen ibretlik mesajlara da hikmet denir.

Kıssa ve menkıbeler genellikle böyle hikmetli söz yahut hadiseleri aktarırlar. Asıl mesaj ve anlamın açık olmaması, zahirde söyleneni yorumlamayı, dolayısıyla dinleyenlerde zihnî bir katkıyı gerektirmesi sebebiyle daha etkili ve kalıcı bir bilgilenme vasıtasıdırlar. Kıssa ve menkıbelerle ibretlik hadiselerin, derin anlamlı sözlerin, salihlerin örnek alınacak faziletli davranışlarının, velilerin kerametlerinin nakledilmesindeki maksat, bize du¨şen hisseyi ve derinlerdeki mesajı almamızdır.

Özellikle kerametleri aktaran menkıbelerin özu¨nu¨ ve bize bakan eğitici tarafını ihmal ederek, anlatılan keramet karşısında çocukça bir hayretle mutlu olmak, maksada uymaz. Bu tutum aşırı bir kıssa ve menkıbe du¨şku¨nlu¨ğu¨ne, bunun bir eğlenceye dönu¨ştu¨ru¨lmesine yol açmaktan öte, mu¨rşid-i kâmillerin velayetini ispat çabasının, dolayısıyla mu¨ridin bağlandığı yola gu¨vensizliğinin de ifadesi olabilir.

Menkıbelerin tasavvufu benimsetmek için hikmetine binaen ve ölçu¨su¨nu¨ kaçırmadan anlatılmasında sakınca yok. Ölçu¨ kaçar ve tasavvuf bu¨tu¨nu¨yle kerametlerden ibaret bir alanmış gibi takdim edilirse du¨nya hayatını etkilemeyen bir fantezi haline indirgenmiş olur ki, bu bir vebaldir.

Ahmet Nafiz Yaşar – Semerkand Dergisi, Haziran 2011.

Hâlid-i Bağdâdî Hazretleri'nin (k.s.) Tasavvufa Girişi -1

9.1.2014 11:54:21

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri Kuzey Irak’ta Kerkük’e çok yakın olan Süleymaniye şehrinin Karadağ kasabasında 1193 (1779) yılında dünyaya geldi. Karadağ hem akarsuları, bağları, bahçeleriyle hem de âlim seviyesinde mezunlar veren medreseleriyle şöhretliydi.

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri ilk yıllarını bu medreselerde tamamladı. Tefsir, hadis, kelâm ve fıkıh bilgileriyle tanındı. Devrin bütün İslâmî klasik eserlerini öğrendi. Ergenlik dönemine geldiğinde yazdığı şiirlerle gönülleri fethetti. Kendine özgü bir dünyası vardı; daha o dönemlerde maddî isteklerden arındırılmıştı; açlık bineğine binmiş, uykusuzluğu ise yol aracı edinmişti. Çocukluk döneminde halktan ayrı yaşamayı çok sevmişti.

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri bir müddet sonra ilmin gösterdiği ışığın izlerini takip ederek, pek çok âlimin ders halkasına katılmaya başladı. Bu durum onu, vatanı ve ailesinden ayrı kalmaya sevketti. Süleymaniye’de Molla Muhammed Sâlih, Şeyh Abdullah Harpûtî, Mollazâde Abdürrahim, Şeyh Muhammed Kasım gibi önde gelen âlimlerden ve devrin özellikle iki büyük âlimi Şeyh Seyyid Abdülkerim ve Abdürrahim Berzencî kardeşlerden zâhirî derslerini tamamladı, icâzet aldı.

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri medreseden mezun olduktan sonra artık bütün zamanlarını ilim ve ibadetle geçirmeye başladı. Gerçi o, kendisini müderrisliğe lâyık görmüyordu, ama Karadağ’ın Baban bölgesi valisi İbrahim Paşa, kendi memleketinde onun müderris olmasını çok arzuluyordu. Hatta babası da bunu çok istiyordu. Ancak o henüz icâzet almadığı dersleri olduğunu düşünüyor, bütün bu isteklere,

“Henüz teklif ettiğiniz görevlere hazır değilim” diye cevap veriyordu.

Sonra Senendec’e geldi. Burada devrin büyük astronomi âlimleri vardı; örneğin Şeyh Muhammed Senendecî gibi... Bu zat, dönemin Ali Kuşçu’su diye anılıyordu.¹⁷⁰ Onun derslerine katıldı, icâzet aldı. 1213 (1799) yılında ise henüz yirmi yaşındayken memleketine geri döndü.

O zaman Süleymaniye’de veba salgını baş göstermişti. Kendisinden icâzetnâme aldığı hocası Şeyh Seyyid Abdülkerim Berzencî de vefat etmişti. Onun vefatı üzerine medresede müderrisliği kabul etti. Ders vermeye başladı. Her haliyle insanlara örnekti. Dünyevî hırsı yoktu. Valiler ve yöneticiler onun ayağına gelirdi. Sözleri geçerli, davranışları övgüye lâyıktı. Taşıdığı sıfatların hakkını veriyordu. Ancak arada geçen zaman içinde ilâhî bir kuvvet onu bambaşka bir dünyaya yönlendirdi.

Kâbe-i Muazzama’ya, Medine-i Münevvere’ye...

Hac Yolculuğu

1220 (1805) yıllarıydı...

Bütün dünyevî arzu ve isteklerini bir yana bıraktı. Tüm isteği Mekke-i Mükerreme’ye ulaşmak, yaratılmışların en hayırlısı Hazreti Muhammed Mustafa Efendimiz’in (s.a.v) mübarek kabrini ziyaret etmekti.

Hac yolculuğuna çıktı. Yol boyunca bazı hadis âlimleriyle görüştü. O zaman, kimi hadis âlimleri vardı; hadisleri senet ve metinleriyle ezberler, tâ sevgili Peygamberimiz’e (s.a.v) kadar bilinen rivayet tarikini zikrederek hadis naklederlerdi.¹⁷¹ Örneğin Şeyh Muhammed Küzberî gibi bu özelliği olan hadis âlimlerinden hadis dinledi ve hadis nakledebilme yetkisi (icâzet) aldı. Yine bu zatın halifesi Şeyh Mustafa Kürdî’den tasavvufî konularda ve Kâdiriyye tarikatına dair de icâzet aldı.

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri Mekke-i Mükerreme’de ve Medine-i Münevvere’de pek çok mânevî güzelliklere tanık oldu. Onlardan sadece bir tanesi şöyle, kendisi anlatıyor:

“Medine-i Münevvere’de bulunduğum günlerde, öğüt veren, sohbet eden insanlara rastladığımda kendilerine çok itibar ediyordum. Bir defasında Yemenli olduğunu öğrendiğim sâlih bir kişiyle karşılaştım. Riyâzet ehliydi. Tasavvufî mertebelere riyâzet yaparak ilerlediğini anladım. İlmi çoktu. Nefsini ıslah etmişti. Âlimdi, veliydi, mürşid-i kâmildi. Cenâb-ı Hakk’ın rızâ makamında sevdiği sâlih bir kuluydu. Bana şöyle dedi:

‘Mekke-i Mükerreme’de bulunduğun sırada, yanlış olduğunu zannettiğin bir uygulama görürsen, hemen karşı çıkma. Orası bereketli topraklardır. Kimin nasıl bir kul olduğunu Allah bilir.’

Aradan zaman geçti. Ben Mekke-i Mükerreme’ye gittim. Başta Beytullah olmak üzere her şey çok dikkatimi çekiyordu. Tüm hareketlerime dikkat ettim.

Bir cuma günüydü. Beytullah’a yöneldim. Namaz kıldım, tavaf ettim, sonra da Delâilü’l-Hayrât’ı okumaya başladım.¹⁷² O sırada birinin davranışı çok dikkatimi çekti. Siyah sakallı bir zat sırtını Kâbe’nin duvarına yaslamış, bana bakıyordu. O an, bu kişinin cahil olduğunu düşündüm. Herhalde o, Beytullah’a karşı sırt dönülmeyeceğini bilmiyor dedim. Onu uyarmak istedim. Yanına yaklaştım. Yaptığı yanlış hareketten (!) dolayı tam kendisini uyarmak üzereydim ki beni farketti ve şöyle dedi:

‘Kardeşim! Allah katında mümine gösterilen saygı, Beytullah’a gösterilen hürmetten daha üstündür. Müminin kalbi ve Allah huzurundaki değeri Kâbe’nin taşından daha yücedir. Medine’deki zatın sana söylediklerini ne çabuk unuttun!’

O zaman ben, ‘Onun Allah’ın velî kullarından biri olduğunu anladım. Elini öpmek istedim. Belki aradığım mürşid-i kâmil bu zattır’ dedim. Kendisine intisap etmek istedim. Bu kez,

‘Seni irşad edecek kişi burada değil’ dedi.

Eliyle Hindistan tarafını işaret etti ve,

‘O bölgeden sana mânevî bir işaret gelecek’ dedi.

O zaman ben, beni irşad edecek mürşid-i kâmilin Harem-i şerif’te olmadığına inandım.”

Devam edecek…

Hâlid-i Bağdâdî Hazretleri'nin (k.s.) Tasavvufa Girişi -2

22.1.2014 13:11:21

Geçen bölümün devamı…

Süleymaniye

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri o yıl hac ibadetini tamamladı. Memleketi Süleymaniye’ye döndü. Talebeleri ile derslerine yine başladı. Ancak gönül dünyasındaki aradığı huzuru hâlâ bulamamıştı. Süleymaniye’de geçirdiği bu yıllar, arayışın belki de sonuçlanan ilk basamakları olacaktı. Yol uzundu, ufuklar ötesi bir dünya vardı. Bu da tasavvuf ilminin konusuydu. Özündeki gani gönüllülük ve büyük gayret, yolunu aydınlatan bir kandilden de öteydi. Belki rahmânî bir nurdu veya ilâhî bir ikramdı.

O günlerde Süleymaniye’ye Mevlânâ Muhammed Derviş Azîmâbâdî adında bir mürşid-i kâmil geldi. Bu zat, Delhi’den geliyordu. Yıllarca tasavvuf terbiyesi görmüş ve sonunda mürşidinin izni ile irşada başlamış kâmil bir veliydi. İnsanları irşad etmek üzere Buhara’ya uğramış, Şah-ı Nakşibend hazretlerini ziyaret etmişti. Süleymaniye’ye gelene kadar, bütün Mâverâünnehir bölgesini ve Horasan’ı dolaşmış, pek çok insana tasavvufî şevk ve heyecan kazandırmıştı. Şimdi de bir süre Süleymaniye’de kalacaktı.

Mevlânâ Muhammed Derviş Azîmâbâdî hazretleri Süleymaniye’ye geldiğinde henüz genç denilecek biriyle karşılaştı. Bu delikanlının babası, Hz. Osman Efendimiz’in (r.a) torunlarındandı ve halk arasında Mîkâil Osmanî adıyla bilinirdi. Altı parmaklıydı. Annesinin nesebi ise Ehl-i beyt’e kadar uzanıyordu. Henüz yirmi yaşlarındaki bu genç, Süleymaniye’deki medresenin müderrisi ve dönemin Süleymaniye’deki Şâfiî mezhebi fıkıh âlimi sıfatıyla gelen misafiri karşılamıştı.

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri misafire izzet ve ikramda bulundu. O zamanlar halk onu “Şeyh Hâlid” diye tanıyordu. Şeyh Hâlid, öteden beri içinde sakladığı niyetini, Süleymaniye’ye gelen mürşid-i kâmil Muhammed Derviş Azîmâbâdî hazretlerine açtı:

“İçimde bir eksiklik var, bir mürşid-i kâmil arıyorum. Ancak bugüne kadar gönlümü dolduracak kâmil bir zat bulamadım. Bana ne yapmamı tavsiye edersiniz?”

Mevlânâ Muhammed Derviş Azîmâbâdî hazretleri,

“Delhi’de bir Allah dostu var, zamanın gavsıdır, kutb-ı ekberdir, gavs-ı âzamdır. Dilersen seni onun dergâhına götüreyim. Bir defasında ben onun, ‘Bu topraklara Anadolu’dan bir âlim gelecek!’ dediğini işitmiştim. Ümit ederim ki, o kişi sen olursun” dedi.

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri o anda içinde bir gönül huzuru hissetti. Mevlânâ Muhammed Derviş Azîmâbâdî hazretlerine sevgiyle sarıldı. Süleymaniye’de bulunduğu sırada ona çok hizmet etti. Bir müddet sonra da birlikte Delhi’ye doğru yola çıktılar.

Mevlânâ Muhammed Derviş Azîmâbâdî hazretleri, Allah’ın seçkin kullarındandı. Açık sözlüydü. Kimsenin kınamasından korkmaz, krallar, sultanlar ve komutanların huzurunda bile cesaretle konuşurdu. Nice beldeler dolaşmıştı. Pek çok insan ondan etkilenmiş ve tasavvufa yönelmişti. Nihayet Buhara yakınlarındaki yerleşim yeri Medine-i Hadra’nın (Keş, bugünkü adı Sebez) yöneticisi tarafından zehirlenerek şehid edilmiş, hayatını da bu yolda feda ederek şehid olmuştu.

Mânevî Etkileşim (Tasarrufat)

1224 (1809) yıllarıydı. Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri 1224 (1809) yılında gönlündeki mürşidi bulmak üzere üzere Hindistan’a gidiyordu ve bu yolculuğa çıkarken şöyle diyordu:

“Maksudum vuslatımdır

Ona varana kadar bütün zorlukları seveceğim

Uzakta olsa aradığım,

Onları buluncaya kadar sabredeceğim.”

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri Süleymaniye’den ayrılınca Rey, Medine-i Hadra (Keş), Bistâm, Harakân, Nîşâbur, Tûs, Câm, Herat, Kandehar, Peşâver, Lahor üzerinden Delhi’ye yaklaştı. Delhi’nin o zamanki adı saltanat merkezi olan Cihanâbâd idi.

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri, yol boyunca pek çok âlimle tanışmış, âhirete irtihal etmiş kâmil velîleri ziyaret etmiş, onların merkadı başında şiirler dile getirmiş, kıyısı görülmeyen bir umman olarak coşup âdeta taşmıştı. Hatta Herat’ta bütün âlimler onu yolcu ederken şehrin bir mil kadar dışına çıkarak uğurlamışlardı. O arkasına bakmadan, sessizliğin sessizliğinde, aslan yüreğinin bile korkacağı ıssız dağlıkları aşarak Kandehar ve Kâbil’e gelmiş, şimdi de âlimler diyarı Peşâver’e ulaşmıştı.

Medrese âlimlerinin yıllardır uyguladığı bir geleneği vardı; gelen âlimleri soru yağmuruna tutarlardı. Peşâver’de de âlimler Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretlerinin katıldığı bir toplantı düzenlediler. Özellikle Şiî mezhebinin tesiri altında kalmış ve münazarayı çok seven âlimler tefsir, hadis, fıkıh, kelâm gibi temel İslâmî ilimlerde kendisine pek çok soru sordular. Şiî âlimler örneğin,

“Peygamberlerin günahsız oldukları hakkında ne düşünüyorsun?” diye sorunca, Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri,

“Hepsi masumdur” dedi ve, “Allah seni affetti” (Tevbe 9/43.) meâlindeki âyeti okudu.

Şiîler Hz. Ebû Bekir Efendimiz’i (r.a) sevmezlerdi. Bu yüzden onun hakkındaki düşüncelerini sorduklarında Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri onları,

“Allah’ın razı olduğu bir zat hakkında sizler neden memnun olmuyorsunuz” diyerek susturdu. (*)

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri ardı arkası kesilmeyen sorulara bir bir cevap verdi. Peşâver’in seçkin âlimleri anladılar ki bu zat, İslâmî ilimleri önüne katmış, muhabbet ile sel olup taşmış, bilgisiyle sağanak olup taşmıştı. Ama kendisinde hiç büyüklenme belirtisi (kibir) yoktu, tevazu vardı, kalpleri kırmadı, sevgiyle örülü nice gönüller kurdu, Peşâverliler kendisine hürmet ettiler, izzet ve ikramda bulundular ve birkaç gün sonra da onu yolcu ettiler.

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri kendisini irşad edecek mürşid-i kâmilin, Kâbe’deki zatın dediğine göre bu bölgede olduğuna inanmıştı. Her an onunla karşılaşması mümkündü. Kimdi ve neredeydi? Bu yüzden rastladığı âlimlere ve velîlere karşı tevazu ve edepten asla taviz vermiyordu. İlâhî irade ise onu her yerde koruyor, mânevî bir kuvvet sanki onu irşada doğru çekiyordu. Yaşadıkları ile bu duruma, hem zâhir hem de bâtında tanık oluyordu.

Lahor’a geldi. Burası Hindistan ile Pakistan’a sınırdı. Aynı zamanda bölgenin kültür ve sanat merkeziydi. Lahor’da Abdullah-ı Dihlevî hazretlerinin mürşidi Mirza Mazhar Cân-ı Cânân hazretlerinin halifelerinden Mevlânâ Şeyh Muammer Senâullah hazretleri vardı. O da Abdullah-ı Dihlevî hazretleri ile aynı şeyhin halifesiydi.

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri bu zatın dergâhında birkaç gün kaldı. Orada geçirdiği günleri kendisi şöyle anlatıyor:

“O gece rüyamda Mevlânâ Şeyh Senâullah hazretlerini gördüm. Beni kendisine doğru çekiyordu. Ancak o tarafa doğru gitmek içimden gelmiyordu, direniyordum...

Ertesi gün, gördüğüm rüyamı kendisine anlatacaktım ki bana,

‘Delhi’ye gitmelisin. Orada kardeşimiz Abdullah’ın hizmetine gireceksin. Sana vaad edilen emanet onun yanında gerçekleşecektir’ dedi.

Onun sözlerinden şunu anladım: Her ne kadar beni Mevlânâ Şeyh Senâullah hazretleri yetiştirmek istemişse de, efendim Abdullah-ı Dihlevî hazretlerinin mânevî tasarrufatı daha üstün gelmişti. Allah’a hamdettim.”

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri Delhi’ye ulaştığında yüzlerce kilometrelik mesafeyi, onlarca şehri ve tam bir yılı geride bırakmıştı.

Mürşidine karşı sevgi ve aşk hali arttıkça artmıştı. Karşı konulamaz bir vaziyet almıştı. Artık Abdullah-ı Dihlevî hazretlerinin, “Anadolu’dan bir âlim gelecek” diye müridlerine müjdelediği, geleceğin mürşid-i kâmili Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretlerinin gönül dünyasındaki nur ziyadesiyle parlamıştı.

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleriartık mürşidinin öteden beri almakta olduğu rahmânî nefesini hissetmekten de öte yaşadığını yansıtıyor ve onun dergâhına varmaya kırk konak kala şöyle diyordu:

Ulaştırdı beni gayelerin yücesine

Maksadım ulaşmaktı, mürşidlerin mürşidine

Nurlandıran ufku, battıktan sonra

Gafletten kurtaran hidayet caddesine

…

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri Abdullah-ı Dihlevî hazretlerinin dergâhında bir yıl kaldı. Hizmet ve zikir neyi gerektiriyorsa onu yaptı. Mürşidinin hizmetine koşan nice müridler vardı; ama o, Hâlid-i Bağdâdî hazretlerini küçük büyük her türlü hizmete koşturdu. Onun nefsine ait iddia, arzu ve istek ne varsa aldı götürdü. Geride tek şey kaldı; Hâlid-i Bağdâdî hazretleri...

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri bir yıl içinde eşine az rastlanır bir mürid oldu. Tasavvufî terbiyenin en girift mertebelerini aştı, nurlu müşahede âlemine ulaştı, velâyet makamlarına kavuştu. Allah’ın ona ikram ettiği ulvî mertebeleri mürşidi Abdullah-ı Dihlevî hazretleri müşahede edince, kendisine beş tarikatın irşad metodunu öğretti. Nakşibendî, Kâdirî, Kübreverdî, Sühreverdî ve Çiştî tarikatına göre mürşid-i kâmil oldu.

____________

(*) Kur’ân-ı Kerîm’de Hz. Ebû Bekir Efendimiz’in (r.a) yaptığı fedakârlık övülmekte ve, “...Ancak yüce rabbinin rızâsını kazanmak için malını infak edenler, yemin olsun ki razı olacaktır” (Leyl 92/30-31) buyurulmaktadır. Müfessirler bu âyeti yorumlarken, “Kul Allah’tan razı olunca Allah da ondan razı gelir” diyerek Hz. Ebû Bekir Efendimiz’den (r.a) bahsedildiğini söylemişlerdir (bk. Elmalılı, Hak Dini Kur’an Dili, 7/5880) (haz.).

Kaynak: Altın Silsile

Allah İçin Ziyaretleşmek

29.1.2014 11:18:49

Günlük hayatımızın stres ve koşturmacası bizleri birbirimizden hayli uzaklaştırıyor. Teknolojinin de etkisiyle giderek birbirimize yabancılaşıyoruz. Durum böyle olunca dosta, muhabbete, hasbihale, hâsılı birbirimize duyduğumuz ihtiyacı zaman ilerledikçe daha derinden hissediyoruz. Dinimizde ve örfümüzde yeri büyük olan Allah için ziyaretler ve misafirperverlik ise asırlarca tam da bu insani ihtiyacın devası olmuş. Günümüzde bu değerlerle yeniden barışmanın ve muhabbetli dost meclislerinde, kırk yıl hatırlı bir fincan kahve içmenin yolunu yeniden aramamız gerekiyor. Zira dinimiz İslam, müminleri kesin olarak kardeş kılmıştır. Kardeşlik, karşılıklı sevgi ve muhabbeti gerektirir. Sevgi ve muhabbetin temini ise Allah için ziyaret etmekten geçer.

Rasulullah (s.a.v.) bir hadisi şerifte birbirlerini Allah için ziyaret edenlere şöyle bir müjde vermiştir:
“Bir kimse, arkadaşını ziyarete gidiyordu. Yolda karşına biri çıktı ve bu kişiye sordu:

- Böyle nereye gidiyorsun?

- Filan köyde bir arkadaşım var. Onu ziyarete gidiyorum.

- Onun sana bir iyiliği, bir yardımı dokundu da, onun için mi gidiyorsun?

- Hayır, sırf Allah rızası için ziyaretine gidiyorum.

- Müjdeler olsun sana! Beni Hak Teâla gönderdi. Hiçbir menfaat ummadan arkadaşını ziyarete gittiğin için, Rabbimizin rızasına kavuştun.” (Müslim)

Halis niyetle yapılan ziyaretler, maddi ve manevi birçok faydaya vesile olur. Kişi anne ve babasını, yakın ve uzak akrabalarını ziyaret ettiği gibi komşularını, dost ve arkadaşlarını da Allah için ziyaret etmelidir. Büyükler “Zahiri yakınlık kalp yakınlığıdır.” diyerek beraber olmayı övmüşlerdir. Bir arada olunmazsa kalplerin birbirinden soğuyacağını “Gözden ırak olan gönülden de ırak olur.” sözüyle ifade etmişlerdir. Allah için bir araya gelen kimseler Allah’ın rahmetini celbeder. Bu durum kalpleri dünya muhabbetinden uzaklaştırır, kalpler Allah Teâla’nın ve Allah için olan işlerin muhabbetiyle dolmaya başlar. Bu ise bir müminin kendi başına ancak büyük uğraş ve uzun bir zaman sonunda elde edebileceği bir neticedir. Bir hadisi kutside şöyle buyrulmuştur: “Benim için birbirini sevenlere, birbirlerini ziyaret edenlere, birbirlerine yardım edenlere muhabbetim hak olmuştur.” (Taberani)

Rasulullah (s.a.v.) ayrıca bir mümini ziyaret etmek için evinden çıkan kişiye, 70 bin meleğin dönene kadar "Ey Rabbimiz; senin rızan için ziyarete giden şu kuluna rahmet et" diye niyazda bulunduğunu bildirmiştir. (E.Nuaym) Tüm bu hayırların kapı komşumuzu ziyaret etmekle bile mümkün olduğunu düşündüğümüzde hakikatte birçok hayrın yakınında olduğumuzu görüyoruz.

Tövbenin Hakikati

6.2.2014 11:17:48

Tövbeden maksat, yapılan hataların bağışlanmasını istemekle beraber onları terketmek, ibadet ve taat noksanlarını da (zamanında kılınmamış namazları, tutulmamış oruçları vb.) kaza etmektir. Kullara karşı tövbenin hakikati ise helalleşmekle, bu mümkün olmazsa fakihlerin buyurduğu gibi, mirasçılarıyla helalleşmek, ölenin ruhuna hatim okuyup sadaka vermekle olabilir.

Tövbe eden kişinin günahlarının ağırlığından hayâ etmesi lazım gelir. Yoksa sözde kalması ve pişmanlık duymadan söylenmesi ile gerçek tövbe olmaz.

Nedamet, yani pişmanlık, işlenen günahlar için kalbin sızlaması, yaptığına rahatsızlık duyması ile belli olur. Bunun alameti günah işlemiş olmaktan dolayı hüzünlü, üzüntülü olmak, Allah’tan ve kullarından utanıp arlanmaktır.

Gerçekten tövbe etmek isteyenin hali böyledir. Kalbi yumuşamış, gözü yaşlı olmuştur. Günah işlemekten vazgeçmemiş kimsenin tövbesi ise yalancı tövbesi olur.

Fahreddin Razi hazretlerinin beyanına göre tövbe üç aşamadan sonra gerçekleşir. Birincisi meydana gelen hatanın zararını bilmek, ikincisi bu zararı bildikten sonra haline üzülerek pişmanlık duymak ve üçüncüsü bu üzüntü üzerine halisane af dilemektir.

Aynı kaynağa göre tövbe altı manayı bir araya getirir: 1. Geçmişe nedamet etmek, 2. Gelecekte günah işlememeye azim göstermek, 3. Geçirmiş olduğu farzları kaza etmek, 4. Hakkına tecavüz ettiği insanların haklarını yerli yerince vermek, 5. Vücudunu haram lokmadan temizlemek, 6. Bedene ibadetin lezzetini tattırmak.

Bu şartlar kimde gerçekleşirse Allah’ın rızası, Rasulullah s.a.v.’in şefaati ile o insan hiç günah işlememiş gibi olur.

Sayılan altı şarta dikkat edildiği zaman, tövbe yalnız sözlü bir ifadeyle değil, bir ahlâkla, bir anlayışla, vücudun yeni bir safhaya dönüşü, nefsin sıfatlarının değişmesi ile olur. Kalbin nuraniyetinin artarak Allah’a iltica edip kötü ahlâkın terkiyle olduğu anlaşılır. Bunlar olmadan tövbe noksan olur.

Tövbenin hakikati için ilim, hal ve fiil gereklidir. Tövbe için aranılan ilim, günahın büyük zarar olduğunu, kul ile sevdiği şeyler arasında büyük bir perde olduğunu, Rasulullah ve dostlarını incittiğini, melekleri gücendirdiğini, Allah’ın rızasından uzak kalmaya sebep olduğunu, böylece devam edip vefat ederse ahiret ve akıbetinin hüsranla neticelenebileceğini, tövbe edenin hiç günah işlememiş gibi olduğunu bilmektir.

Velhasıl tövbe yalnızca “Ya Rabbi ben pişmanım.” diye el açıp yüze sürmekle değil ahlâkı değiştirmekle, kalbi ilâhi idrak ve anlayışla süslemekle mümkündür.

Râbıtada Hedef Nedir?

17.2.2014 11:28:33

Râbıtada hedef, mürşid değil irşaddır. Gaye, güneş değil ondaki ışıkla aydınlanmak ve ışık içinde yaşamaktır. Yağmurdan maksat, meyvedir. Mürşidden yansıyan nur ve alınan edep Yüce Allah’a güzel kulluk yapmak içindir.

Dışımızda ve içimizde hayat sebebi kılınan bu güneşler, Yüce Allah’ın özel ikramıdır; ikisi de şükür ister.

Asıl iş, Allah için sevilen ve rehber seçilen velideki güzel sıfatlara bürünmek ve yüksek ahlâka uymaktır. Yani râbıta; itikad, niyet, amel ve hâlde Allah dostuna benzemektir.

Râbıtanın bir diğer hedefi, kâmil mürşid vesilesiyle kalbe nur, sekinet, rahmet ve feyiz çekerek, onu kuvvetlendirmek ve düşmanlarına karşı koruma altına almaktır. Kalbin düşmanı çoktur. En tehlikeli olanları şeytan, nefis, şeytanlaşmış insanlar ve süslenmiş dünyadır.

Bütün bu düşmanların tehlikesini görmek, hilesini bilmek, fitnesini fark etmek için nur lazımdır. Onların çekim ve cazibesinden kurtulmak için iman, ilim, basiret ve sabır yanında özel yardıma ihtiyaç vardır. Müminler zayıf kaldıkça Allah onları destekler. İlahî yardım olmadan kul kendisini bu düşmanlara karşı koruyamaz.

Râbıta, yüce Allah’ın dostuyla rûhen kaynaşmak ve onun bir parçası olmaktır. Allah için kurulan bu beraberlik, Yüce Allah’ın özel rahmet, sevgi ve yardımına mazhar olmak için en güzel bir vesiledir.

Râbıta bir veliyi belli zaman dilimi içinde hayaline alıp düşünmekten ibaret değildir. Aslında bu da güzel ve faydalıdır; fakat bizden istenen râbıta, irşad makamındaki kâmil veliyi Allah için sevip Ondan aldığı nur ve terbiyeyi bütün hayatına yansıtmaktır. Yani, bir mürşidin terbiye tezgâhında Allah’ın boyası ile boyanmaktır.

Râbıtanın şekli değil, sonucu önemlidir.

Râbıta, velinin hayaliyle avunmak değil hayâ ve edebiyle süslenip olgunlaşmaktır.

Râbıta, velinin gözüne değil özüne bakmaktır.

Râbıtada hedef, velinin yüzü değil özüdür, sarığı değil sırrıdır, eti-kemiği değil edebidir, zâhiri değil bâtınıdır, kisvesi değil kalbidir. Çünkü veliye verilen takva nuru, kalbindedir; İlahî aşk gönlündedir. Elbette bu kalbi taşıyan beden de Allah katında şereflidir, kıymetlidir.

Kâbe taştan yapılmıştır; fakat Yüce Allah orayı “evim” diyerek kendine nispet ettiği için, âlemde en şerefli, en bereketli ve en faziletli bir yer olmuştur. Öyle ki Kâbe’nin içinde bulunduğu mescidde kılınan bir rekât namaz, diğer yerlerden yüz bin kat faziletlidir. Aynı şekilde Yüce Allah, kalbini nurlarıyla süsleyerek nazar yeri yaptığı veli kulunu da “dostum” diyerek zatına nisbet etmiştir. Bu özel nisbetle veli öyle bir şeref ve bereket kazanmıştır ki onun ruhuyla kaynaşan, kalbiyle buluşan, gönlüne giren, sohbet ve nazarları altında terbiye gören herkes Cenab-ı Hakk’ın özel tecellilerinden nasiplenir, veliye bahşettiği rahmetten hissedar olur.

Zikir ehli bir Allah dostunun bastığı topraklar bile diğer topraklara karşı övünerek “Üzerimde bir mümin Allah’ı zikretti, namaz kıldı” diye sevinir ve onunla övünür.[1]

Mürşid-i kâmilin kendini sevenlerden istediği tek şey, onu övmeleri, elini eteğini öpmeleri, kendisiyle insanların içinde övünmeleri değil kendisinde gördükleri kâmil mümin edebine bürünmeleri, sırrına ulaşmaları, kalbinde bulunan nura âşık olmaları ve kendisindeki güzel ahlâkı almalarıdır. Sevginin dilde, işin şekilde kalması veliyi üzer. Âşıkların pîri Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî (k.s) bu üzüntüsünü şöyle dile getirmiştir:

Herkes kendi zannınca oldu gönlümün yârı,

Aramadı kimse içimdeki esrârı.[2]

____________________________________________

[1] Bkz. Taberânî, el-Kebîr, nr. 11470; İbn Mübarek, Kitabü’z-Zühd, nr. 323; Ebü’ş-Şeyh, Kitabü’l-Azame, nr. 1172; Suyûtî, es-Sağîr, nr. 8015; Heysemî, ez-Zevâid, 10/79

[2] Mesnevî, 6, beyit.

Sûfi Yumuşak Huylu Olur!

22.2.2014 13:53:50

Sûfilik ahlâkından biri de insanlara yumuşak davranmak, insanların eziyetlerine sabır ve tahammül göstermektir. Resûlullah’ın (s.a.v.) insanlarla iyi geçinmesine dair şöyle bir rivayet bize ulaşmıştır: Ashabdan biri, yahûdîler tarafında ölü olarak bulundu. Resûlullah (s.a.v.) bu sebeple hiç kimseyi sıkıştırıp zulmetmedi. Hak sahiplerinin hakkının üzerinden uzun bir süre geçmesine fırsat vermeden öldürülenin akrabalarına yüz deve diyet ödedi.[1] Hâlbuki ashab ihtiyaç içinde idiler ve bir deveyi bile kaybetmekten korkuyorlardı.

Resûlullah (s.a.v.), her şeyi hoş karşılamasının bir gereği olarak asla hiçbir yemeği beğenmezlik etmezdi; hiçbir hizmetçiyi azarlamazdı. Şeyh Ziyâuddin Abdulvahhâb b. Ali, Enes’in (r.a.) şöyle buyurduğunu nakleder: Resûlullah’a (s.a.v.) on yıl süreyle hizmet ettim. Bana asla “üf” bile dememiştir. Bana, yaptığım bir şey için “Bunu niçin böyle yaptın?” demediği gibi, yapmadığım bir şey için de “Bunun niçin yapmadın?” dememiştir. O, insanların en güzel huylu olanıydı. Elim Allah Resûlü’nün elinden daha yumuşak bir atlas ve ipeğe dokunmamıştır. Resûlullah’ın (s.a.v.) terinden daha güzel kokan bir misk ve kokuyu da koklamadım.[2]

Aile efrâdı, komşu, arkadaş ve halkın hepsiyle iyi geçinmek sûfilik ahlâkındandır. Eziyete sabır ve tahammül, nefsin cevherini, gizli tabiatını ortaya koyar. “Her şeyin cevheri vardır. İnsanın cevheri aklıdır. Aklın cevheri de sabırdır” denilmiştir.

Ebû Zür’a Tâhir’in bize naklettiği bir hadis-i şerifte Abdullah b. Ömer’in (r.a.) rivayetiyle Efendimiz (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “İnsanlar arasına karışıp onların ezalarına sabreden mümin, insanlar arasına karışmayarak onların ezalarına sabretmeyen müminden daha hayırlıdır.”[3]

Haberde şöyle vârid olduğuna göre Efendimiz (s.a.v.); “Sizden biriniz Ebû Damdam kadar da mı olamıyorsunuz?” diye sormuş, sahabîler de; “Ebû Damdam ne yapardı?” deyince, Efendimiz (s.a.v.); “Ebû Damdam, sabah olunca: Bugün malımı bana zulmedene bağışladım. Beni döveni ben dövmeyeceğim. Bana sövene sövmeyeceğim. Bana zulmedene zulmetmeyeceğim, derdi”[4] buyurdu.

Ebû Zerr’in (r.a.) rivayet ettiği bir hadis-i şerifte şöyle buyurulur: “Nerede olursan ol, Allah’tan kork! Kötülüğün hemen arkasından bir iyilik yap ki, onu mahvetsin. İnsanlara iyi ahlâkla muâmele et!”[5]

İnsanlarla iyi geçinmek kadar kişinin akıllılığına, ilminin ve hilminin çokluğuna delâlet eden bir başka şey yoktur. Nefis, isteğinin aksini yapandan hoşlanmaz, kin ve öfke nefsin metanetini yok eder. İyi geçinme sayesinde nefsin şiddeti kesilir, nefis tiksinme ve hafif meşrepliğinden vazgeçer. Bir hadis-i şerfte: “İntikamını almaya gücü yettiği halde öfkesini yenen kimse kıyamet gününde mahlûkatın gözleri önünde dilediği hûri ile evlenmek üzere muhayyer bırakılır”[6] buyurulmuştur.

Cabir (r.a.) Resûlullah’ın (s.a.v.) şöyle buyurduğunu rivâyet eder: “Cehennemin kendisine haram olduğu kimseyi size haber vereyim mi? İnsanlarla kolay anlaşan, yumuşak tabiatlı ve insanlara yakınlık gösterene cehennem haramdır.”[7]

Ebû Mes’ûd el-Ensârî (r.a.) şöyle rivâyet eder: Resûlullah’a (s.a.v.) bir adam getirilmişti. Adam, Resûlullah’ın huzurunda titremeye başlayınca Efendimiz: “Titreme, ben melik değilim, Kureyş’ten kurumuş et yiyen bir kadının oğluyum”[8] buyurdu.

Sûfilerin yumuşak yönüyle ilgili birisinin şöyle bir sözü rivâyet edilir: “Kolay anlaşılır, yumuşak huyludurlar. İnsanlara kolaylık gösterirler, şereflidirler, insanları iyi idâre ederler, konuşurlarsa kötü söz söylemezler, çekişirlerse ileri gitmezler. Onlardan birine rastlarsan, ‘gece yol yürüyene yol gösteren yıldızlar misali insanların efendilerine rastladım’ de!”

Ebu’d-Derdâ’nın (r.a.) rivayetine göre Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “Yumuşaklıktan nasip alan, hayırdan hissesini almış demektir. Yumuşaklıktan mahrum olan, hayırdan mahrumdur.”[9]

Şeyhimiz Ziyâuddin Ebu’n-Necib yazdırarak bize şöyle bir hadis-i şerif nakletti: Bir bedevî anlatıyor: Huneyn gazvesinde ayağımdaki kalın ayakkabı ile (farkında olmadan) Resûlullah’ın ayağına basarak incittim. O da elindeki kırbaçla hafifçe bana vurdu ve: “Bismillah, canımı yaktın” dedi. Ben kendi kendime: “Resûlullah’ı incittim, yumuşak davranmalı ve yumuşak konuşmalıyım” diye düşündüm. Bir geceyi, Allah’a malum olduğu üzere, bu düşünce ile geçirdim. Sabah olunca bir adam: “Filan nerede?” diye beni arıyordu. Ben hemen: “Dünkü o hadise benden vâki olmuştu” dedim ve korkarak Resûlullah’ın yayına gittim. Resûlullah (s.a.v.) bana: “Sen dün ayakkabınla benim ayağıma basarak canımı yaktın. Ben de sana elimdeki kırbaçla vurdum. Şu seksen koyun senin, al götür onları” buyurdu.

Kaynak: Sühreverdî, Avârifu’l-Meârif, 306-309

____________________________________________

[1] Buhâri, Diyât, 22; Müslim, Kasâme, 2-6; Ebû Dâvûd, Zekât, 26; Nesâi, Kasâme, 3-5.

[2] Buhâri, Menâkıb, 23; Müslim, Fezâil, 1/81, 82; Dârimî, Mukaddime, 10; İbn Hanbel, 3/107.

[3] İbn Mâce, Fiten, 23; İbn Hanbel, 3/43

[4] Kenzü’l-Ummâl, 3/ 337

[5] Dârimi, Rikak, 64.

[6] Ebû Dâvûd, Edeb, 3; Tirmizî, Birr, 74; İbn Mâce, Zühd, 18; İbn Hanbel, 3/438.

[7] Tirmizî, Kıyâme, 45.

[8] İbn Mâce, Et’ime, 30.

[9] Dârimî, Mukaddime, 12.

Her Bid’at Bir Sünneti Yok Eder!

26.2.2014 13:05:04

19. Mektup

Bu Mektup İmam Rabbani (k.s.) tarafından Mîr Muhibbullah'a yazılmıştır. Sünnete uymaya teşvik ve bid'atlardan sakındırma hakkındadır.

***

Allah'a hamd, Resûlü'ne salât ve selam olsun. Mevlâ sizleri de hayırlara erdirsin. Değerli kardeşim Seyyid Muhibbullah! Allah'a hamd olsun bu tarafta dervişlerin halleri iyidir. Allah'tan isteğimiz selamet, sebat ve istikametinizdir.

Bu sıralar o taraftaki dervişlerin hallerinden haberdar olamadık. Aradaki mesafenin uzak olması buna mani oldu. İhlâs ve samimiyet dinin özüdür. Bir de Peygamber Efendimiz'e (s.a.v) tâbi olmak ve bid'atlardan uzak durmak gerekir.

Bid'atlar Allah'ın rızasına aykırı olan şeylerdir. O bid'at, sabah şafağı gibi parlak görünse de gerçekte onun ne parlaklığı ne de bir hayrı vardır. O hiçbir hastaya şifa vermez, onda hiçbir hastalığın devası yoktur. Çünkü bid'at ya bir sünneti kaldırır ya da sünnetin yanına bir şey ekler. Bu durumda da söz konusu bid'at sünnet üzerine bir ilavedir ki bu, sünneti nesh ettiğini gösterir. Zira nas üzerine ziyade neshtir, yani onun hükmünü kaldırmaktır. O halde bid'at her nasıl olursa olsun sünnetle çatışmakta ve onun hükmünü kaldırmaktadır. Bu da onun hayırsız olması için yeterli sebeptir.

Ah bir bilseydim! Bazı âlimler, her bakımdan yeterli ve Allah'ın razı olduğu bir dinde nimetin tamamlanmasından sonra ortaya çıkmış bir bid'atın güzel (bid'at-ı hasene) olduğuna nasıl hükmedebilmişlerdir! Onlar, dinin tamamlanmasından ve AllahTeâlâ'nın bu dinden razı olduğunun belli olmasından sonra yeni bir şeyler ortaya çıkarmanın güzellikten uzak olacağını idrak edemiyorlar mı?

“Artık haktan (ayrıldıktan) sonra sapıklıktan başka ne kalır?” (Yûnus 10/32).

Eğer onlar, kâmil bir dinde sonradan ortaya çıkan bir şeyin güzel olduğuna hükmetmenin, aslında o dinin tamam olmadığı ve nimetin tamamlanmadığı manasına geldiğini bilselerdi böyle bir hükme varmazlardı.

“Rabbimiz! Unutur ya da yanılırsak bizi sorumlu tutma!” (Bakara 2/286).

Size ve yanınızda bulunan kardeşlerimize selam olsun…

İmâm-ı Rabbânî, Mektûbât-ı Rabbânî, 2/516-517 (Semerkand Yayınları)

Tasavvufî Hayat ve Geri Kalmışlık

5.3.2014 11:18:10

Bugünün İslâm dünyası ile “gelişmiş” Batı arasında ekonomik, politik, askerî, bilimsel ve teknolojik açıdan büyük mesafe var.

Kimi çevreler bu halin sebepleri arasında tasavvuf kültürünü, sûfiliğin zühd ve takva odaklı öğretisini de sayıyorlar. Bir anlamda İslâm dünyasının “geriliğinin” asıl kabahatini yine müslümanda buluyorlar.

Sahiden böyle midir? Tasavvuf kültürü, özelde zühd anlayışı dünyadan el etek mi çektirir?

Tasavvuf kitaplarında dünyanın önemsizliği, ahiretin önceliği öne çıkarılır. Dünyaya önem vermeyen zühd aleminin büyüklerinin sözlerinden ve münzevî hayatlarından örnekler verilerek dünyadan uzak durmanın önemi anlatılır.

Elimizdeki zühde dair eserlerde geçen tavsiyeler ve bazı kıssa ve menkıbelerde anlatılanlara bakan çağımızdaki bazı insanlar, müslümanların günümüzde hak ettikleri konumda olmamalarının nedenleri arasında zühd anlayışını ve tasavvuf kitaplarının müminleri dünyadan uzaklaştırmasını sayarlar.

Bu iddiaya göre, tasavvuf kitaplarını ve sûfilerin sözlerini okuyan, yaşantılarını öğrenen müminler dünyaya önem vermemişler ve hayattan koparak tamamen ibadet odaklı bir yaşam sürmüşlerdir. Bir hırka bir lokma ile hayatlarını devam ettirmişlerdir.

Bu arada müslüman olmayanlar, dünya hayatını önemseyenler boş durmamışlar, çeşitli icatlar yaparak ilerlemişler, dünyaya hakim olmuşlar, müslümanlar da onların gerisinde kalmışlardır. Üstelik onlara muhtaç duruma düşmüşlerdir.

Tarihin yalanladığı iddia

Farklı çevrelerde sık sık duyduğumuz bu iddialar gerçek midir? Bu sorunun cevabını aramak, iddianın ne kadar sağlam bir zemine dayandığını anlamak için, öncelikle önümüze bir İslâm tarihi kitabı koymamız gerekir.

Masaya bir İslâm tarihi koyduktan sonra, söz konusu zühd hayatının önderlerinin yaşadıkları dönemlerin siyasi tarihini okumamız icap eder.

En baştan söyleyelim: Eğer bahsettiğimiz şekilde tarihe bakarsak, başta zühd önderlerinin yaşadıkları devirler olmak üzere, İslâm devletlerinin hiçbirinde hayatı dışlamanın, ahiret adına dünyayı unutmanın söz konusu olmadığını görürüz.

Bırakın dünyaya boş vermeyi, İslâm’ın ilk asırları dünyevî başarılar anlamında günümüz müslümanlarının övündükleri dönemlerin başında gelir. Zira bu yıllar fetihlerle, siyaset, ekonomi, kültür ve medeniyet… kısaca her alanda İslâm dünyasının muhteşem başarılar gerçekleştirdiği dönemlerdir.

Peki, bütün bu başarıların dünyadan uzaklaşıp, bir abaya bürünerek dağ başına çıkıp uzlete çekilerek gerçekleşmesi mümkün müdür? Elbette mümkün değildir. O zaman zühd önderlerine ve onların etkisinde kaldığı iddia edilen müslümanlara yöneltilen suçlama pek de sağlam bir zeminde yükselmiyor demektir.

Günümüzdeki durum

Esasında çok eskilere gitmemize gerek yok. Şu dönemde de tasavvuf hayatını benimsemiş olan insanlar aynı kitaplara son derece önem vermekte ve bu kitaplardaki dünyayı öteleyen, ahirete yönelmeyi teşvik eden sözleri ve yaşantıları okumaktadırlar.

Bizler bu cemaatlerin müntesiplerinin hayatlarına baktığımızda ne dünyadan koptuklarını ne de bir yere kapanıp günlerini ve gecelerini sadece ibadetle geçirdiklerini görmekteyiz.

Onlarda gördüğümüz yegâne durum kulluğu öncelemeleri, nafile ibadetlere herkesten fazla önem vermeleri, birbirleri arasında dayanışmayı diğer müminlerden fazla gerçekleştirmeleri, bu arada da gündelik hayatlarını sürdürmeleridir.

Yani onlar hem bu kitaplarda anlatılanlara önem vermekteler hem de hayat standartlarını üst seviyeye çıkarmak, ailelerine daha iyi imkânlar sunmak ile İslâm’ın daha geniş coğrafyalarda yaşanması için maddi imkânlarını seferber etmek için çabalamaktadırlar. Hatta günümüz Türkiye’sinde pek çok üst seviyede zenginin, tasavvufu kendisine yaşam tarzı olarak benimsediğini hepimiz bilmekteyiz.

Bu gerçek bizlere zühd hayatını öven sözler ile kıssa ve menkıbelerin müslümanları dünyadan kopardığı şeklindeki iddianın haklı bir suçlama olmadığını göstermektedir. Zira günümüzdeki müminlerin dünyaya bakışları nasılsa, geçmiş dönemlerde de ortalama olarak aynıydı.

Gerçeği doğru okumak

Burada esasında görmek istemediğimiz veya görmemiz gerektiği halde aklımıza gelmeyen bir hakikat vardır. O da şudur:

Zühd ve tasavvuf kitaplarında, büyük sahabi Hz. Ebu Zer r.a. misali dünyadan kopuk bir hayat yaşadıkları ve maddiyat olarak bir şeylerinin olmadığı zikredilen insanlar, toplumun ahireti unutmaması, dünyaya kendini kaptırmaması açısından önemli bir vazife görmüştür. Toplumun yakasını tamamen dünyaya kaptırmamalarını sağlamıştır. Çünkü bu zatların sohbetleri ve sergiledikleri ibadet anlayışı gönüller üzerinde etki yapmıştır. Diğer insanlara nisbetle dünyadan kopuk yaşamaları ise genelleşmemiş, insanlar gündelik yaşamlarını devam ettirmişlerdir.

Dolayısıyla toplumun genelinden farklı olarak münzevî hayatları bireysel tercihleri olarak anlamak ve toplum içinde böyle insanların bulunmasının gayet normal olduğunu söylemek durumundayız. Hatta bunun bir rahmet olduğundan dahi söz edebiliriz.

Nitekim günümüzde de farklı İslamî anlayışlar çerçevesinde genel müslüman kitleye göre değişik tutum ve yöntemler içinde olan gruplar vardır. Bunların toplumun genel yönelimlerini değiştirmek gibi bir işlevi yoktur. Bu insanların dinin ruhuyla veya zahir hükümleriyle çelişmediği sürece hakikatin bir yönüne işaret eden unsurlar olarak kabul edilmesi en güzel yoldur.

Kaldı ki klasik kitaplarda anılan insanların esasında tamamen dünyadan kopmadıkları da zikredilmektedir. Dolayısıyla geçmiş yansıtılırken bilgiler seçilerek alınmamalı, aynı hususla ilgili farklı rivayetler göz ardı edilmemelidir. Çünkü böyle bir tavır tabloyu yanlış okumaya veya muhatap kitleyi yanlış bilgilendirmeye sevk eder.

Hâlbuki zühd hayatının önderlerine dair aşağıda zikredeceğimiz bilgilere bakan bir insan bu zatların dünyadan tamamen koptuklarını anlamaz. Aynı şekilde dünyayı ihmal etmek, ondan tamamen uzaklaşmak gerektiği sonucunu da çıkarmaz.

Zâhidler ne diyor?

Bu hususu teyit etmek, meşhur sûfilerden birkaçının zühd konusunda ne dediklerine bakalım.

İbn Şihâb ez-Zührî k.s. (v: 742)

“Zühd, haramın sabrı yenemediği, helâlin de şükre mani olamadığı şeydir.”

Süfyan es-Sevrî k.s. (vı: 778):

“Zühd, emel ve arzuları azaltmak ve hırstan sıyrılmaktır. Yoksa ne adi şeyler yemek ne de yırtık ve yamalı şeyler giymektir.”

Yanındakiler:

– Kişi hem zengin hem zâhid olabilir mi, diye sorduklarında da şu cevabı verir:

– Evet, zâhid olabilir. Yeter ki herhangi bir belaya maruz kaldığında sabredebilsin, bir nimete erişince de şükredebilsin.

Fudayl b. İyaz k.s. (v: 803):

“Zühdün aslı Allah’tan razı olmaktır. Kanaatkâr kişi zâhiddir. Zâhid ise zengindir. Her kim yakîni elde ederse bütün işlerinde Allah’a güvenir. O’nun yazdığı kadere razı olur, ümitle korku halinde mahlûkattan gönlünü çeker. Bu durum onun gayri meşru bir yolla dünyayı talep etmesini engeller. İşte böyle yapan bir kimse dünyalık hiçbir şeye sahip bulunmasa bile zâhid ve insanların en zenginidir.”

Ebu Süleyman Dârânî k.s. (v: 820):

“Gerçek zâhid dünyayı ne kötüler ne de metheder. Ona iltifat etmez. Dünya kendisine yöneldiğinde sevinmediği gibi ondan uzaklaştığında da üzülmez.”

Hâris el-Muhâsibî k.s. (v: 857):

“Zühd, dünyaya ait kıymet ve değerlerin kalpten atılması ve dünya ile ilgili her şeyin kelpten çıkarılmasıdır. Kalpten dünya varının değeri düştüğü zaman, onun varlığı ile yokluğu eşit olur. İşte o zaman zühd gerçekleşmiş olur.”

Yahya b. Muaz k.s. (v: 872):

“Gerçek zâhid, Allah’ın dışında bütün isteklerden kalbini boşaltan kimsedir.”

Bâyezid Bistâmî k.s. (v: 874):

“Zâhid, bir şeye sahip olmayan demek değildir. Asıl zâhid, malın mülkün kendisine sahip olmadığı kimsedir.”

Cüneyd Bağdâdî k.s. (v: 909):

“Zühd, dünyanın küçük görülüp izlerinin kalpten çıkarılmasıdır.”

Ebû Tâlib Mekkî k.s. (v: 996):

Zühdün, varlıklı kişilerle yoksul kişilere göre farklılık arz ettiğini söyler. Zenginin zühdü malı harcaması ve kalbini ona bağlamamasıdır. Kişinin varlık içindeyken malı kendisi için alıkoyması uygun düşmez. Çünkü bu tutumu varlığa düşkün olduğunu gösterir. Fakirin zühdü ise yokluk içinde varlığa imrenmemek ve yokluğa rıza göstermekle olur.

Şimdi buraya alıntıladığımız bu rivayetlerde, “dünyayı ihmal edin, hiç önem vermeyin, yeryüzünü Allah’ın dinini inkâr edenlere bırakın” diye bir anlam var mı? Yoksa burada, dünyayı yaşarken ahireti unutmayın mı deniyor? Elbette ölüm sonrasını unutmadan ihlâslı kullukla bezeli bir hayat sürülmesi istenmektedir.

Suçlanan kitaplar

Müslümanların dünyadan kopma nedenleri arasında sayılan zühd ve tasavvuf eserlerine gelince… Önce şu sorulara cevap bulmak gerekir:

Bu kitaplar dünyayı elden mi çıkartın diyor, yoksa kalpten çıkartın mı diyor?

Bu kitaplarda tavsiye edilen “fakr hali”nin tam karşılığı nedir? Başkalarının yardımına muhtaç yaşamak mı, yoksa kulun hen an ve halde Rabbine muhtaç olduğunun idrakinde olmak mı?

Bu kitapları yazanlar müminlerin zenginleri hakkında neden tek kelime olumsuz bir şey söylemiyor?

Yüzyıllar boyunca bu kitapları başucundan ayırmayan nice alim, arif, kâmil zatlar dünyadan el etek mi çekmişlerdir?

Bu sorulara verilecek hiçbir insaflı cevapta içinde “dünyayı tamamen terk etmek gerekir” sonucu bulunamaz. Çünkü bu kitaplar “dünyayı bırakın, dağ başında bir başınıza yaşayın” demiyor.

Peki, zühd ve takvayı öğütleyen, hayatı bir ibadet olarak yaşamayı teklif ve tavsiye eden bu kitaplar ne diyor?

Son derece kıymetli, faydalı, ilahî hakikatleri ve hikmetleri gönül diliyle anlatan bu eserler: Müslümanların kendilerini mala kaptırmamalarını, ne kadar zengin olurlarsa olsunlar ahireti unutmamalarını, zekâtlarını ihmal etmemelerini, daima Allah yolunda infak etmelerini, iffetli olmalarını, kalplerine ve dillerine sahip olmalarını ve buna benzer güzellikleri anlatıyor.

Dolayısıyla bu eserler, müslümanların geri kalmalarına değil, kulluğu unutmama noktasında büyük bir tesire, dünya ahiret dengesini kurmaya sebep olduğunu söyleyebiliriz.

Kaldı ki, günümüzde tasavvufu kendisine yol olarak benimsemiş, büyük sûfilerin kaleminden çıkmış eserleri baş tacı etmiş kişilerin pek çok ticari faaliyette bulunması, dünyevî meşgalelere sahip olması da bu etkiyi teyit eder.

Ayet ve hadislerde dünya

Esasen dünyanın ve dünya hayatının mahiyeti, ahiret nimetlerinin değeri pek çok ayet-i kerime ve hadis-i şerifte de net olarak anlatılır. Bu ayet ve hadisler de müslümanlar tarafından dünyaya boş vermek şeklinde anlaşılmamış, tarih boyunca uygulama bu yönde olmamıştır. Tam aksine müslümanlar dünyanın imarına büyük önem vermiş, fakat kalbin daima Cenab-ı Hakk’a bağlı kalması gerektiği şuuru içinde olmuşlardır. Söz konusu ayet-i kerime ve hadis-i şeriflerden birkaç örnek zikredelim:

“Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyun, eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve daha çok mal ve evlât sahibi olma isteğinden ibarettir. Tıpkı bir yağmur gibidir ki, bitirdiği ziraatçilerin hoşuna gider. Sonra kurur da sen onun sapsarı olduğunu görürsün; sonra da çer çöp olur. Âhirette ise çetin bir azap vardır. Yine orada Allah’ın mağfireti ve rızası vardır. Dünya hayatı aldatıcı bir geçimlikten başka bir şey değildir.” (Hadîd, 20)

“Nefsanî arzulara, (özellikle) kadınlara, oğullara, yığın yığın biriktirilmiş altın ve gümüşe, salma atlara, sağmal hayvanlara ve ekinlere karşı düşkünlük insanlara çekici kılındı. Bunlar, dünya hayatının geçici menfaatleridir. Halbuki varılacak güzel yer, Allah’ın katındadır.” (Âl-i İmrân, 14)

“Rabbinin makamından korkan ve nefsini kötü arzulardan uzaklaştıran için ise şüphesiz cennet yegâne barınaktır.” (Nâziat, 40-41)

“Ey iman edenler! Allah’tan korkun ve herkes, yarına ne hazırladığına baksın. Allah’tan korkun, çünkü Allah yaptıklarınızdan haberdardır.” (Haşr, 18)

“Vallahi ahiretin yanında dünyanın durumu, sizden birinin parmağını denize daldırıp çıkarması gibidir. Çıkardığında parmağının (denizden) ne çıkardığına bir baksın!” (Hadis-i Şerif; Müslim, Cennet, 55)

“Eğer dünyanın Allah katında sivrisineğin bir kanadı kadar değeri olsaydı, ondan hiçbir kâfire bir yudum bir şey içirmezdi!” (Hadis-i Şerif; Tirmizî, Zühd, 13)

“Allah Tealâ bir kulu sevdiği zaman, tıpkı sizin bir hastayı sudan koruduğunuz gibi onu dünyaya karşı himaye eder.” (Hadis-i Şerif; Tirmizî, Tıb, 1)

“Ailesi afiyette, bedeni sıhhatli, günlük rızkı da bulunduğu halde sabahlayan kimseye sanki dünya verilmiş gibidir.” (Hadis-i Şerif; Tirmizî, Zühd, 34)

Biz bunları okuduğumuzda dünyayı boş vermek gerektiğini değil, gönlü dünyaya kaptırmanın yanlışlığını anlıyoruz. Ama bu ayet ve hadislerin paralelindeki tasavvufî öğütler sözkonusu olduğunda kimi çevreler nedense pervasız olabiliyor. Sûfilerin sözlerini doğru anlamak için çaba sarf etmek yerine kolaycılığa kaçarak geri kalmışlığın, yenilmişliğin sorumluluğunu onların üzerlerine yıkabiliyorlar.

Nasıl doğru okuyan bir göz Kur’an ve hadislerden dünyanın ihmaline dair bir mesaj çıkarmıyorsa zühd önderlerinden nakledilen rivayetleri de aynı gözle okumak durumundayız. Daha saygılı yaklaşarak, yaşamlarının ve tavsiyelerinin müslümanların sosyal hayatları üzerinde olumlu yönde etkili olduğunu anlamaya çalışmak, müminleri dünyadan koparmadığını görmek icap etmektedir.

Kadercilik suçlaması

Her olumsuzluğun faturasını müslümanlara kesme yaklaşımına göre, müminlerin geri kalmalarının en büyük nedenlerinden biri de yanlış kader anlayışıdır. Bu iddiaya göre müslümanlar, sahip oldukları bu anlayışla başlarına gelen bela ve musibetlerin kaderde yazıldığını, yapacak bir şeyleri olmadığını düşünerek mücadeleyi terk etmişlerdir. Her felaketi kabulle karşılamışlar ve değiştirmek için bir çaba göstermemişlerdir.

Bu iddia karşısında İslâm tarihine bir kez daha müracaat edelim.Tarihin hangi döneminde müslümanlar “kaderimiz bu” diyerek mücadele sahasından çekilmişler ve olan biteni refleks göstermeden olduğu gibi kabullenmişlerdir, diye bakalım. Bir tek örnek bulamayız.

Tam aksine İslâm tarihi tamamen mücadeleler tarihidir. Üstelik hem içeride hem de dışarıya karşı… Diğer taraftan bilim alanında müthiş bir hareketlilik vardır. Bu nedenle İslâm tarihini bütünüyle eylem ve hareket tarihi olarak tanımlamak yanlış olmaz.

Yanlış kadercilik iddilarına bakan insan, “Kaderimiz böyleymiş diyerek bir köşeye sinmiş insanlar tarihin hangi döneminde yaşamış acaba?” diyecek, lakin herhangi bir tarih kitabının iki kapağı arasında böyle bir zümre bulamayacaktır.

Belki bireysel olarak bu tür bir bakış açısını benimsemiş insanlara veya küçük gruplara rastlayabilecek, ancak kitlesel bir hareketi kesinlikle tespit edemeyecektir. Çünkü söz konusu kader anlayışının müslümanları atalete ve teslimiyete teslim ettiği iddiası gerçekliği olmayan bir söylemden öte bir şey değildir. Sadece ve sadece müminlerin bugünkü zillet durumuna neden aramak için ortaya atılmış âfâki bir düşüncedir.

Kader inancı hayata bağlar

Peki müslümanların gerçekten de bir teslimiyet içinde olmalarına neden olan bu kader anlayışının aslı nedir? Bu kader anlayışı, olan biten olumsuzluklar karşısında müslümanları rahatlatan bir araçtır, ötesi değil. Üçüncü halifenin şehit edilmesiyle başlayan süreçte yaşanan felaketler karşısında kader anlayışı müminleri teskin eden, psikolojik olarak rahatlatan bir vasıta olmuştur. “Demek ki bunlar kaderimizde varmış, başımıza gelecekmiş” anlayışıyla inananlar olan biteni metanetle karşılamaya çalışmışlardır.

Bu nevi bir kader anlayışının toplumun ruh dünyasının ve huzurunun temininde müspet etkisi olduğunu söylemek gerekir. Hatta günümüzde de insanların başlarına gelen felaketleri olgunlukla karşılanmalarında aynı kader anlayışının olumlu etkisi olduğu gözlenebilir.

Biz burada böylesi bir kader anlayışının doğruluğunu veya yanlışlığını tartışıyor değiliz. Bizim yaptığımız, söz konusu kabulün müspet boyutunun olduğunu dile getirmekten, bu anlayışın müslümanların bugünkü durumunda bir etkisi olmadığını ifade etmekten ibarettir.

Ne yapılmalı?

Sözün özü, her yanı kendisine düşman bir coğrafya ile çevrilmiş ve bunlarla mücadele etmek durumunda kalmış bir ümmetin bugünkü durumunu çok basit nedenlere indirgemek ve sadece müslümanları suçlamak hakkaniyet değildir. Bugünkü zillette elbette müslümanların ve en başta da toplumları yönlendiren önderlerin olumsuz etkisi vardır. Ancak ağırlıklı nedenleri görmeden suçu başka alanlarda aramanın, sorumluluğu tamamıyla müminlerin üzerine yıkmanın akılla, insafla bağdaşır bir yanı yoktur.

Bütün bu geri kalmışlığın ve zilletin sosyoloji, psikoloji, tarih, siyaset bilimi ve diğer ilim dalları açısından ortaya konabilecek pek çok nedeni vardır. Olan biten, bir iki nedene bağlanarak izah edilecek kadar basit değildir. Çok boyutlu ve karmaşıktır. Bunu anlamaya, ellerimizi müslümanların yakasından çekerek başlasak yeridir.

Taha Yıldız - Semerkand Dergisi, Şubat 2011.

Zühd ve Takva Sembolü Sahabi: Ebû Zer Gıfârî (r.a.)

12.3.2014 14:47:42

İslâm’dan önce yol kesen, canlara kıyan sert tabiatli Ebu Zer r.a. İslâm’ın terbiyesiyle tamamen değişmiş, fakir ve düşkünlerin koruyucusu olmuş, hizmetçisiyle aynı elbiseyi giyecek, aynı yemeği yiyecek kadar mütevazı bir kimse haline gelmişti. O özellikle mülk ve servet biriktirmeyi reddeden anlayışıyla öne çıkıyordu.

Allah Rasulü s.a.v. efendimizin güzide arkadaşları yani Ashab-ı Kiram, Allah yolunda serden ve yardan geçerek yaptıkları büyük hizmetin yanında, İslâm’ı anlamada ve yaşamada birer kılavuzdur. Onlar itilme kakılma pahasına ellerinden gelen tüm gayreti göstermiş, erdemli bir hayat sürmüş, Allah’ın övgüsüne ve Rasulü’nün sevgisine mazhar olmuş büyük şahsiyetlerdir.

Sahabiler İslâm’ın birer yönünü temsil eder

Her bir sahabi, öne çıkan özelliği ile kendi şahsında İslâm’ın bir yönünü temsil eder. Onların hayatı ve anlayışları bir bütünlük içinde değerlendirildiğinde Sünnet’in incelikleri ortaya çıkar. Zira onlar Allah Rasulü s.a.v.’den görmüş oldukları İslâm’ı yaşıyorlardı.

Hz. Ebu Zer Gıfârî hazretleri de dünyaya yüz vermeyen, gönlünü Allah’tan başka şeyle meşgul edecek ne varsa elinin tersiyle iten mizacıyla “Allah adamı” olma idealinin temsilcisi olmuştur. O sahip olduğu tavizsiz zühd anlayışı ile müslümanların ihtiyaçtan fazla mal mülk edinmemeleri gerektiğini, ihtiyaç fazlası ne varsa Allah yolunda harcamaları gerektiğini savunuyordu. Bunun aksi anlayış ve tavrı şiddetle eleştiriyordu.

Bu görüşleri dolayısıyla Hz. Ebu Zer Gıfârî hazretlerinin o zamanlar Suriye valisi olan Muaviye r.a. ile araları açıldı. Durumdan haberdar olan devrin halifesi Hz. Osman r.a. onu Medine’ye çağırdı. Hz. Ebu Zer’in orada da bu yaklaşımını açıklamaya devam etmesi ve bazı art niyetlilerin bu durumu kullanmaya kalkması üzerine Hz. Osman r.a. ondan tenha ve güvenilir bir yer olan Rebeze’de yaşamasını talep etti.

Hz. Ebu Zer r.a.’ın görüşleri böyleyken ve son derece fakir bir hayat sürerken, zamanın halifesi ve dünyada cennetle müjdelenen on sahabiden biri olan, ayrıca Allah Rasulü s.a.v.’in iki kez damadı olmuş Hz. Osman r.a. oldukça zengindi. Servet sahibiydi ancak İslâm’ın bütün yükümlülüklerini fazlasıyla yerine getiriyordu. Fakirlerin, zayıfların, düşkünlerin koruyucusuydu. Servetinin büyük bir bölümünü Efendimiz s.a.v.’in yaşadığı dönemde Allah yolunda infak etmişti. Hz. Ebu Zer r.a. vefat ettiğinde onun eşine ve kızına sahip çıkan yine Hz. Osman’dı.

İşte ilk bakışta tezat gibi duran bu noktada sahabenin farklılığı ve herbirinin İslâm’ın bir yönünü daha kuvvetli şekilde temsil ettiğini tekrar hatırlamalıyız. Biz Ashab-ı Kiram’ı bir bütün olarak anlamak ve kabul etmek zorundayız. Ehl-i Sünnet ve Cemaat’in tavrı böyledir. Büyük İslâm alimleri asırlar boyu bu dengeye büyük hassasiyet göstermişlerdir.

İnandığını söylemekten çekinmezdi

Rivayete göre, Hz. Ebu Zer r.a. daha müslüman olmadan hakikati aramaya başlamış ve Peygamber Efendimiz’i görmeden üç yıl önce kabilesinin putlarını reddederek namaz kılmıştı. Şöyle anlatır:

– Dedim ki; “Allah Rasulü’nü görmeden üç yıl önce namaz kıldım.

– Kimin için, diye sordular.

– Allah için, dedim.

– Yüzünü hangi tarafa çeviriyordun, dediler. Dedim ki:

– Hangi yana dönsem Allah’ı görüyordum.

Samimiyetle gerçeği arayan kişi, bu arayışın onu götüreceği yeri anlar, bulduğunda ise sımsıkı bağlanır.

Mekke’de müslüman olan Ebu Zer r.a. soluğu Kâbe’de aldı ve şöyle haykırmaya başladı:

– Kureyşliler! Allah’ın birliğine, Muhammed’in elçiliğine iman ediyorum!

Bunun üzerine Kureyş ahalisi hemen tekme tokat onu dövmeye başladılar. Hazreti Abbas r.a. gelerek onu kurtardı. Fakat ertesi gün yine aynı aşkla Kureyş ulularının içine dalan Ebu Zer r.a., hakikati haykırmaya, İslâm’ı anlatmaya devam etti. Kureyşliler onu yine dövdüler, Abbas r.a. yine kurtardı.

İhtiyaç fazlası mal biriktirmezdi

Allah Rasulü s.a.v. Ebu Zer r.a.’ın memleketi Gıfar’a dönmesini ve İslâm’ı orada yaymasını istedi. Bunun üzerine hemen yola çıkıp Gıfar’a geldi. Bir zaman sonra Gıfarlıların yarısı müslüman olmuştu. Kalan yarısı da Hicret’ten sonra müslüman oldu.

Hz. Ebu Zer r.a. evlenince Medine’nin dışında çölde kendine küçük bir ev yaptı ve hanımıyla birlikte orda yaşamaya başladı. Bir gün eski arkadaşlarından birisi ziyaretine geldi. Arkadaşı gördüğü manzaraya çok şaşırdı ve sordu:

– Eşyaların nerede?

– Bizim başka bir evimiz var ki, değerli eşyalarımızı oraya gönderiyoruz, dedi.

– Sen uzun bir süredir buradasın, birkaç parça eşyanın olması gerekmez mi?

– Bu evin sahibi bir an bile burada kalmaya izin vermiyor, dedi. Sonra misafirine bakarak şöyle devam etti:

– Allah’a yemin ederim ki benim bildiklerimi siz biliyor olsaydınız kadınlarınızla beraber olamazdınız, yataklarınızda yatamazdınız. Yine yemin ederim ki O beni meyvesi tükenince kesilip yok olan bir ağaç gibi yaratmıştır.

– Evet, ama bu seni dünyadan faydalanmaktan engellemiyor mu?

– Allah’ın Rasulü bana: “O insana yazıklar olsun ki, hem ahirete imanı vardır, hem de bu hilekâr dünyadan faydalanmağa çalışır.” demişti.

“Yalnız yaşayıp yalnız ölecek ve tek başına diriltilecek”

Bir gün Hz. Osman r.a. hizmetçisi ile ona yüz dinar gönderdi. Ebu Zer kabul ederse o da köleyi serbest bırakacaktı. Yalvardı köle:

– Özgürlüğüm buna bağlı, kabul et bu hediyeyi. Cevabı şu oldu:

– Benim köleliğim de bunu almaktır.

Allah Rasulü s.a.v.’in hakkında “Yalnız yaşayıp yalnız ölecek ve tek başına diriltilecek..” dediği Ebu Zer Gıfarî r.a. Rebeze’de çöldeki evinde vefat ettiğinde yanında sadece hanımı, kızı ve hizmetçisi vardı. Hanımı yola çıkarak eşini defnedecek birilerini gözlemeye başladı. Bir zaman sonra oradan geçmekte olan Abdulah bin Mesud r.a.’ın kafilesine denk geldi. Abdullah bin Mesud r.a. Ebu Zer hazretlerini kefenledi, gözyaşları içinde namazını kıldırdı ve çöle defnetti.

Ebu Zer r.a. bize, paranın bütün değerleri ezip geçtiği modern dünyaya yalnızlığı ve yalınlığı ile çölden sesleniyor. Orada, ama daha çok kalbimizde ve zihnimizde, fani dünyaya yüz vermemenin, gerçek zahitliğin bayraktarlığını yapıyor.

Sulhi Ceylan - Semerkand Dergisi, Ocak 2010.

Kim Kimdir?

19.3.2014 12:48:02

Bir gün Abdullah ibn Mübarek rh.a.’e sorulur:

— Size göre kâmil insanlar kimlerdir?

İbn Mübarek:

— İlmiyle amel eden ihlâs sahibi alimlerdir.

— Peki, sizce gerçek hükümdarlar, yöneticiler kimlerdir?

— Dünya sevgisini kalplerine koymayıp zühd sahibi olanlardır.

— Peki, sefil olanlar kimlerdir?

İbn Mübarek rh.a. bu soruya da şu cevabı verdi:

— İlmini, amelini ve dinini kullanarak dünyalık peşinde koşan kimselerdir.

İmam Şa’rânî, Tenbîhu’l-Muğterrîn

Bir Mürşide Tabi Olmak Gerekli midir?

25.3.2014 14:17:01

Ömer Ziyâuddîn Gümüşhânevî (k.s.) hazretlerine sorulur:

Şimdiye kadar olduğu gibi bundan böyle de, tasavvuf ve tarikat büyüklerini, yol gösterici bir şeyh ve mürşid olarak benimsemek, onlara intisâb etmek doğru mudur? İslâmî emir ve yasaklara uygun bir davranış mıdır?

Cevap olarak şöyle der:

Tasavvuf ve tarikat şeyhlerini, mürşid olarak tanımak, onların irşâd ve işaretlerine göre özümüzü, sözümüzü ve davranışlarımızı düzenlemek şer’-i şerîfe uygun, güzel ve hatta herkes için lüzumlu bir husustur.

Kendisine manevi bir kir ve bulanıklıktan azade “kalb-i selîm”(Şuarâ, 26/89) ihsan edilmeyen kişinin, kâmil bir şeyh ve mürşidden gönül hastalıklarından kurtulma çarelerini öğrenip uygulaması vaciptir.

Zahirî ilimleri öğrenmenin lüzumuna gelince; kalbi kirleten ve gönül hayatını körelten duygulardan arınabilmek için bu ilimleri öğrenmekten uzak kalmak mümkün değildir. Gelmiş-geçmiş büyük alimlerin pek çoğu, zahirî ilimlerde kemâle erdikten sonra, manevi hayata girmişler, seyr-ü sülük sonunda terakki ederek irşâd mevkiine yükselmişlerdir.

“Aklı başında ve alim olan kimselerden doğru yolu göstermelerini isteyiniz ki doğru yolu bulabilesiniz. Onları dinleyin. Söz ve nasihatlerine uyun. Gösterdikleri yoldan dışarı çıkmayın. Aksi halde pişman olursunuz.” (Hadis-i şerif)

“Mü’min mü’minin aynasıdır.” (Hadis-i şerif)

“Şeyhi olmayan kimsenin şeyhi şeytandır.” (Bâyezîd-i Bistâmî)

Bir başka ifade ile de: “Kılavuzu olmayan kişinin yol göstericisi şeytandır” denilmiştir.

Nitekim İmam Kuşeyrî, meşhur Risâle’sinde şöyle buyurmaktadır: “Bakıcısız ve bahçıvansız, dağ başında kendiliğinden büyüyen ağaç, yaprakla donansa bile meyve vermez. Meyve verse de lezzeti, bağ ve bahçe meyvelerinin lezzeti gibi olmaz. Böyle bir ağaç bir yerden diğer bir yere nakledildiği zaman hem çok güzel olur, hem de bol meyve verir. Çünkü ona emek verilmiş ve üzerinde tasarruf vuku bulmuştur.”

Şer’-i şerif, köpeklerin bile eğitilip terbiye edilebileceğini kabul etmiş, öldürdüğü veya yakaladığı av hayvanının helâl olabilmesi için bu konuda yetiştirilmesini şart koşmuştur. Aksi takdirde sıradan bir köpeğin getirdiği avın eti yenmez. (Rûhu’l-Beyân)

Muhakkak ki köpek, hayvanların temiz olmayanlarından biri, et ve et ürünlerine karşı da en muhteris olanıdır. Buna rağmen o bile terbiyeyi kabul edip eğitilebiliyor, onun ete ve kemiğe karşı olan ihtiras ve arzusu kırılabiliyor da, mahlûkatın madden ve ma’nen en şereflisi olan insanın bunu kabul etmemesi nasıl düşünülebilir? Bu yüzden meşâyih-i kirâm: “Kurtarıcısı ve yol göstericisini görmeyen ve bulmayan kişi kurtulamaz” buyurmuşlardır.

Bizim için Resûlullah’ın (s.a.v.) hayatında, takip edilmesi gereken en güzel örnekler vardır. Bu sebeple Resûlullah’ın (s.a.v.) muhterem ashabı bütün ilim, edep ve ahlâkî davranışlarını, Aleyhissalâtü vesselam Efendimiz’den almışlardır. Bir kısım sahabeden: “Def’i hâcet şekline varıncaya kadar her şeyi biz Allah’ın Resûlü’nden öğrendik” haberi rivayet edilmiştir.

Fahreddin er-Râzî ise: “Bizi dosdoğru yola ilet” (Fatiha, 1/6) ayet-i kerimesinde Cenab-ı Hak sadece “sırâta’l-müstakîm” ifadesi ile iktifa etmemiş peşinden “Kendilerine nimet lütfettiğin kimselerin doğru yoluna ilet” (Fatiha, 1/7) ibaresini ilave etmiştir. Bu durum, müridi, vuslata hidayet makamlarına ve mükâşefeye götürecek bir yolun bulunmadığına, ancak kendisini doğru yola sevk edecek, yanlışlık ve sapıklıktan koruyacak bir şeyh ve mürşide uyması halinde hidayetin gerçekleşebileceğine delâlet eder, demektir.[1]

Bu eksiklik ve ihtiyaç bütün varlıklar için geçerlidir. Zira onların akılları hak ve hakikatin idrakine, doğruyu eğriden ayırma gücüne yeterli değildir. Bu sebeple, eksik ve kendi kendine yeterli olmayan kimselere, kendisine uyulan ve yol gösterici olan kâmil bir mürşid gereklidir. Böylece onun eksik aklı, mürşidin kâmil aklı ve doğru tavsiyeleri ile takviye edilsin. O da böylece saadetlerin yoluna ve kerametler basamağına ulaşabilsin. Bu gerçeğe işaret etmek üzere: “Önce arkadaş sonra yol” denmiştir. Adı geçen ifadeler ışığında: herkes için hem hissî hem de manevi bir mürşidin bulunmasının zaruri olduğu söylenebilir.[2]

____________________________________________

[1] Fahreddin er-Râzî, Mefâtihu’l-Gayb, Beyrut, 1990, 1/154

[2] A.g.e.

Nefs Terbiyesinde Râbıta | Doç. Dr. Dilaver Selvi

25.3.2014 17:27:48

Bu çalışmada İslam tarihinde manevi terbiyede rehberlik eden tasavvuf okullarında kullanılan temel bir metot olan rabıta ele alınmaktadır.

Rabıta farklı çevrelerce yanlış anlaşılmış ve yorumlanmış bir konudur. Tasavvuf ehline göre rabıta nefis terbiyesinde en tesirli ve en faydalı bir metottur. Öyle ki onsuz manevi terbiyede kemale ermek zordur.

Rabıta, terbiye ve terakki için maneviyat yoluna adım atan Hak yolcusunun kendisine bu yolda ayna, şahit ve rehber olan kâmil mürşide kalben bağlanıp onun ruhundan akseden nurla aydınlanmak ondan feyiz, sevgi, hal ve edep almak bu ilahi sevgi atmosferinde an be an olgunlaşmaktır.

Yazar bu çalışmasında râbıtayı özellikle dini açıdan ele almıştır. Kitapta bununla beraber, râbıtanın tarihi seyrine, çeşitli tarikatlardaki usullerine, râbıta sırasında dikkat edilmesi gereken edeblere ve râbıtayla ilgili merak edilen soru ve cevaplara yer verilmiştir.

Nefs Terbiyesinde Râbıta | Doç. Dr. Dilaver Selvi

25.3.2014 17:29:18

Bu çalışmada İslam tarihinde manevi terbiyede rehberlik eden tasavvuf okullarında kullanılan temel bir metot olan rabıta ele alınmaktadır.

Âdâb-ı Nakşibendiyye | Şeyh Ali Behcet Efendi

25.3.2014 17:56:20

Şeyh Ali Behcet Efendi’nin yazdığı bu eser, Nakşibendîliğin edepleriyle birlikte, sûfîlerin inançlarını, sohbet ve edeplerini, şeyh ve kısımlarını, yine sûfilerin bir gün içerisinde yapmaları gereken görevlerini ele almaktadır.

Ayrıca nefis, kalp, ruh, ibadet, ubûdiyyet, ubûdet, cezbe, tevhid-vahdet, saadet-şekavet, sefer-seyr gibi tasavvufî ıstılahlara da yer verilmektedir.

Yine Hâce Abdülhâlik-ı Gucdüvânî’ye [kuddise sırruhû] ait kudsî kelimeler de şerh edilmektedir.

Tasavvuf Ehlinin Cihad Anlayışı

26.3.2014 13:34:57

Cenab-ı Hak Kur’an-ı Kerim’de, insanları ve cinleri sadece kendisine ibadet etmeleri için yarattığını bildirir.[1] Buna göre, insanın dünyadaki aslî görevi, ubudiyettir. Yani Yüce Yaratıcısına kulluk etmektir.

Bahsi edilen kulluğun çerçevesi ayet ve hadislerde açık ve net olarak beyan edilmiştir. Ancak bu vazifeleri gerek şahıs gerekse toplum planında hakkıyla yerine getirmek öyle kolay değildir. Çünkü nefs ve şeytan gibi iki önemli düşman hevâ ve hileleriyle kula durmadan çelme takmakta, bu kıymetli yolda yürümesine mani olmaya çalışmaktadır.

Temel karakteristik özellikleri fitne ve bozgunculuk çıkarmak olan zahiri İslam düşmanlarını da buna ilave edecek olursak yoldaki başlıca engelleri üç sacayağı üzerine oturtabiliriz.

Bu arada şunu belirtmekte fayda var; İslam düşmanlarının, ubudiyete engel teşkil etmeleri iki cephelidir. Bir yönü kendilerine diğer yönü insanlığa bakar. Onlar inkâr ve ifsadlarıyla bir taraftan kendi ubudiyetlerini diğer taraftan insanlığın ubudiyetini tehdit ederler.

İşte “cihad” diye tabir edilen kavram, temelde bu üç düşmana karşı yapılagelen her türlü meşru mücadelenin adıdır. Âlimlerimiz cihadı, genelde bu şekilde kategorize etmişlerdir.[2]

Ne ki bugün “cihad” dendiğinde aklımıza sadece zahiri İslam düşmanlarıyla yapılan fiili mücadele geliyor. Oysa evrensel anlamda İslam dinini yaşamaya ve yaşatmaya dönük olarak atılan adımların tümü din ıstılahında “cihad” kavramıyla karşılanmıştır. Bu mücadele gerektiğinde kılıçla gerektiğindeyse dil, mal, kalp, ibadet ve taatle yapılır.

Buna göre; i’lây-ı kelimetullah için cephede savaşan müminin ortaya koyduğu çaba nasıl ki “cihad” olarak nitelendiriliyorsa, insanlığa kalemi ve kelamıyla marufu emredip onları münkerden sakındıran, İslam’ı yayma ve yaşatma hizmetine maddî-manevî destekte bulunan; nefsini düzeltmek için mücadele veren müminin çabası da “cihad” olarak nitelendirilir.

Dini bir terbiye metodu olan Tasavvuf, bu manada cihadın kışlası gibi görülebilir. Çünkü o, taliplerini cihadın her üç kolu için de teşvik ve teçhiz eder. Ancak bunlardan nefs cihadına öncelik verir. Zira nefs insanın en büyük düşmanıdır. Kur’an-ı Kerim “Nefsini arındıran kurtuluşa ermiştir”[3] buyururken ebedi felâha ancak onu tezkiye etme neticesinde erişilebileceğine dikkati çeker. O nedenle Resûl-i Kibriyâ (s.a.v) nefsle yapılan mücahedeyi “el-cihad’ül-ekber/büyük cihad” olarak tavsif etmiştir.

Dinimizin nefsle cihadı bu şekilde vasıflandırması, diğer ikisini daha az önemsediği için değildir. Aksine, onların hakiki anlamda gerçekleşmesinin de bu sayede mümkün olacağı içindir.

Şöyle ki; şeytan insanoğluna, kendisindeki “nefs” letâifiyle irtibat kurmak suretiyle yaklaşır. Bu letâif terbiye edilip belli bir kemal seviyesine ulaştırıldığı zaman şeytanın iğvası da o nispette etkisizleştirilmiş olur. Bu da insanı, Cenab-ı Hakk’ın emir ve yasaklarına karşı daha hassas ve duyarlı hale getirir.

Zahiri İslam düşmanlarına bakıldığında, bu düşmanlıklarının temelinde yine “nefs” faktörünün olduğu görülür. Çünkü inkâr ve ifsâdın temel kaynağı odur. Eğer nefs olmasaydı insanoğlu, melekler gibi saf ve temiz olurdu. O itibarla İslam düşmanlarıyla yapılan cihadın hedefinde de, kalblerin imanıyla beraber nefslerin terbiye edilerek İlahi emirlere itirazsız bir şekilde ser füru etmesini sağlamak yatar.

Bu arada zahiri düşmanla fiili mücadeleye girişecek olan kimsenin, kendi nefs mücadelesinde önemli derecede mesafe kat etmiş olması da mühim bir meseledir. Nefsini henüz “emmâre” sıfatından kurtaramamış birinin cepheye gitmesi ve Allah için canını ortaya koyması beklenebilir mi? Böyle biri cepheye gitmiş olsa bile bu durumun, dünyevi çıkar ve riyakârlıktan uzak olmayacağını kim iddia edebilir?

Özetle; her üç cihadda da esas itibariyle “nefs”in ıslahı söz konusudur. Nefs ıslah edilmelidir ki insanlığın, Allah Teâlâ’nın emir ve yasaklarına hakkıyla riayet etmesi sağlanabilsin. Nefs ıslah edilmelidir ki inkâr, isyan, fitne ve bozgunculuk yeryüzünden silinebilsin. Nefs ıslah edilmelidir ki sulh ve adâlet dünyaya hâkim olabilsin. Nefs ıslah edilmelidir ki insanlık “ulûhiyet” iddiasında bulunmayı bırakıp “ubudiyet” dairesinde kalabilsin. Nefs ıslah edilmelidir ki kendini hakkıyla tanıyabilsin. Zira tasavvuf erbabının da ifadesiyle “Nefsini bilen Rabbini bilir.”

_______________________________

[1] Zariyât, 51/56

[2] Râgıb el-Isfehânî, el-Müfredât, 108

[3] Şems, 91/7

Âlimlerin Mürşide Olan İhtiyacı

2.4.2014 12:12:21

Ömer Ziyâuddîn Gümüşhânevî (k.s.) hazretlerine sorulur:

Şer’i hükümlere göre kendilerine uyulan mürşidlerin, kutup ve gavs derecesine vâsıl olsalar dahi, dört fıkhî mezhepten birini benimseyip ona göre yaşaması farz-ı ayn olduğu gibi ictihad derecesine ulaşmış olan imamlar ile sâir âlimlerin de bir şeyh ve mürşide muhtaç bulunmalarının sebebi nedir?

Cevap olarak şöyle der:

Âlimler de söz, davranış ve bilgilerinin kendilerine hâl olması, kalblerindeki bazı değişikliklerin sükûnet bulması, ilme’l-yakîn bildiklerini ayne’l-yakîn görebilmelerini sağlamak için ehil bir mürşide muhtaçtırlar.

Nitekim Hz. Ömer el-Fârûk (r.a.) Enes İbn Mâlik’in (r.a.) huzurunda diz çöküp mütevazı bir eda içinde oturdu ve:

— Yâ Enes! Siz yıllarca Resûlullah’ın (s.a.v.) hizmetinde bulundunuz Binâenaleyh O’nun huzur-u sa’âdetlerinde ömrünüzü geçirdiniz. Bu sebeple siz, münafıkların hallerini, kalblerinde nifak bulunup bulunmadığını çok rahat kestirebilirsiniz. Benim kalbimde de nifak alâmeti var mıdır, bakınız, diye rica ettiği zaman, Hazreti Enes (r.a.) hüngür hüngür ağlamaya başladı. Hazreti Ömer (r.a.), Hazreti Enes’in (r.a.) bu ağıt ve gözyaşlarını kalbinde nifak izleri taşıdığına hamlederek, onu bastırırcasına daha şiddetle ağlamaya başladığında Hazreti Enes (r.a.):

— Yâ Ömer! Lütfen susunuz ve sakin olunuz. Fârûk olan siz bile nifak belasından bu kadar korkmaktasınız. Bu yüce hassasiyetinize bakıyor ve ben kendi başıma yanıp ağlıyorum” cevabını verdi. Bunun üzerine Hazreti Ömer (r.a.):

— Yâ Enes! Nifak ve imtihandan ancak münafıklar emin olur. Allah’ın mekr ve imtihanından emin olma! buyurdu. -Burada söylenen nifaktan maksadın şirkle değil riya ile ilgili olduğu unutulmamalıdır.-

İmam Kuşeyrî meşhur Risâle’sinde şöyle buyurmaktadır:

“Tarikat şeyhi durumunda bulunan sûfîler, naklî, aklî ve zahirî ilimleri ilme’l-yakîn bilmekten, ayne’l-yakîn görme derecesine yükselmiş kimselerdir. Öyle ki, insanlar için gaybî olan bir şey, onlar için apaçık ve gözleri önünde seyredilebilir. Diğer insanlar taklid ve istidlal, onlarsa tahkik ve vuslat ehlidir.”

“Leylâ bizler senin güzelliğinle aydınlanmakta, insanlar ise karanlıkta kalmaktadır” denilmiştir.

Fahreddîn-i Râzî’den (rah.) bu konuya ışık tutmak üzere şöyle bir rivayet anlatılmaktadır.

Bağdat’a gitmek üzere yola çıkan Râzî, şehrin girişine yaklaştığı vakit, ihtiyar bir kadın dışında bütün yöre halkının kendisini karşılamak üzere beklediğini görür. Kadının hayret verici bu hareketi Razî’ye haber verilince, onun bu davranışı merakını celbeder ve ziyaret etmek maksadıyla yanına gider, karşılamaya çıkmamasının sebebini sorar. Bunun üzerine kadın:

— Sana ta’zim ve hürmet göstererek debdebe ile karşılamanın sebebi nedir? Ne özelliğin var ki böyle davranmak gerekiyor, diye soruya yine soruyla karşılık verir. Râzî:

— Ben Allah’ın varlığına ve birliğine binlerce delil ile isbâta muktedir bir ilim adamıyım. O yüzden olsa gerek… deyince yaşlı kadın ibret verici ve düşündürücü şu cevabı verir:

— Allah-u Azîmuşşân’ın varlığı ve birliği konusunda bir şüphe ve tereddüdümüz yoktur. Dolayısıyla O’nu isbât için bir delil ve dayanak aramak ihtiyacını da hissetmiyoruz. Zira biz Cenab-ı Hakk’ın tevhîd denizinin dalgaları arasında garkolmuş, müşâhede ve vuslat ehliyiz. Siz ise taklîd ve istidlâl ehlisiniz.

Fahreddîn-i Râzî kadının ma’rifet ve irfan dolu bu cevabını gönülden tasdik eder.

Sûfî ve meşâyih huzurunda mezhep imamları bile her zaman saygı ve hürmet hissi duymuşlar, onları kendi nefsleri üzerine tercih etmişlerdir. Eğer meşâyihde cezbedici böyle bir meziyet bulunmasaydı, durumun tam tersiyle tecelli etmesi gerekirdi. Kaldı ki, İmam Şafiî’nin ümmî şeyh Şeybân-ı Râî’ye gösterdiği saygı gözlerimizin önündedir.

Ömer Ziyâuddîn Gümüşhânevî, Tasavvuf ve Tarikatlarla İlgili Fetvalar, 23-25

Söz Taşınınca...

8.4.2014 11:43:36

Dilimiz bizim için büyük bir nimettir. Her uzuv gibi onun da bir takım hikmetleri bulunmaktadır. Cenab-ı Hakk’ın eşsiz lütuflarından olan bu uzuv, kendisiyle yaratıcısına isyan edelim diye bize verilmedi elbette. Bilakis, kalbimizin imanını ikrar edelim, şükredelim, zikredelim, insanlarla iletişim kuralım ve bir hata yaptığımızda tövbe edelim diye verildi.

Fakat maalesef âdemoğlu bu azayı öteden beri kötüye kullandı. Onunla, Allah Teâla’nın gazabını celbedecek, toplumun huzur ve barışını zedeleyecek, kardeşliğe ve dostluğa zarar verecek işler ortaya koydu.

Halk arasında söz taşımak olarak da ifade edilen “koğuculuk” dille yapılan zararlı fiillerin başında gelir.

Bugün insanlık, önceki zamanlara nazaran daha yoğun ve organize bir şekilde söz taşıma faaliyetlerine ortak olmaktadır. Üzülerek söylemek gerekir ki, Müslümanlar için de aynı durum söz konusu. Beraberce gülen, oturan, konuşan nice müminler, rahatlıkla birbirlerinin arkasından konuşabilmekte ve bunları gıyabında konuşulan kimselere ulaştırabilmekteler.

Oysa bu durum Müslümanlar açısından tam bir felakettir. “Benden duymuş olma” diye başlayan söz taşıma faaliyetleri Allah’ın rızasına uygun bir davranış olmamakla beraber, müminler arasında, ailelerde, akrabalık bağlarında ciddi problemlere yol açmaktadır.

Peygamber Efendimiz (s.a.v.) “Söz gezdirenler cennete giremez.” (Buhari) buyurarak koğuculuk yapılmaması hususunda müminleri uyarmıştır. Rasulullah’ın (s.a.v.) hadisi şeriflerinde çok rastlanmayan bu denli kuvvetli bir ihtar, söz taşıma faaliyetinin tehlikesini açık olarak ortaya koymaktadır. Böyle bir ihtar karşısında, söz taşıyan mümine ancak, tevbe-istiğfar ederek bu cürmü terk etmek düşer. Eğer müminler tevbe ederek koğuculuk günahından temizlenmezlerse bu günah azapla temizlenecektir.

Nitekim Allah Resûlü (s.a.v.) bir grup sahabeyle yürürken iki kabrin başında durur ve şöyle buyurur: “Şu anda bu kabirdekiler azap olunuyor. Onların bu azabı, işledikleri büyük günahlar sebebiyle değildir. Biri idrar sıçramasından kendini korumazdı. Diğeri de insanlar arasında söz taşırdı.”

Alimlerimiz, hadiste geçen “büyük günahlar sebebiyle değildir” ifadesini şöyle izah etmiştir: “Siz bu işleri büyük günahtan saymazsınız. Oysa Allah katında söz taşımak ve ibadetlere mani olan ağır necasete dikkat etmemek büyük günahlardandır.”

Gerçekten bugün dahi insanlar söz taşımayı, kötülük ve günah olarak görmezler. Haliyle söz taşıyan kimseye de günahkâr gözüyle bakılmaz. O nedenle harama düşmemeye itina gösteren, din gayreti içinde olan kimselerin dahi rahatlıkla söz taşıyabildiğine şahit oluruz.

Yahya b. Eksem (rah.) söz taşımanın kötülüğü hakkında şöyle der: “Söz taşıyanlar sihirbazlardan daha şerlidir. Bir söz taşıyan kişi, sihirbazın bir ayda veremeyeceği zararı, bir saatte verir.”

Büyükler koğuculuk hususunda; “Söz taşımak şeytanın vesvesesinden daha tehlikelidir.” demişlerdir. Zira şeytan insana devamlı vesvese verir. Kişi bu vesveseden etkilenir ve günah işler ya da etkilenmez, sabreder ve günah işlemez. Böylelikle şeytanın vesvesesi bazen başarılı bazen başarısız olur. Fakat hakkımızda söylenmiş olan sözler böyle değildir. Onların çoğu bizi etkiler. Hatta öyleleri var ki kişi bazen bu sözlerin tesirinden bir ömür kurtulamaz, neden olduğu yıkımı uzun zaman düzeltemez.

Şu da bir hakikat ki, insani ilişkilerimizdeki birçok problemin kökenine inersek, çoğunlukla karşımıza koğuculuktan bir iz çıkar. Dargın olduğumuz, incindiğimiz, soğukluk duyduğumuz kimselerle aramıza giren genellikle, ondan bize, bizden ona aktarılan iki çift söz olmuştur. Ailemizle, akrabalarımızla, komşularımızla yaşadığımız sorunların altında da aynı neden yatmaktadır.

Başta da ifade ettiğimiz gibi Müslümanlar da zaman zaman bu kötü huy içine düşebiliyor. Oysa söz taşıyanlar, kalbi zikirle uyanmış müminler nezdinde arabozucu, sevimsiz ve güvensiz kimselerdir. Dolayısıyla bu kötü huyu taşıyan kişi hem dünyada itibarını kaybeder, hem kabirde azabı hak eder, hem de ahirette Mevla huzurunda mahcub ve mahrum olur. Bu ise hiçbir müminin istemeyeceği, göze alamayacağı bir durumdur. Cenab-ı Hak, cümlemizi dilin afetlerinden muhafaza eylesin.

Keramet ve İstidraç

12.4.2014 10:37:41

Keramet, Allah’ı seven, O’na itaat eden ve O’nun tarafından sevilen velî kullara, yine Allah tarafından ikram edilen olağanüstü hallerdir. Bir de bu özelliklere sahip olmayanlardan zuhur eden olağanüstü haller vardır ki, buna istidraç denilir. Her iki durumla ilgili ölçüler bilinmelidir ki, gerçekle sahte olan, velî ile şarlatan birbirinden ayırt edilebilsin.

Allah, gönlünü mâsivâdan temizleyen dilediği velî kuluna dilediği kadar varlık ve eşyayı musahhar kılar. Böylece onların insan ve başka varlıklar üzerinde tasarruf etmelerine (etkide bulunmalarına) izin verir. Hakikatte tasarrufta bulunan ise, Cenab-ı Hak’tan başkası değildir.

Kâmil mürşidler işte bu tasarrufla talebelerini terbiye ederler. Zaman ve mekân Allah’ın izniyle engel teşkil etmez hale gelir. Gayet uzak mesafelerde ihtiyacı olan bazı talipler bunu ayan-beyan müşahede ederek itminana kavuşurlar.

Velînin kerameti haktır

Maddi-manevi tehlikeler karşısında mürşidlerini karşılarında bulan sofilere her devirde rastlanmıştır. Birbirilerini tanımayan insanların, muhtelif zaman ve mekânlarda gözyaşlarına hakim olamayarak içtenlikle anlattıkları bu gibi hadiseler, asırlardan beri menkıbe kitaplarında anlatılan benzeri bir çok olaylar, söz konusu kerametleri açıkça teyit etmektedir.

Kur’an ve Sünnet’te zikredilen kerametle ilgili haberler ise, meselenin şer’î yönüne delil teşkil etmektedir. O yüzden Ehl -i Sünnet uleması, peygamberlerin mucizeleri nasıl hak ise, velilerin kerametlerinin de öylece hak olduğu konusunda ittifak etmişlerdir.

Peygamberlerin mucizeleri açık ve alenidir. Onda nübüvveti ispat etme, kâfirlere meydan okuma ve onları aciz bırakma hedeflenir. Fakat keramet açısından durum böyle değildir. Onu gizlemek esas kabul edilmiştir. Herhangi bir iddia için de keramet izhar edilmez.

Yukarıda anlatılan mürşidlerin tasarrufları zaruri bir eğitimin vasıtası olmakla birlikte, ferdî plânda yaşanan, aleniyete dökülmeyen kerametlerdir. Çoğunlukla taliplerin haberi olmadan zuhur eder. Yoksa Allah dostları bir zaruret olmadan, bilerek ve isteyerek topluluğun içinde aleni olarak keramet izhar etmekten şiddetle kaçınırlar. Hatta böyle açıktan keramet göstermeyi “ hayz-ı ricâl=erkeklerin hayzı ” telakki ederek gizlenmesi gerektiğini belirtirler.

Mucize, keramet, istidraç ve sihir

Olağanüstü olmaları ve Allah tarafından yaratılmaları bakımından benzerlik arz eden birçok haller vardır. Mucize, keramet, istidraç ve bir dereceye kadar sihir bunlardandır.

Bazıları cehaletleri sebebiyle sihri inkâr ederek, buna inanmak şirktir, derler. Sanki peygamberin elinde mucizeyi yaratan Allah, sihirbazın elindeki sihri yaratmıyor! Ne garip bir iddia… Alemde Allah’ın irade ve yaratması dışında bir şey olabilir mi? Nasıl ki şer işlemek isteyen bir kimsenin eliyle şerri yaratıyor ise, dilediği takdirde sihir yapan kimsenin eliyle sihri de yaratır. Fakat ondan razı olmaz ve yapanları cezalandırır. Zira şerri yaratmak şer değil, şerri işlemek şerdir.

Yukarıdaki haller, fevkalâde olmaları itibariyle birbirlerine benzeseler de, söz konusu hallere mazhar olan ya da maruz kalan zatlar açısından büyük farklılıklar vardır. Mucize nebilerde, keramet velîlerde zuhur ederken; istidraç ve sihir kâfir, fâsık ya da günahkârlarda ortaya çıkar.

Kerametler genel olarak ikiye ayrılırlar:

1. Manevi kerametler: Allah Tealâ’nın zat, sıfat ve fiillerine dair bilgi ve marifetlere sahip olma, kâmil iman, salih amel, can ı gönülden muhabbet ve Hakk’a tam bağlılık gibi hallerdir. Cenab -ı Hak, bu nevi kerametleri sadece sevdiği, seçkin kullarına ihsan eder. Düşmanlarını ve doğru yolda olmayanları bu çeşit lütf u ihsanlara ortak etmez.

2. Maddî kerametler: Madde aleminde gayb olan şeylerden haber vermek, suyun üzerinde yürümek, havada uçmak, uzaktan bazı cisimleri hareket ettirmek, günlerce aç durabilmek, gayet uzun mesafeleri kısa zamanda kat etmek gibi hallerdir. Bu çeşit haller ise, doğru yolda olana da, bozuk yolda olana da verilir. Çünkü istidraç sahibi olan kâfirlerde de böyle harikalar görülmüştür.

Tasavvuf ehlinin itibar ettiği keramet birinci keramet türüdür. İkincisi de caiz olmakla birlikte, tam olarak kalbini tasfiye ve nefsini tezkiye etmeyen zatlarda bu gibi kerametlerin gurur ve kibire sebep olması muhtemeldir. Hem salih amel ve niyette bozukluk meydana gelmesi halinde, o kerametin kâfir ve fasıklarda görülen istidraca dönüşmesi işten bile değildir.

Fakat cahiller manevi kerametlerden ziyade maddi kerametlere önem verirler. Hatta ötekini keramet bile saymazlar. Bu tür harikaları kâfirlerde bile görseler, arkalarına takılırlar. Kalın kafalı oldukları için de onların iyi ve kötü her isteklerine boyun eğerler. Halbuki şeref ve üstünlüğe layık olan ancak Allah Tealâ’yı bilmek, O’na itaat etmektir.

Bir de günümüzde şiş sokma gibi gösteri haline getirilen öyle şeyler var ki, geçmişi ne olursa olsun, günümüzde tamamen folklorik bir hadise şekline dönüşmüş, kerametle uzaktan yakından alakası kalmamıştır.

Velîlerin keramet göstermesi şart mı?

Peygamberlerin mucize göstermeleri her halükârda lazımdır. Velîlerde ise durum böyle değildir. Velî olmak için olağanüstülük ve kerametlerin meydana gelmesi şart değildir.

Fakat bununla birlikte evliyanın hemen hepsinde keramet görülmüştür. Keramet göstermeyen velî pek azdır. Hatta her an onlardan düşmanların görüp sezemediği güneş gibi açık kerametler ortaya çıkmaktadır. Oturmaları, kalkmaları, konuşmaları, bütün hallerinde bir ayna gibi Hakk’ın nurlarını yansıtmaktadırlar. Allah’ın varlıklar üzerinde tecelli eden isim, sıfat ve fiillerinin nakışlarını seyretmekle onların irfanı sürekli inkişaf etmektedir.

Bir velîden çok keramet meydana gelmesi, onun üstünlüğünü göstermez. Evliyanın birbirinden üstünlüğü, Allah Tealâ’ya daha yakın olmalarına bağlıdır. Daha yakın olan bir velî, pek az keramet sahibi olabilir. Allah Tealâ’dan daha uzak olan bir velî ise, daha çok keramet, harika gösterebilir. Bu ümmetin sonradan gelen evliyasında, o kadar çok kerametleri olanlar görülmüştür ki, Ashab -ı Kiram’ın hiç birinde, bunun yüzde biri bile meydana gelmemiştir. Halbuki evliyanın en yükseği, en aşağı derecede olan bir sahabinin derecesine yetişemez. Görülüyor ki, evliyayı ve onların üstünlüğünü anlayabilmek için kerametlerine, harikalarına bakmak yanlış olur. ( Mektubat -ı Rabbanî)

Yine bir müridin mürşidinden keramet beklemesi de âdâpsızlıktır. Zira müminlerin peygamberlerinden mucize istediği görülmüş bir şey değildir. Ancak kâfirler ve inanmayanlar mucize isterler.

İrşad için keramet gerekli mi?

Hayatı boyunca kendini aşamayan tiplerin başkalarından istifade ettiğine pek tesadüf edilmemiştir. Kendi düşünce ve hayallerine değil de peygambere yahut Allah dostlarına uyma kabiliyetinde olanlar ise, muhakkak onların feyz ve bereketinden istifade etmişlerdir.

Ebubekir -i Sıddîk r.a ., Hz. Peygamber s.a.v. Efendimiz’e bir şey sormadan inandı. Ebu Cehil ise, onca alamet ve mucize gördüğü halde yine de “bu kesinlikle sihirdir” deyip iman etmedi.

Demek ki evliya ve enbiyanın izhar ettiği harikalar yakîni ve güveni artırsa da, insan toplamaya yönelik değildir. Onların irşadı manevi çekimledir. Allahu Tealâ’dan yansıyan güzellikler, bir mıknatıs gibi onlarda cazibe kuvveti meydana getirir. Görünmeyen bu manevi kuvvetle kabiliyeti olanları Allah yoluna çekerler. Söz konusu manevi çekim olmadan sadece mucize ve keramet yeterli olsaydı, Hz. Rasulullah s.a.v.’in akıllara durgunluk veren mucizelerini ve evliyanın kerametlerini gören herkesin müttaki birer müslüman olmaları gerekirdi. Halbuki durum öyle değildir. Kur’an -ı Kerim’de buyurulur ki:

“Onlar her türlü mucizeyi görseler bile, yine de ona inanmazlar. Nihayet sana geldiklerinde de seninle çekişirler. İnkâr edenler; ‘bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir’ derler.” ( En’am, 25)

Cahillerin tuzağı: İstidraç

Kerametin bir benzeri, hatta aynı gibi görünen istidraç, kâfirlerin ya da takva, zühd, ihlâs gibi hallerle alakası olmayan müslümanların eliyle gerçekleşen meş’um, uğursuz bir fevkalâdeliktir. Bu, Allah’ın istidraç sahiplerine daha fazla azıtıp sapıtmaları ve böylece helâk olmaları için kurduğu bir tuzak (mekr-i ilâhi), nimet şeklinde gösterdiği bir musibettir.

İstidraç sahiplerinin bir bölümü insanlardan kaçarak çile odasında açlık, susuzluk gibi eğitimlerle kalplerini değil de nefslerini temizleyip parlatırlar. Kalpleri yine zulmet içinde kalmaya devam eder. Sonra derece derece azap ve felakete sürüklenirler. Cisim, madde, insan gibi yaratıklar hakkında gaybî bilgiler verirler. Birçoğunda isabet de ederler. Hatta din, tevhid, ilâhiyat konularında içlerine doğan şeyleri söyler ve yazarlar.

Hint fakirleri, Uzakdoğu rahipleri ve eski Yunan filozoflarında bu kabil bilgilere çokça rastlamak mümkündür. Fakat isabet dahi etseler, iman etmeden, itikat ve amellerini düzeltmeden Hak Tealâ Hazretleri ile aralarındaki perde kalkmaz. Felaketten kurtulamazlar.

İmam-ı Rabbanî Hazretleri’nin buyurduğu üzere, müslüman dahi olsa, Allah’ın emirlerinden, Ehl -i Sünnet itikadından kıl kadar ayrılan kimselerde görülen bütün haller ve zevkler istidraçtır.

Ne yazık ki, cahil insanlar, Allah Tealâ’dan haber veren hakiki marifet sahibi velîlerden ziyade, böyle ahmakların peşine düşerler. İçinden geçenleri kendilerine haber veren, geçmişteki gizli sırlarından, hatta günahlarından bahseden adamları seçilmiş velî kullardan zannederler. Onların keramete benzeyen bazı tasarrufları karşısında hayret ve dehşete düşerler. Hakikatten haber verenlere ise dönüp bakmazlar. Derler ki: “Bunlar, dedikleri gibi evliya olsalardı, bizim hallerimizden, bilinmeyenden haber verirlerdi. Böyle basit şeyleri bilmeyen kimse, daha yüksek olan şeyleri nasıl bilebilir?” Bu bozuk ölçüleri ile evliyaya inanmazlar, doğru sözü işitmezler. Böylece istidraç sahibi fasıklarla birlikte helâk olur giderler.

Ne yazık ki, dindar hatta sofi geçinenlerin arasından da zaman zaman bu gibi tipler çıkmakta, menfaat veya egolarını tatmin etmek için etrafındaki insanları iğfal etmektedirler. Üstelik çocuğun elindeki topaç gibi şeytanın elinde oyuncak olmalarına rağmen kendilerini evliya zannetmektedirler. Aylar, yıllar sonra çevrelerindeki insanlar ayılıp kendilerine geldiklerinde ise, iş işten çoktan geçmiş olmaktadır. Maddi manevi yığınla zarar gören bu zavallılardan birçoğunun imanları dahi gitmektedir.

İstidraç sahiplerini tanımak için

Feraset sahibi olmayan müslümanların ilk bakışta istidraç sahiplerini tanımaları bir hayli zordur. Özellikle sofi geçiniyorlarsa, bunları hakiki keramet sahiplerinden ayırt etmek daha da zor olabilir. Çünkü bunlar da kendilerine göre namaz kılar, oruç tutar, Allah’ın yolunu ve dostlarını anlatır, teşvik ederler. Fakat genellikle her sözlerinin altında gizli bir “ben” düşüncesi ve enaniyet yatar. Dolaylı-dolaysız, açık veya imayla lafı döndürür dolaştırır, kendilerine getirirler. Çünkü tam manasıyla nefis ehlidirler.

Fakat bunlar da kendilerinin istidraç ehli olduğunu bilmeyebilir ve hatta kendilerini keramet sahibi zannedebilirler.

Böyle kişilerin konuşmalarında, hallerinde, davranışlarında edep, nezahet ve incelik pek göze çarpmaz. Çoğu zaman kendilerinden zuhur eden harikalardan ve derin keşiflerden bahsederler. Hatta daha da ileri giderek kendilerinde bir kısım manevi yetkiler vehmederler. Mesela, “Mühür bendedir” gibi laflar ederler.

Akıllı olan bir kimse, buradan onların sahtekâr veya aldanmış olduğunu bilmelidir. Çünkü bilen söylemez, söyleyen bilmez. Ayrıca büyük velîlerin bile keşiflerine şeytanın müdahale yolu açık iken, sıradan bir talibin rüya ve keşiflerine nasıl itibar edilebilir?

Bir kimse uluorta kendi keramet ve keşiflerinden bahsediyor ve özellikle de bunları kendinden biliyorsa, artık insaf edip o şahsın bir düzenbaz olduğunu anlamalıdır.

Bu tiplerin çoğunun akaidinde de bozukluklar vardır. Kendileriyle biraz sohbet edilse, bunlar teker teker ortaya çıkar. Yeter ki onlara muhatap olan şahısların akideleri düzgün ve bilgileri yerinde olmuş olsun. Ehl -i Sünnet alimlerinin ortaya koydukları inanç esaslarına zerre kadar ters düşüyorlarsa, onlardan meydana gelen harika hallerin keramet değil istidraç olduğunu bilmek gerekir.

İstidraç ehlinin göze çarpan diğer bir yönü de amellerdeki bozukluktur. Bunların daha ziyade kadınlarla olan muamele ve davranışlarında âdapsızlıklar göze çarpar. Mesela herhangi bir kadın cemaatini karşılarına alıp sohbet etmekten, hatta daha da ileri giderek onlara el öptürmekten çekinmezler. Halbuki, Sâdât -ı Kiram’ın yolunda bu tip muameleler kesin bir biçimde dinin açık hükümlerine aykırı kabul edilmiştir. Dolayısıyla böyle davranışlar içinde bulunanların kötü niyet, gaflet veya düzenbazlıkları ortadadır. Bu tiplerin alışverişlerinde, amellerinde ve ibadetlerinde de kuvvetle muhtemelen bozukluklar vardır. Çevresindekilerden menfaat elde etmek için de bazı telkinlerde bulunabilirler.

Yukarıdaki ölçüler de kâr etmezse, vicdanı dinlemek gerekir. Zira hakiki keramet sahibi bir kimse konuştuğu zaman dinleyenin kalbinde dünya sevgisi azalıp, Allah Tealâ’nın sevgisi ve O’na olan bağlılığı artar. Şayet böyle olmuyorsa adamın istidraç gösteren bir yalancı olduğu anlaşılır.

Yukarıda anlattığımız tedbirlere ihtiyaç bırakmayacak en sağlam ölçü ise, hak bile olsa maddi kerametlerin hiç birine iltifat etmemek ve bu tür kerametlerin sahiplerinin ardına düşmemektir. Dikkati sadece kâmil mürşide çevirmek ve ondan gayrisine kalbi bağlamaktan uzak durmaktır.

Ahmet Safa - Semerkand Dergisi, Şubat 2005.

İhlâslı Olacağım Derken…

15.4.2014 16:56:52

Fakir bir genç vardı. Büyük sûfi Ebu Said Harraz k.s. hazretlerinin meclisinden ayrılmaz, onun isteklerini yerine getirmeye çalışır, fakirlere hizmet eder, koşturur dururdu.

Bir gün Ebu Said Harraz hazretleri işlerde ihlâstan bahsetti. Fakir genç bu sözlerin kendisine söylendiğini sandı, incindi, hizmeti terk etti. Gencin işleri bırakması Ebu Said Harraz hazretlerine dokundu, gence sordu:

– Ey oğul, kardeşlerinin ihtiyaçlarını karşılamak için koşturuyordun, sonra bırakıverdin. Sebebi nedir?

Genç dedi ki:

– Efendim, siz ihlâs hakkında bazı şeyler anlattınız. Ben de işlerime gösteriş karışmasından korktuğum için yaptığım işleri bıraktım.

Bunun üzerine Ebu Said Harraz k.s. şöyle buyurdu:

– Evlat, gafil olma, dikkat et! İhlâs kaygısı, yapılan işleri engellemez. Akıllı kimse de ihlâs korkusuyla amellerini terk etmez. Çünkü o zaman hem ihlâsı hem de ameli kaybetmiş olur. Ben sana yaptığın işleri terk et demedim, işlerinde ihlâslı ol, dedim. Fakat görüyorum ki ihlâsı ararken salih amellerden geri kaldın, bu durumun bize zararı dokundu. Sen yapmakta olduğun hizmetlere devam et ama işlerinde de Allah için ihlâslı ol.

Ebu Tâlib Mekkî, Kûtu’l-Kulûb

İkinci Bin Yılın Yenileyicisi İmâm-ı Rabbânî k.s. (1)

22.4.2014 14:11:09

İmam-ı Rabbanî k.s. parlak zekâsı, kuvvetli hafızası ve yaşının çok üstünde olgun davranışlarıyla çocuk yaşta dikkat çekmiş, yaşı daha yirmiyi bile bulmamışken İslâmî ilimlerin her dalında ders verecek seviyeye gelmiş, Arapça ve Farsça risaleler kaleme almıştı. Kitaplar yazarak, ulaşabildiği herkese nasihat ederek, insanları bid’at ve sapkınlıklardan kurtarmaya çalıştı, onları sırat-ı müstakime çağırdı. Dini tahrif eden, Ekber Şah’ın ifsadına alet olan alimlerle mücadele etti.

Hindistan’da 16. yu¨zyılın ikinci yarısı. Bâbu¨rlu¨ hanedanından Ekber Şah’ın hüküm sürdüğü¨ zamanlar. Hindistan adeta bir dinler mozaiği; Mu¨slu¨manlar, Hindular, Budistler, Mecusîler, Hıristiyanlar, Yahudiler yanında daha bir yığın küçük inanç grubu yaşıyor burada.

Aslında mu¨slu¨man bir aileye mensup olan Ekber Şah, özellikle kalabalık Hindu nu¨fusunu saltanatına tabi kılmak için bu¨tu¨n dinleri birleştirmek gibi bir sapkınlığa yöneliyor. İlmini ikbaline kurban eden bazı sözde alimlerin de desteğiyle “Dîn-i İlahî” diye yeni bir din oluşturmaya karar veriyor.

Ekber Şah ve avenesi, ilk tebliğinden bu yana bin yıl geçen İslâm’ın artık eskidiğini, zamanın ihtiyaçlarına cevap veremediğini iddia ediyorlar. Vahyi akıl dışı buluyor, peygamberlerin önderliğine ihtiyaç kalmadığını söylu¨yor, ayet ve hadisleri hu¨ku¨msu¨z sayıyorlar. Mevcut dinlerden kendi akıllarınca beğendikleri birtakım esasları alıp karma bir din ihdas etmek istiyorlar.

Neticede mu¨slu¨manların kafası karışıyor, imanı zedeleniyor, istikameti bozuluyor. Artık haram helâl bu¨yu¨k ölçu¨de unutulmuş, ibadetler terk edilmiştir. Sufilik de hızla şeriat çizgisinden uzaklaşmakta, Hindu inançları tasavvufu bulandırmaktadır. Keşif ve keramet sanılan istidraçlar vahiyden de, istikametten de u¨stu¨n tutulmakta, bid’atler çoğalmakta, ahiret inkâr edilmektedir. Her kafadan bir ses çıkmakta, insanlar kime veya neye inanacağını bilememektedir. İslâm, bin yıl sonra çok bu¨yu¨k bir tahrif tehlikesiyle karşı karşıyadır.

Gör takdirin işini

Oysa İslâm son din, insanlığın son sığınağıdır. Bu dinin sahibi, rahmetinin eseri olarak onu elbette muhafaza edecek, İslâm’ın tahrifine izin vermeyecektir. Nitekim Hint yarımadasında bir kısım insanlar dini nefslerine alet etmeye çalışırken ilahi takdir çoktandır Maverau¨nnehir’de İmam Maturidî’lerle, İmam Buharî’lerle, Şah-ı Nakşibendî’lerle İslâm’ı yeniden en saf haline döndu¨rmu¨ştu¨r. Şimdi o safvetin Hint topraklarına akmasına, buralarda cins bir tohum bulup onu yeşertmesine sıra gelmiştir. İslâm’ı bereketli bir bahar gibi yeniden ihya vazifesini, “fârukiyyet” vasfıyla hakkı batıldan ayırsın diye Hz. Ömer r.a.’in neslinden, ileride İmam-ı Rabbanî ismiyle anılacak Ahmed-i Serhendî’ye tevdi eden takdir-i ilahi, onun yetişmesi için gerekli şartları da hazırlamıştır.

1563 yılında Hindistan’ın Pencap eyaletindeki Serhend şehrinde doğduğu için “Serhendî”, Hz. Ömer r.a.’in soyundan geldiği için de “Farukî” nisbesiyle anılan bu bu¨yu¨k veli, alim, mu¨çtehid ve mu¨ceddid, daha ziyade İmam-ı Rabbanî diye tanınacak ve İslâm’ın ikinci bin yılındaki yenileyicisi, yani “mu¨ceddid-i elf-i sâni” olacaktır.

İmam-ı Rabbanî Şeyh Ahmed-i Fârukiyyi’s-Serhendî k.s. ilk tahsilini alim, fazıl ve tasavvuf ehli bir zat olan babası Şeyh Abdu¨lehad’dan almıştı. Hafızlığını yine babasının yanında tamamladıktan sonra devrinin en tanınmış alimlerinden hadis, fıkıh, tefsir, kelam, felsefe, mantık gibi ilimleri okudu. Parlak zekâsı, kuvvetli hafızası ve yaşının çok u¨stu¨nde olgun davranışlarıyla dikkat çekiyordu. Yaşı daha yirmiyi bile bulmamışken İslâmî ilimlerin her dalında ders verecek seviyeye gelmiş, Arapça ve Farsça risaleler kaleme almaya başlamıştı. Kısa zamanda şöhreti Hindistan’ın her yanına ulaşan bu genç mu¨çtehid, saltanatın merkezine, Agra’ya gitmeye karar verdi. Çu¨nku¨ tahrifat orada başlamıştı ve orada engellenmeliydi. Agra’da Ekber Şah’ın ifsadına alet olan alimlerle mu¨cadele etti. Kitaplar yazarak, ulaşabildiği herkese nasihat ederek insanları bid’at ve sapkınlıklardan kurtarmaya çalıştı, onları sırat-ı mu¨stakime çağırdı.

Bu sıralar iyice yaşlanan babasının ısrarı u¨zerine Serhend’e döndu¨. Babası Şeyh Abdu¨lehad, kendisi ölmeden evvel oğlunun hiçbir eksiği kalmasın istiyordu sanki. Çok sıkı bir tasavvuf eğitiminden sonra ona seyr u¨ su¨lûkunu tamamlattı. Tasavvufun temel kaynaklarını okuttu; Kadiriyye, Su¨hreverdiyye ve Çeştiyye tarikatlerinden icazet verdi. Nakşibendiyye icazeti için ömru¨ yetmemişti.

İki denizin kavuşması

İmam-ı Rabbanî k.s., babasının vefatından sonra haccetmek niyetiyle Serhend’den Delhi’ye geçti. Burada tanışıp sohbet eylediği ilim irfan ehli kimselerden Buhara’dan gelip postunu Delhi’ye seren bir Nakşî şeyhinin medhini işitti. Nakşibendîliğe karşı öteden beri meyli vardı. Bu yolun bu¨yu¨klerini her zaman daha bir iştiyakla anlatan babası Şeyh Abdu¨lehad, çok istediği son nakışı, ömru¨ vefa etmediği için oğlunun kalbine vuramamıştı. İşte şimdi yeni bir fırsat çıkmıştı İmam-ı Rabbanî’nin karşısına. Bu işin merkezinden bir usta nakkaş, Şeyh Bâki Billâh hazretleri Delhi’de, çok yakınındaydı. Aradığını bulanların heyecanıyla koştu, şeyhin dergâhına vardı.

Şeyh Mu¨eyyedu¨’d-din Bâki Billah k.s. hazretleri de onu bekliyordu zaten. Hâce Muhammed Emkenekî k.s. tarafından Delhi’ye ‘Serhend Gu¨neşi’ni yetiştirmek u¨zere gönderilmişti. Şeyh Bâki Billah, u¨veysî Nakşî bu¨yu¨klerindendi. Devrinin birçok mu¨rşidinden istifade ettikten sonra ru¨yasında Bahau¨ddin Nakşibend k.s. hazretlerine bağlandı.

Yine bir ru¨yada Hâce Ubeydullah Ahrar k.s. hazretlerinin manevi işaretiyle Hâce Muhammed Emkenekî’ye gitti, onunla u¨ç gu¨n halvet halinde sohbet etti. Talimatı da işte bu halvette iken almıştı. Hindistan’a gidecek, Nakşibendiliğin şeriattan taviz vermeyen çizgisini, vakti geldiğinde kendisine gönderilecek olan bir azize teslim edecekti. Önce bir yıl Lahor’da kaldı. Sonra dergâhını Delhi’ye taşıdı. Buradaki irşadı u¨ç yılı doldurmak u¨zere iken beklenen mu¨rit geldi. Şeyh Bâki Billah, dergâhın eşiğinden adımını atan İmam-ı Rabbanî’yi hemen tanımıştı. O, İslâm bahçesine baharı yeniden getirecek olan Serhend gu¨neşiydi ve gu¨neşi fark etmemek mu¨mku¨n değildi. Gu¨ler yu¨zle ayakta karşıladı onu, iltifatlarla yanına oturttu. Şeyh Bâki Billah ile İmam-ı Rabbanî birbirlerine karşı o kadar hu¨rmetkârdı ki etraftaki sufiler, bu iki kişiden hangisinin mu¨rit, hangisinin mu¨rşit olduğuna karar veremediler. Zira onlar iki denizin birleştiğini henu¨z bilmiyorlardı. Delhi şimdi “mecmaa’l-bahreyn” yani iki denizin birleştiği yerdi ve kurutulmuş balık misali ölen mu¨min kalpler burada yeniden dirilecek, vahdet denizine dalacaktı.

O öyle bir gu¨neş ki…

İmam-ı Rabbanî, Delhi’deki bu ilk buluşmada Şeyh Bâki-Billah’ın dergâhında iki buçuk ay kalmıştı. Bu kadar kısa bir su¨re içinde tarikatın usûl ve erkânını, zikr-i hafiyi talim edip Nakşibendî nispetini aldı. Kendisi, hayatının bu en feyizli zamanını, şeyhinin vefatından sonra onun oğullarına yazdığı bir mektupta, “Bâki Billah hazretlerine bağlanmakla izahı mu¨mku¨n olmayan zuhurat ve tecellilerle karşılaştım; renk ve keyfiyetten azade haller ile nice nurlar kazandım.” diyerek anlatacaktır.

Serhend’e dönmu¨ş fakat şeyhinin dergâhında bulduğu manevi tat, çok geçmeden onu yeniden Delhi’ye çekmişti. Mu¨rşidini ikinci defa ziyaret etti. Yine uzun uzun halvet oldular ve dönu¨şu¨nde Şeyh Bâki Billah, “Yolumuzun tam icazetini aldın, var git memleketinde irşat halkasını kur.” buyurup hilafet ve icazet hırkasını kendi elleriyle giydirdi ona. Artık mu¨rit yetiştirmeye yetkili kılınmıştı. Hatta Şeyh, seçkin halifelerini ve mu¨ritlerinin bir kısmını İmam-ı Rabbanî’ye havale ederek onunla birlikte gönderdi.

Şeyh Bâki Billah hazretleri, İmam-ı Rabbanî’nin u¨çu¨ncu¨ ziyaretini hasretle bekledi. Bunun son göru¨şme olacağını hissetmişti sanki. Fakat gönlu¨ rahattı. İki yıl gibi kısa sayılabilecek bir zaman içinde belli aralıklarla da olsa vazifesini tamamlamış, emaneti sahibine vermişti. Onu bu u¨çu¨ncu¨ ziyaretinde karşılamak için mu¨ritleriyle beraber uzunca bir mesafeyi yu¨ru¨du¨. Böylece İmam-ı Rabbanî’nin bu¨yu¨klu¨ğu¨nu¨, derecesinin yu¨ksekliğini, kadr u¨ kıymetini herkes anlasın istiyordu. Yine bu sebepledir ki ilmindeki derinlikten, manevi makamları hızla katetmesinden dolayı iltifatlarını baştan beri esirgememişti ondan. Mu¨rşidiyle aşağı yukarı aynı yaşta olan bu seçkin mu¨rit de böylesine aşikâr bir itibara rağmen şimdiye kadar onun huzurunda edepten asla taviz vermemiş, hu¨rmette kusur etmemişti. Şeyhi kendisine yönelip bir şey söylediğinde rengi değişir, titremeye başlardı. Onu yol u¨zerinde karşılayıp muhabbetle bağrına basan Şeyh Bâki Billah hazretleri mu¨ritlerine dönu¨p, “Bundan başka kimseye meyletmeyesiniz!” buyururken o, yine böyle bir hal yaşıyordu.

Beri tarafta Şeyh’in bazı mu¨ritleri tereddu¨t içindeydiler. Mu¨rşitleri hayattayken başka bir şeyhe bağlanmak ağır bir imtihandı. “Ahmed-i Serhendî öyle bir gu¨neştir ki, onun ışığında benim gibi binlerce yıldız göru¨nmez olur.” buyurdu Şeyh Bâki Billah hazretleri. Böylece hem bu¨yu¨klere mahsus bir tevazu gösteriyor, hem de İmam-ı Rabbanî’nin evliyaullah arasındaki yerine işaret ediyordu.

İslâm bahçesine bahar geliyor

Hz. İmam, Serhend’de irşat ve davet hizmetlerine başladığında da bazı manevi halleri ilk kez yaşıyordu. Bunları mektupla Şeyh Bâki Billah hazretlerine bildiriyor, cevaben, ilahî lu¨tuflarla mu¨kafatlandırıldığına, yu¨ksek makamlara ulaştığına dair mu¨jdeler alıyordu. Şeyhinin talimatıyla Lahor’a geçti. Çevredeki alimler ve şeyhler ona koştular. İleride hilafet vazifesiyle hizmet görecek pek çok mu¨ridi Lahor’da tabi oldu kendisine. Şeyhinin vefatını da burada haber aldı. Yolu u¨zerindeki memleketi Serhend’e uğramadan doğruca Delhi’ye gidip Bâki Billah hazretlerinin mezarını ziyaret etti. Bundan sonra Serhend’de su¨rdu¨rdu¨ğu¨ irşat faaliyetleri boyunca bu mezar ziyaretini her yıl tekrarlayacaktı.

İmam-ı Rabbanî’nin Nakşîliğe bağlandığı, irşada başladığı, bağlılarının yavaş yavaş çoğaldığı ve mu¨rşidinin vefat ettiği bu zaman aralığı, Ekber Şah’ın azıttığı, uydurma bir dini yaymaya çalıştığı döneme rast gelir. Ancak Hz. İmam da artık sözu¨ dinlenen, ilim ve irfanından şu¨phe duyulmayan bir mu¨rşid-i kâmildir. Ekber Şah’a haber gönderir. Buyurur ki, “Şah, Hak Tealâ’ya ve O’nun Rasulu¨’ne asi olmuştur. Böyle giderse onun şahlığı, iktidarı, kudreti, ordusu bir bela ile perişan olacaktır. Tövbe etsin, Allah ve Rasulu¨’nu¨n yolunu tutsun. Aksi halde Allah’ın gazabını beklesin!”

Ekber Şah, biraz bu tehdidin, biraz İmam’ın sarayda yu¨ksek mevkilerde bulunan bağlılarının yaptıkları telkinlerin, biraz da gördu¨ğu¨ bir ru¨yanın tesiri ile sapkınlıktaki ısrarını hafifletti. Ama tam manasıyla Allah ve Rasulu¨’nu¨n yoluna da girmedi. İmam-ı Rabbanî’nin ikazından çok kısa bir su¨re sonra hastalanıp konuşamaz hale geldi. Oğulları arasında taht kavgası başladı ve bunlardan Selim Cihangir saltanatı ele geçirdi. Cihangir Şah, babasının uygulamalarını beğenmiyordu. Hz. İmam’ın işi biraz kolaylaşacak gibiydi.

Öyle de oldu. Cihangir Şah döneminde Serhend’de aralıksız on beş yıla yakın su¨rdu¨ru¨len irşat çalışmalarıyla İmam-ı Rabbanî’nin bağlıları ve talebeleri çoğaldı. Onların gayretiyle Hindistan’ın her köşesinde Ehl-i Su¨nnet itikadı yeniden canlandı. Şeyh Bâki Billah’ın mu¨jdesi gerçekleşmiş, İslâm bahçesine bahar gelmişti.

Hz. İmam, Hindistan dışında Tu¨rkistan, Horasan, Hicaz, Yemen, Anadolu ve Şam bölgelerine de en seçkin halifelerini gönderdi, oralardaki insanların hidayetine vesile oldu. Artık ulema ve meşayıhtan zatlar da yola koyuluyor, İmam-ı Rabbanî’nin sohbet ve derslerinden istifade için du¨nyanın dört bir yanından Serhend’e akıyordu. Cemaat o kadar çoğalmıştı ki dönemin eşrafı ve devlet adamları dahi izdiham sebebiyle Hz. İmam’ı ziyarette gu¨çlu¨k çekiyordu. (Devam edecek)

Ali Yurtgezen - Semerkand Dergisi, Ocak 2013.

Ya Kâmil Ol, Ya Da Kâmillerle…

24.4.2014 09:30:06

Allahu Teala Hazretleri İsra suresinde: “Biz hakikaten insanoğlunu şan ve şeref sahibi kıldık.” buyuruyor. Bu ayetin tecellisi, Adem Aleyhisselam’dan bugüne kadar peygamberlerin zatında ve “alimler peygamberlerin varisidir” sırrı ile evliyanın saadetli hayatlarında görülmüştür.

Kıbleye yönelen bir kimsenin tefekkür edip bilmesi lazım gelir ki, Allahu Tealâ’nın tecellisi önündedir. İnsanoğlunun bu tecelliye mazhar olabilmesi için ilmiyle âmil olması gerekir.

Sahabenin yedi büyük ulemasından olan Abdullah ibn-i Ömer Hazretlerine, “Alim kimdir? Yakub (A.S) Kur’an’da âlim olarak bildirilmiş. Onun vasfı nedir?” diye sordular. Şöyle izah etti: “Bu ayet-i celilede iki sıfat söz konusudur. Birincisi, bir peygamber olduğu için alim olması ve bildikleriyle amel etmesi, Rabbinin emrinden asla çıkmamasıdır. İkincisi, dünyanın mecaz, ahiretin ebedi olduğunu bilerek yaşaması ve hayatıyla bunu ispat etmesidir.”

Dünya bizatihi insanın sevdiği ve her şeyini uğruna harcayacağı yer değildir. Ahiretin önünde, ahireti açmak için bir besmele makamındadır. Rasul-i Ekrem (A.S.) Efendimizin beyanı üzere dünya, bir kervanın, ufak-tefek ihtiyaçlarını gidermek için bir sahrada konaklamasıdır.

Anlaşılıyor ki, dünya gerçeğini idrak etmiş, yani alim vasıflarına sahip olan insanlarla beraber olmak bilhassa bu asırda insanların kurtuluşuna bir vesiledir.

Müslümanlar, Osmanlı, Selçuklu, Emevi, Abbasi zamanlarında ve Asr-ı Saadette, mihrabın bir tarafına medreseyi, bir tarafına da tasavvufi hayatın hakikatini yaşamak maksadıyla dergâhı koyarak ilim kapılarını açtılar. Yani mihraba geçmek için bir yandan medrese, öbür yandan tasavvuf ilminin öğrenilmesi gerektiğini gösterdiler.

Medrese ilmi herkese nasip olmaz. Zaman ve sabır ister. Dergâh ise yediden yetmişe, kadın- erkek bütün ümmet-i Muhammedin okuludur. Ahlak-ı kâmile orada öğrenilir. Ehl-i Sünnet akaidi, Allah rızasını tahsil etmenin yolları orada öğrenilir. Kâmil insanları görerek onların sıfatını müşahede etmek orada gerçekleşir.

Hak Tealâ Hazretleri, ademoğlunda iki sıfat yaratmış. Birincisi cismani, diğeri ruhani sıfat. Cismani sıfatıyla, hayvanlarla, aynı durumdadır; yer, içer, çoğalır. Oysa Allahu Tealâ, bir ayet-i celilede insanı en güzel biçimde yarattığını bildiriyor. Şu halde mayamız temiz, yaratılışımız kâmil, sıfatımız yüksek. Yalnız dünya hayatı bu yüksek sıfatı karıştırıp bulandırır.

En güzel surette yaratılan insanın dünyevi tesirlerle bozulmaması için, ruhani sıfatlarını beşeri sıfatlarından ayırıp, geliştirmesi gerekir. Çünkü insanın beşeri sıfatlarla manen ilerlemesi mümkün değil.

Allahu Tealâ, “muhakkak Allah katında en üstün olanınız, takva bakımından en üstün olanınızdır” buyuruyor. Kâmil olabilmek takva sahibi olmaya bağlı.

İkinci Bin Yılın Yenileyicisi İmâm-ı Rabbânî k.s. (2)

29.4.2014 11:35:38

O, Hz. Peygamber s.a.v.’in ahkâm ilmine de esrar ilmine de vâris olan büyük bir âlimdi. Bu vasfı ve hizmetiyle Efendimiz s.a.v.’in iki müjdesine birden mazhar oldu. Ulema onun hem şeriatla tarikatı birleştirdiği için “sıla”, hem dini aslına çevirip yeniden canlandırdığı için “müceddid” olduğuna hükmettiler.

Peygamber vârisi bir âlim

Serhend’de kendisine gelenleri nasihatle, ders ve sohbetleriyle; uzaklarda bulunup gelemeyenleri ise mektuplarıyla, gönderdiği halifeleriyle irşat etti. Yaşanan karmaşa ve bozulma devlet politikasının sonucu olduğu için yönetimde söz sahibi kimselerle özellikle ilgileniyordu. Saltanatın dini tahrif manasına gelen uygulamalarına açıkça karşı çıktı. Devlet ricaline karşı tavizsiz fakat yapıcı bir tutumla şeriat hükümlerini ve iman esaslarını savundu. Israrla Kur’an ve Sünnet’in vazgeçilmezliğini anlattı.

Bir yandan da sufilik adına şeriat çizgisinden sapan anlayışlarla mücadele ediyordu. “Hakikati şeriatın dışında arayan yahut şeriatı önemsiz, ihmal edilebilir bir şekil gibi gören sufilik, bir serabın peşinde koşmaktır ve sonu hüsrandır.” buyurdu. Keşif ve ilhamın ayetlere, sünnete, Ehl-i Sünnet alimlerinin içtihatlarına uygun olmaması halinde asla bir kıymet ifade etmeyeceğini söyledi.

Tasavvuf bir hâl ilmiydi. Söze dökülmek istendiğinde yanlış anlamalara yol açıyordu ve o çağda böyle yanlış anlamalar, kafa karıştıran tartışmalar çoğalmıştı. İmam-ı Rabbanî tasavvufun vahdet anlayışı gibi, seyr ü sülûk mertebeleri gibi netameli meselelerini eşi görülmemiş bir sarahatle izah etti, bunları şeriat dairesi içinde yerli yerine oturttu. İlim, iman ve amel olmadan batınî sırların peşine düşmenin, bunları izaha yeltenmenin tehlikelerine dikkat çekti.

Böylece büyük yıkımlara sebebiyet verecek bir fitne ateşini söndürüp, tahrif edilen iman esaslarını canlandırdı. İslâm’ı yeniden aslına döndürerek hayata hakim kıldı. O, Hz. Peygamber s.a.v.’in ahkâm ilmine de esrar ilmine de vâris olan büyük bir âlimdi. Bu vasfı ve hizmetiyle Efendimiz s.a.v.’in iki müjdesine birden mazhar oldu. Ulema onun hem şeriatla tarikatı birleştirdiği için “sıla”, hem dini aslına çevirip yeniden canlandırdığı için “müceddid” olduğuna hükmettiler.

Bilindiği üzere “birleştirici” manasına gelen “sıla”, İmam Suyûtî’nin naklettiği, “Ümmetimden Sıla isminde biri gelecek, onun şefaatiyle çok kimseler cennete girecektir.” mealindeki bir hadis-i şerifte geçmekte; müceddidlerin ise bu defa Ebu Davud’un Sünen’inde yer alan başka bir hadis-i şerifte “Her yüz senenin başında gelecek (ve ümmetin dinini bid’atlerden arındırıp aslına çevirecek) yenileyiciler” olduğu haber verilmekteydi. İmam-ı Rabbanî üstelik ikinci bin yıl için yenileyici olarak vazifelendirilmişti ve bu sebepledir ki o “müceddid-i elf-i sânî” idi.

Celâl tecellisi

İslâmî esasların hayata ve idareye yön vermeye başlaması bazı çevrelerin adaletsizlik üzerine kurulu düzenlerini bozdu. Bunlar, İmam-ı Rabbanî’nin tasavvufun inceliklerine dair söz ve yazılarıçarpıtıp onun Ehl-i Sünnet itikadından uzaklaştığı iddiasını yaydılar. Böyle meseleleri kavrayacak birikimi olmayan Cihangir Şah, Hz. İmam’ı yargılayıp hapse atmak için bu iddiaları fırsat bildi. Çünkü epeydir onun saraydaki nüfuzundan rahatsızdı. Mevki ve itibarlarını kaybedeceklerinden korkan bazı yöneticiler, Şah’ı, “İmam-ı Rabbanî’nin saltanatı ele geçireceği” yalanına inandırmışlardı.

Cihangir Şah, bir çeşit yargılama için İmam-ı Rabbanî’yi huzuruna çağırdı. Önünde secdeye kapanmasını istediyse de Hz. İmam bunu şiddetle reddetti. İnançları, düşünceleri, metotları hakkındaki bütün itiraz ve suçlamalara tek tek cevap verip kendisini sorgulayan herkesi susturdu. O kadar ki, görevi icabı mecliste bulunan bir Hindû komutan, İmam-ı Rabbanî’nin savunma maksadıyla söylediği sözlerin tesiriyle hemen orada müslüman oldu. Cihangir Şah’ın da söyleyecek bir sözü kalmamıştı. Özür dileyip Hz. İmam’ı göndermek istedi fakat menfaati zedelenen yakın çevresi, “Bunun adamları çok, sözleri her yerde geçerli. Bırakırsak ülkede karışıklık çıkarır.” diyerek sultanı vazgeçirdiler. İmam-ı Rabbanî, sultana secde etmediği ve İslâm’a uymayan fikirlerini mektuplarıyla yaydığı gerekçesiyle bir kalede zindana atıldı. Evine ve kitaplarına el konuldu, ailesi başka bir yerde mecburi ikamete tabi tutuldu.

Cihangir Şah’ın oğullarından biri Hz. İmam’ın bağlılarındandı. Ona yazdığı bir mektupta, zindanda öldürülebileceğini, babasının önünde eğilmesi halinde kendisini kurtaracağını söylüyordu. İmam-ı Rabbanî’nin hassasiyetini bildiğinden, zaruret zamanlarında sultanlar önünde secde etmeye ruhsat veren fıkıh alimlerinin fetvalarını da sıralamıştı mektubunda. Hz. İmam cevabında, “Bizim yolumuzda ruhsatla değil, azimetle amel edilir.” buyurdu. Allah’tan başka kimseye secde etmeyeceğini, eziyet ve ölümden korkmadığını, hiçbir gücün Allah’ın takdir ettiği eceli öne alamayacağı gibi geciktiremeyeceğini de söyledi. Üç yıla yakın hapiste kaldı.

Hadise dışarıdan bakınca böyle görünüyordu ama işin bâtın tarafında nice hikmetler saklıydı.

Sevgili’nin lütfu da hoş kahrı da

Velayet makamlarını birer birer aşarak derecesini yükselten İmam-ı Rabbanî, ancak bu mertebelerden geçenlerin vâkıf olabileceği bir irfanla, ulaşılabilecek zirvelere hâlâ varamadığının farkındaydı. Yazdığı mektuplarda, hapse atılmadan önce insanların eziyetleri karşısında “gassal elindeki meyyit gibi”, iradesini bütünüyle Allah’a teslim edemediğinden, afakî ve enfüsî alakalardan tam kurtulamadığından yakınıyordu. Böyle hallerden sıyrılıp üstün makamlara ulaşmak Celâl sıfatının terbiyesiyle mümkündü. Halbuki şimdiye kadar Cemâl sıfatıyla, hep okşanarak terbiye edilmişti. Bu sebeple zindana atılmayı Celâl tecellisine mazhariyet olarak görüp nimet bildi. Hakiki aşığa Sevgili’nin lütfu gibi kahrı da hoş gelmeli değil miydi? Mektup ve sohbetlerinde anlattığı üzere, “Dost, kendisini seveni, kendisinden başka her şeyden alakasını kesmiş halde” görmek isterdi. Rahatın rahatsızlıkta olduğu bu yüksek makamda, Hak aşığının nefsin arzularına uymadan mihnet ve ızdıraba koşması, devanın ta kendisiydi. Devlet, O’ndan ne gelirse razı olmaktı.

Bu hal içinde sabrederek, şükrederek, zikrederek, dışarıda ulaşamadığı ihsanlara nail oldu. Vefatından önce söylediği gibi, Cenab-ı Hak, bir insana ikram edilecek ne kadar manevi nimet varsa, hepsini vermişti ona. Öte yandan bulunduğu zindanı dergâha çevirmiş, hapisteki bütün gayri müslim mahkûmların gönlünü kazanarak onların hidayetine vesile olmuştu.

Hapisteyken kendisini kurtarmak için isyan etmek isteyen bağlılarına mani oldu. Onlara saltanat sahiplerini incitip öfkelendirmenin bütün müslümanlara zarar vereceğini, sultanın ıslahı için dua etmelerini, sabır ve mülayemetle davranmalarını söyledi. Bu tavır karşısında Cihangir Şah da sonunda hatasını anladı. Onu hapisten çıkardı, af diledi, sarayda kalıp kendilerini irşat etmesi ricasında bulundu. İmam-ı Rabbanî üç gün memleketini ziyaretten sonra, ümmetin selameti için bir müddet yönetim çevresine yakın durmayı uygun gördüğünden, tekrar saltanat merkezine döndü. Özellikle komutan ve askerlerin tasavvuf terbiyesinden geçmesi gerektiğini fark etmişti. Uzunca bir süre karargâhta kaldı. Sohbet ve dersleriyle burasını da bir tekke haline dönüştürmüştü.

Yolun sonu

Sahabe dönemindeki İslâm bir bahar gibi Hindistan coğrafyasını yeniden sarmış, kokusunu dünyanın dört bir yanına buradan ulaştırmıştı. İmam-ı Rabbanî’nin gönlü huzur içindeydi ama yorulduğunu hissediyordu. Yıllar süren mücadele vücudunu yıpratmış, son zamanlarda sık sık hastalanır olmuştu. Artık hiçbir şeye ilgisi ve meyli kalmamıştı. Dünya yolculuğunun sonuna geldiğini anladı. Serhend’de uzlete çekildi. Bütün vakitlerini zikirle geçiriyor, yalnızca vakit namazları ve Cuma namazı için dışarı çıkıyordu. Bir yıla yakın süren bu halin ardından miladî 1624’ün son günlerinde hicrî takvim hesabıyla 63 yaşında vefat etti. Ölmeden önce oğullarına ve talebelerine bir kere daha “Sünnet-i seniyyeye sıkı sıkıya sarılmalarını” tembihlemiş, elbiselerini fakirlere dağıtmış, kendisini ömür müddeti bakımından da Hz. Peygamber s.a.v.’e benzeten Cenab-ı Hakk’a şükürler etmişti.

Hayatı boyunca “Din nasihattir” hadis-i şerifi gereğince insanları irşat etti. Onlara dünyaya düşkün olmamalarını, dünyayı hakikaten olmasa bile hükmen terk etmelerini salık verdi. Yemekte, içmekte, giyimde, meskende zaruret fazlasını ve mübahları terk etmeyi “hakiki terk” sayıyordu. Bu hususlarda haram ve şüphelilerden sakınıp mübahları işlemeyi ise “hükmen terk” diye tarif etti.

Fıkıh alimlerinden bazılarının caiz, bazılarının mekruh dediği meselelerden, kerahet tarafını tercihle kaçınmayı öğütledi. Gönül darlığı çekenlere deva olarak Allah dostu mürşid-i kâmillerin sohbetini gösterdi. Zayi etmemek için vakti en kıymetli işlerlerle doldurmak gerektiğini, işlerin en kıymetlisinin ise insanın ve vaktin sahibine kulluk olduğunu söylerdi. İhsan sahibinin kapısını çalmak manasına gelen namaza çok önem verir, “İhsan sahibinin kapısı ısrarla ve usulünce çalınırsa mutlaka açılır.” buyururdu.

Geride Ehl-i Sünnet çizgisinde izleri tazelenmiş bir yol ve kitapları, mektupları, sohbetleri, dersleri ile bir hoş seda bıraktı. Allah sırrını mukaddes kılsın, bizi şefaatine nail eylesin.

Ali Yurtgezen - Semerkand Dergisi, Şubat 2013.

İzinsiz Zikir Olur mu?

5.5.2014 10:20:47

Ömer Ziyâuddîn Gümüşhânevî (k.s.) hazretlerine sorulur:

Bir şeyhe intisâb etmeksizin ve ondan izin almaksızın zikir ve fikirde bulunmak, evrâd-ı şerife okumak caiz midir?

Cevap olarak şöyle der:

Caiz ise de böyle bir zikir ve fikirle manen mesafe kat edilemez. Terakki (manevi ilerleme) mümkün değildir. Silsilesi sahih yetkili bir şeyhin bereketi ve tesiri çoktur.

“Şeyh ve mürşid edinmeksizin zikr ve fikretmek mümkün olmaz mı?” diye sorarsan, âdâb, erkân ve usulüne uymak şartıyla evet derim. Ancak rûhânî terakki ve manevi yükseliş kolay olmaz. Kısır bir döngü içerisinde gözü kapalı olarak dönen ve döndükçe mesafe aldığını zanneden insan gibi, uzun yol kat ettiğini sanır, ama aynı çember içinde dönüp durduğundan haberi olmaz. Yetkili ve kâmil bir şeyhin izniyle başlatılan zikrin bereketi ve tesiri çoktur.

Feyz ve bereket isteyen bir müridin, necat (kurtuluş) isteyen bir talibin, kâmil bir şeyhe bağlanması gereklidir. Şeyhi olan ve irşâd edilmesini isteyen kimse kurtulmuş, şeyhi olmayan ve mürşidsiz kalan kimse de hüsrana uğramıştır. Her hakikat talibine, kâmil ve edib bir şeyh, nefsinin ayıplarını, nefsinin âfâtını, amellerinin fesadını, düşmanın kalbine nüfuz etme yollarını gösteren hazık (ehil) bir üstad lazımdır. Ona bir baba gibi ivazsız ve garazsız nasihat edecek ve doğru yolu gösterecektir.

Böyle birini bulduğu zaman, onun sohbet ve zikir meclislerine devam etmeli, onun gösterdiği âdâb ile edeplenmelidir ki böylece bâtını, bir halden diğer bir hale seyredebilsin. Yanan bir kandilden, yakılan diğer bir kandil gibi feyz alsın. Nefsânî iradesinden tamamen sıyrılsın. Böyle birine teslimiyet Allah’a ve Resûlü’ne (s.a.v.) teslimiyettir.

“Allah’ın Resûlü’ne itaat eden Allah’a itaat etmiş olur.” (Nisa, 4/80) ayeti gereğince silsile-i şerife Allah ve Resûlullah’ta (s.a.v.) son bulur. (Rûhu’l-Beyân)

Ömer Ziyâuddîn Gümüşhanevî, Tasavvuf ve Tarikatlarla İlgili Fetvalar, (Sf. 28, 29)

Evliyâullah'ın Abdest Âdâbı

12.5.2014 14:41:09

Sûfilerin İlâhî hükümlerden sonra riayet ettikleri bazı edebler vardır. Onların abdestle ilgili olanları şunlardır:

1. Uzuvları huzur-u kalb ile yıkamak: Salih zatlardan birinin şöyle söylediğini duymuştum: “Kalb huzuru ile alınan abdest ile kılınan namaz da huzurlu olur. Abdestte huzur gider, yerini sehv ve gaflet alırsa, o namaz vesveseli olur.”

2. Devamlı abdestli bulunmak: Çünkü abdest müminin silahıdır. Organları, şeriatın emrettiği şekilde abdestli olanın kapısını şeytan az çalar.

Adî b. Hâtim (rah.) der ki: Müslüman olduğumdan bu yana hiçbir namaz yoktur ki, ona kamet getirilsin de ben de abdestli bulunmayayım.

Enes b. Mâlik (r.a.) şöyle anlatır: Resûlullah (s.a.v.) Medine’ye geldikleri zaman ben sekiz yaşlarında idim. Resûlullah (s.a.v.) bana: “Abdestli bulunmaya gücün yettiği sürece öyle yap. Abdestli olduğu halde ölen kimse için abdest şâhitlik eder.”[1] buyurmuştu.

Akıllının hali, daima ölüme hazırlıklı olmaktır. Ölüme hazır olmak da abdeste mülâzemetle (her zaman abdestli bulunmakla) mümkündür.

Husrî’nin şöyle söylediği anlatılır: Bazen geceleyin uyanır, eğer uykum açılmışsa kalkar, abdest tazelerdim ki ikinci uykuya abdestsiz olarak başlamayayım.

Şeyh Ali b. Heytemî’nin (rah.) sohbetinde bulunan birisi şöyle anlatmıştır. Şeyh Heytemî bütün gece oturur, eğer uyku galebe edecek olursa oturduğu yerde öylece uyuklardı. Uyandığı zaman kendini oturur halde bulunca: “Sû-i edeb etmemişim” der, kalkıp abdest tazeleyerek iki rekât namaz kılardı.

Ebû Hüreyre (r.a.), Peygamberimiz’in (s.a.v.) Hz. Bilâl’e (r.a.) sabah namazında şöyle buyurduğunu rivayet etmektedir: “Yâ Bilâl, bana söyle bakalım, yaptığın en güzel amelin nedir ki ben, cennette önüm sıra senin nalinlerinin sesini işitiyorum?” Bilal (r.a.) şöyle cevap verdi: “Benim öyle pek ümit verici amelim yok. Ancak gece veya gündüz hiçbir zaman abdestsiz olmamaya çalışırım ve farz namazlarımı bu şekilde abdestli olarak karşılarım.”[2]

3. Suyu israf etmemek, itidâl sınırını (ölçülü kullanmayı) bilmek: Şeyh Ziyâuddin Abdülvahhab b. Ali, bize Übeyy b. Ka’b’ın (r.a.) rivayet ettiği şöyle bir hadis-i şerifi haber vermiştir: “Abdestin ‘Velhâm’ denilen bir şeytanı vardır. Onun size, su kullanırken vesvese vermesinden sakının.”[3]

Ebû Abdillah Rûzbârî (rah.) der ki: “Şeytan âdemoğlunun bütün amellerinden nasip almak ister. Şeytan daha çok, insanların emrolunduklarından fazlaya kaçtıkları veya emrolunduklarından eksik yaptıkları amellerinden nasip alır.”

Sehl b. Abdullah (rah.), müridlerini, suyu çok içip az kullanmaya teşvik ederdi. Çünkü O, çok su içmenin, şehvetleri kıracağı, kuvvetleri azaltacağı görüşündeydi.

Abdest için ihtiyâtî su bulundurmak, sûfîlerin adetlerindendir. Anlaşıldığına göre İbrahim Havvâs (rah.), çöle gittiği zaman yanında hiçbir şey bulundurmasa bile, mutlaka su kırbası bulundururdu. Susadığı zaman ondan çok az içer, kalanını abdest için muhafaza ederdi. Hatta O’nun Mekke’den Kûfe’ye kadar yol yürüdüğü halde abdest için yanında su bulundurmasından dolayı teyemmüm etmek zorunda kalmadığı rivayet edilmiştir. “Yanında su kırbası bulundurmayan bir sûfî görürseniz bilin ki o, ya isteyerek ya da isyanından dolayı namazı terk etmeye azmetmiştir” sözü O’na aittir.

Anlatırlar ki; İbrahim Havvâs (r.a.) Rey Camii’nde suyun içinde vefat etmişti. Havvâs, karın ağrısı rahatsızlığına mübtela idi. Kalktığı zaman suya girer ve yıkanırdı. Bir kere yine girdi ve su içinde öldü. O’nun bu su içine girmekten maksadı, abdestli olmak ve temiz bulunmaktı.

Bu yazı, İmam Sühreverdî’nin Avârifü’l-Meârif, (369,371) isimli kitabından kısmen iktibas edilmiştir.

____________________________________________

[1] Kenzü’l-Ummal, 10/293

[2] Buhârî, Teheccüd, 17, Fezâilü’s-Sahâbe, 23; İbn Hanbel, 3/333

[3] İbn Mâce, Tahâret, 48; İbn Hanbel, 5/136

Sufi ve Sanat

20.5.2014 14:37:21

Ehl-i tasavvuf doğrudan anlatmaktan çekinmekle dolaylı anlatma yoluna ulaşmıştır. Doğrudan söylemenin getirdiği kısıtlamalardan kaçınmış, dolaylı anlatımın temin ettiği çağrışım zenginliğinden yararlanmıştır. Bu yüzden ehl-i tasavvufun üslubu her makamın ehline ayrı ayrı konuşmuş, her muhatap kabına göre ondan faydalanmıştır.

Tasavvuf ehli yüzyıllar boyunca kendilerine özgü bir talim ve terbiye yöntemini kullanageldi. Üzerine eğildikleri konu azim bir konuydu; sırlarla dolu bir varlık olan insanın hakikatiyle, onun varlık sebebiyle meşguldüler. Nefsin katmanlarıyla, ruhun derinlikleriyle, manada yolculukla, kalbin sırlarıyla ilgileniyorlardı.

Felsefe ve bilim de bu başlıkların her birini merak ediyordu ama bu iki disiplin zihinsel bir tatmin peşindeydi ve müntesiplerinden merak, sorgulama, kuşku, mantığa itimat bekliyor ve onlara kitapları, satırları, sözü öneriyordu.

Tasavvuf ehli ise konu edindikleri şeyleri yaşamak, onları birer birer giyinmek ve kendilerine mal etmek gibi bir bilgilenme yolunu tutmuşlardı. Önerdikleri ise söz ve kâl değil, haldi. Satırlardaki değil sadırlardakiydi. Çünkü tasavvufî hakikatlerin bir kısmı muhatabın makamına, anlayışına, idrakine göre dile getiriliyor, bir kısmı ise dile getirilmiyor, tadılmaya, zevke ve tahakkuka bırakılıyordu. Yani ehl-i tasavvuf hakikatlerin dile dökülmesine mesafeli durmuştu. Nitekim bin şu kadar yıllık tasavvuf tarihinin şahit olduğu kitap sayısı meşayıhın sayısına oranla son derece sınırlıdır.

Bir sırlı dil

Tasavvuf ehli bu sessizliğin içinden başka türlü bir sesi bulup çıkardı. Bu da remizlerin, sembollerin, imaların, mazmunların içine gizlenmiş bir sestir.

Bu yüzden sufi şairler Leyla deyip Mevlâ’ya işaret etmiş, yâr ile Yâr-ı Hakiki’yi kastetmiş; kuş dili, Kaf Dağı, simurg gibi motiflere başvurmuştur. Molla Camî, Molla Cezerî, İbnü’l-Fârid, Şüşterî, Yunus Emre, Mevlâna, Niyazi Mısrî, Attar (kuddise esrarahüm) ve diğerleri hep bu imalarla örülü, çok katmanlı ve zengin çağrışımlı dil ile dertlerini kağıtlara, gönüllere akıtmışlardır. Zaman zaman dillerine aşina olmayan nâdânlarca eleştirilmişler ve Şebüsterî’nin “Gülşen-i Râz”da yaptığı gibi kullandıkları mazmunların, sembollerin hakikatlerini açıklamaya mecbur bırakılmışlarsa da ehl-i insaf tarafından anlaşılmış ve takdir edilmişlerdir.

Tasavvufî hakikatler bu sembolik dil ile de tam olarak anlatılmış değildir. Çünkü tasavvufî dediğimiz hakikatler sadece zihne, akla seslenen değil, gönle ve sırra da seslenen cinstendir. Akıl, anlamanın, çözümlemenin, kıyaslama ve önermelere ulaşmanın mahalli iken, gönül hissetmenin, duymanın, zevkin ve manevi tadışın mahallidir. Bu yüzden tasavvufî hakikatler sadece zihnen anlaşılmak üzere değil, daha çok kalben duyulmak, hissedilmek üzere kaleme alınmıştır.

Bir başka sanat

Mesele hissettirmek ve duyurmak (zevk) olduğu için, ehl-i tasavvuf sadece lisanı değil görsel sanatları da kullanmıştır. Tarihimizde hüsn-ü hat, tezhip, ebru gibi geleneksel sanatlarımızın yeşerdiği mekânların tekkeler olması tesadüfî değildir. Ehl-i irfan, renklerde, noktalarda, kâğıtlarda el-Cemîl’in tecellilerinin izini sürmüştür.

Bu sanatlar, sanatçının kendisini gösterdiği ve göz önünde tuttuğu çağdaş sanatlar gibi değildir. Çağdaş sanatta sanatçının imzası, kariyeri önemlidir. Oysa tekkelerde biçimlenen geleneksel sanatlarda sanatçı geridedir, çoğunlukla imzası bile yoktur ya da varsa bile bu imza gerçek imza değildir, mahlastır. Yine geleneksel sanatlar usta-çırak ilişkisi ile talim edilir ki, ustanın çırağa öğrettiği sadece bir sanatın incelikleri değil, aynı zamanda edep-erkândır. Ayrıca bu sanatların gerektirdiği sabır, sanatkârın manevi eğitimini takviye eder niteliktedir.

Tekkelerin geleneksel sanatların hâmisi pozisyonunda olması sebebiyle, geleneksel dünyada cemalin bütün revnakıyla yansıdığı mahaller genellikle mabet niteliğinde olan camiler, mescitler, tekkeler ve medreseler olmuştur. Bu sanatların esas hizmet ettikleri unsurlar bu mekanların duvarları ya da Kur’an-ı Kerim’le birlikte, meşayıha ve ulemaya ait kitaplar olmuştur.

Derunî telvinin yansımaları

Bir maneviyat yolcusunun derunundaki dalgalanmalar, halden hale geçmeler tasavvufî literatürde telvin olarak anılır. Yani renklendirme, renkten renge sokma. Bu çok manidar adlandırmanın geleneksel sanatların niteliğiyle ilişkisi ayrıca üzerinde düşünülmeye değer. İşte, geleneksel sanatları icra eden bir sanatçı, derununda yaşadığı telvine dış dünyadan, boyaların, renklerin, çiçeklerin, nesnelerin dünyasından bir karşılık bulmaya çalışmıştır. Bu da onu bazen nihayetsiz döngüleriyle sonsuzluğu çağrıştıran motifler bulmaya, bazen ruh yangısını taklit eden bir ney sesine ulaşmaya, bazen de ebru teknesindeki tecelli ile teselli bulmaya sevk etmiştir.

Geleneksel sanatlar, ruhsal bir zarafete ve asalete sahip sufi meşrep sanatçılar eliyle yükselmiştir. Başka türlüsü mümkün değildir; çünkü geleneksel sanatlar, önünde ancak belli bir haşyet ve yücelme hisleri duyularak kavranabilir karakterdedir. Bir Süleymaniye kubbesi, bir Sultan Ahmed Çeşmesi, bir Bayatî Ayini, bir Kazasker Mustafa İzzet hattı, bir Mevlevî saati bizde sadece hayranlık uyandırmaz, aynı zamanda ruhumuzu yatıştırır, bizi içimizin derinliklerindeki bir yücelme ve arınma arzusundan yakalar. Bunu sağlayan da bu türün sanat eserlerinin içerdiği ruhanî zenginlik ve ibdasına dahil olmuş ihlâstır.

Bugün de geleneksel sanatlarımızın icra edildiğine şahidiz. Hem de her geçen gün artan bir merak ve ilgiyle. Fakat bu sanatlar bugün büyük oranda tekkenin ruhanî dünyasından güç alıyor değil. O oranda da uyandırdıkları hisler ruhanî olmaktan uzaklaşıyor. Bu sanatları icra edenlerin manevi bir terbiyeyi kendilerine yoldaş kılmaları hayatî önemdedir. Tasavvufî duyuşun sanat ile bir kez daha buluşması, özellikle giderek daha da sorunlu hale gelen günümüz sanat dünyası için de bir hayat aşısı olacaktır.

Ahmet Birler - Semerkand Dergisi, Şubat 2010.

Tasavvuf İlaçtır

4.6.2014 10:00:49

Tasavvuf, Rabbânî, ilahi bir ilaçtır. Onu Allahu Tealâ indirmiştir. O ilacı önce Peygamberler içmiş, sonra ümmetlerine içirmişlerdir. Onu içen şifa bulur, içmeyenin kalbi kurur. Onu tatmayan bilmez, almayan gülmez, bulan başka şey istemez. O bir sırdır, ruhta saklıdır. Onu içinde saklayıp ehli olmayana açmayanlar haklıdır. Çünkü bugünün insanına hakim olan, maddede sarhoş olmuş aklıdır.

Bizim ilaç dediğimiz ve şifa bildiğimiz tasavvuf, dinimizde “ihsan” ve “ihlas”la anlatılan mana ile aynı şeydir.

İhsan, Efendimizin (A.S.) tarif buyurduğu gibi; Allahu Tealâ’yı görüyormuş gibi ibadet etmek; Zât-ı Bâri tarafımızca görülmese bile, onun bizi gördüğünü yakinen bilmektir. (Buhari, Müslim) Bu hal, çok ciddi bir terbiyeden sonra elde edilecek bir devlettir.

İhlas, kalbin Allah muhabbetiyle kaplanması ve insanın her işinde Yüce Rabbinin rızasını aramasıdır. İhlas, safi kalplere ikram edilen ilahi bir hediyedir.

İşte her kalbin derdini dindirecek bu ilaç, muhabbetullahtır. Allah muhabbetinin her kalpte ayrı bir tadı, her gönülde değişik bir tecellisi vardır. Bütün kalpler, bu muhabbeti bir derece tadacak kabiliyettedir. Yani her insan, ister ve yolunca giderse ihsan sahibi olabilir. İhlası ele geçirip, sırf Allah için kulluk yapabilir.

Tasavvuf, Kur’an ve Sünnette istenen takva hayatı ve ihsan hali olduğu için, biz kelimeye değil, manaya baktık ve “onu Allah gönderdi; önce Peygamberler tatbik etti, sonra bize emretti” ifadesini kullandık.

Şimdi, ana sermayesi muhabbetullah ve ihlas olan tasavvufun, erkek-kadın, alim-cahil, amir-memur herkese nasıl ilaç olduğunu ve bütün insanların neden ona muhtaç bulunduğunu kısaca arzetmeye çalışalım.

Derdimiz Nedir?

Şunu kabul edelim ki; insan kendi başına olgunlaşamaz. Tek başına ve bakımsız büyüyen ağacın meyvesi tatlı olmaz. Bahçıvan elinde yetişmeyen gül, başa konmaz. Sarrafın işlemediği altın boyuna takılmaz.

Nefsiyle iş yapanlar, aklının kendisine yettiğini sanırlar. İstişareden kaçanlar, kontrol edilmekten korkanlar, tenkitten sıkılanlar, cemaat halinden ve disiplininden bıkanlar ham kalırlar; verimsiz ve sevimsiz olurlar.

Mesleği ve cinsiyeti ne olursa olsun, akıllı olup büluğa eren her insandan Allahu Tealâ ihlasla kulluk istiyor. Bu farzdır (Beyyine/5). Kalbinde iman, ihlas ve ilahi muhabbet olmayan herkes, derece derece hastadır. Her bir insanın hastalığı da farklıdır.

Biraz okumuşun kibri kalbini tıkar; cahilin cehaleti kendisini maskara yapar. Âbidin benliği ibadetini yakar; beynamaz yer içer, yan yatar. Zenginin başını para derde sokar; fakirin dilini zenginin parası yorar. Amir, sadece alacağı rütbeye bakar; memur gece gündüz maaşını sayıklar. Evli, karı ve çocuklardan kan ağlar; bekar ise, kadın hayaliyle yanar. İhtiyarlar ölmek istemez, dinç görünmek için çare arar; gençler hayattan tat alacağım diye haramlara dalar. Tüccarın derdi paradır, en ucuz fiyata şerefini satar; sanatkar, milleti eğlendireceğim diye insanlıktan çıkar. Siyasiler menfaatlarını korumak için sinsice planlar yapar; halk onların yalanlarına alkış tutar. Bu saydıklarımız, bir toplumun ekseriyetinde gözüken bir hal ise, durum hiç de iç açıcı değildir. Bütün bunlar insanın kalbini öldüren birer manevi hastalıktır.

İlaç

Şimdi düşünelim, hemen herkesin bir derece bulaştığı bu hastalıklara kim teşhis koyacak ve tedaviyi hangi tabib uygulayacak. Yoksa, hastalık çok ama ilaç yok mu diyeceğiz. Bu derin yaraların tedavisi doktor, sosyolog, psikolog, filozof ve şairlerin işi değil, Peygamberlerin işidir. Allahu Tealâ insanlığı bu tür hastalıklardan kurtarmak ve nefislerini terbiye için Peygamberlerini göndermiştir. Yetki ve ilacı onlara vermiştir. Hz. Rasulullah’tan (A.S.) sonra bu ilacı onun gerçek varisleri, Rabbanî alimler, kâmil mürşidler sunmaktadır. İnsanlık, veraset yoluyla Hz. Peygamberden gelen bu ilaca muhtaçtır. Çünkü Allahu Tealâ, onu bütün alem için rahmet kılmıştır. İnsanlığın bu rahmetten başka ilacı yoktur. İnkara ve direnmeye gerek yok. Canlar feda edilerek arifler tarafından günümüze kadar taşınan bu rahmete, muhabbetullaha ve ilahi edebe dönmekten başka çıkar yol gözükmüyor. Doğunun felsefesi, batının tekniği insanlık için rahmet olamadı. Olacağa da benzemiyor. Felsefe ile maddenin insanı ihya edeceğini kim söyleyebilir? Bir inat ve taassupla söylense bile, doğruluğunu kim isbat edebilir?

Bir asırdır insanlığın gündeminde mide ve menfaat vardı; bundan sonra gönül ve sevgi de olacaktır. Öyle gözüküyor ki gerçekten gönül ehli olanlar, insanlığın gönlünü ve gündemini dolduracaktır. Bugün dünya, kan kusan zalimlere ve firavunlara değil, sevgi sunan Yunus Emre’ler ve Mevlâna meşreplere muhtaçtır.

Şunu söyleyelim: Para, şan, şöhret, şehvet, servet hiçbirimize şifa olmayacak ve onlarla kimsenin ızdırabı dinmeyecektir. Bizler mecburen başka bir huzur kaynağı arayacağız. İşte o huzur, kalbin Yüce Yaratıcıya verilmesi ve Onun her şeyden çok sevilmesidir. Bu işe Hz. Kur’an “tezkiye” diyor (Şems/9) ve bunun yolunun “zikir” olduğunu belirtiyor (Ra’d/28). Bu temizlik rahmet ve nur ile olmaktadır. Bir arifin irşad dairesine giren kimse, bu nurdan ve rahmetten bolca nasiplenir ve edeblenir.

Tedavi – Sonuç

Bu nur, rahmet ve feyiz deryasına adım atan alim, tevazuya bürünür, kibrini temizler, halis amele yönelir. İlim amele, amel hikmete çevrilir.

Cahil, önündeki mürşidine bakarak edeblenir; ibadete yönelir, yerince susmasını ve gereğince konuşmasını öğrenir.

Zikre başlayan zenginin önce gönlü, sonra eli açılır. Mala değil Allah’a güvenir, şükre yönelir, sevgiyle malından başkasına verir.

Fakir, sevgi ile zengin olur, sabra alışır, kanaatı tercih eder.

Evli kimse, mürşidine bakarak hak korumayı, gönül almayı öğrenir. Nefsi için eşinin hatırını yıkmaz, çocukları kırmaz, komşulara kızmaz.

Bekar kimse, Allah için mürşidine olan bağlılık ve sevgisiyle edeblenir. Kalbi kuvvetlenir, ibadetlerini severek yerine getirir, dengesini kaybetmez; iffetini muhafaza eder.

Ariflerle yakın olan ve onların işaretleriyle adım atan idareciler, ilahi desteğe mazhar olurlar; yanılmaları az olur. Ahireti unutmazlar, ölüme hazır olmayı öğrenirler. Halka hizmeti ibadet bilirler, onlara karşı şefkatli davranırlar.

Kalbine Allah sevgisi hakim olan ve irfan nuru inen devlet adamı, adil olur; haddini bilir, hukuku korur. Yalan konuşmaz, nefsini kayırmaz, insanlar arasında ayırım yapmaz.

Ariflerin meclisinden ilahi aşk ve edeb öğrenen sanatkar, inkar çukuruna düşmez, maddeyi baş üstüne koyup manayı kenara itmez. Tefekkürü derin olur, ince düşünür; insan ve eyadaki gizli sanatı okur, haz alır. Zikrin tadına varır; namazsız duramaz, daralır.

Kısaca ariflerden nur ve edeb tahsil eden herkes, az da olsa Allahu Tealâ’yı tanımanın ve sevmenin zevkine varır. Bu irfan ve sevgi, onun kalbine ilaç olur. İnsan insanlığını bulur, her derdi onunla halleder.

Usül

Ancak, bu ilacın fayda vermesi için arifler şu şartların yerine getirilmesini gerekli görüyorlar:

Hasta, hastalığını kabul edecek ve bu hastalığın bir ilacı bulunduğunu bilecek.

Hasta, kendisini tedavi edecek mütehassıs bir doktora gidecek ve ona güvenip teslim olacak.

Hasta, doktor tarafından verilen reçeteyi, gereğince uygulayacak.

Her kim böyle davranırsa, ona tasavvuf terbiyesi fayda verir. Bu kimse derdine derman bulur. Yoksa, tenkid, şüphe, itiraz, acaba, neden ve niçin hesapları içinde bocalar durur.

Dilaver Selvi - Semerkand Dergisi, Mayıs 1999.

İrşad Kutbu: Seyyid Taha-yı Hakkarî k.s.

17.6.2014 10:39:34

Bağdat’ta yaşayan bir seyyid ailesi, 13. yüzyılın ortalarında Moğol istilasından kaçıp Anadolu’nun güneydoğusuna yerleşmişti. Cedleri arasında Seyyid Abdülkadir-i Geylanî k.s.’nin de bulunduğu bu mübarek aile, bölgeye taşıdıkları İslâm’ı yüzyıllar boyu en saf haliyle yaşadılar ve yaşattılar. Şer gibi görünen mecburî bir hicretten nice hayırlar doğmuştu böylece.

İlahî takdirin Moğol musibetinde gizlediği ve beş yüz yıl sonra tecelli eden hayırlardan biri de bu ailenin mensuplarından Seyyid Taha-yı Hakkarî k.s. hazretleriydi. Çocukluk çağlarında bile yetişkin insanlara mahsus halleri herkeste saygı uyandırıyor, onu tanıyanlar ileride büyük bir alim ve manevi rehber olacağını hissediyorlardı. Ailenin sürdürdüğü bir medrese geleneği içinde yetişmişti. Küçük yaşlarda Kur’an-ı Kerim’i hıfzetmiş; başta Süleymaniye, Kerkük, Bağdat olmak üzere bölgedeki birçok ilim merkezinin medreselerinde büyük alimlerden ders almıştı. Tahsilini tamamladıktan sonra verilen icazetle Berdesur kasabasında bir medrese kurdu, burada ders okutmaya başladı.

Sıradan bir medrese hocası değildi. Genç yaşına rağmen İslâmî ilimlerde “allâme” olarak tanınıyordu. Okumadığı kitap, tahsil etmediği zahir ilmi kalmamıştı. Fakat bütün bu malumatın işaret ettiği tek ve mutlak hakikate yakîn derecesinde vâkıf olamamıştı henüz. Bir şeylerin eksik olduğunun kendisi de farkındaydı ve bu nedenle sürekli arayış içindeydi.

Zirveye talip olmak

Bir gece rüyasında, yüksek bir dağdan aşağılara doğru gürül gürül akan bir su ve bu sudan içmek için koşuşturan insanlar gördü. Suyun nerden geldiğini merak etmiş, kaynağından içmek niyetiyle dağa tırmanmıştı. Zirveye vardığında Rasulullah s.a.v. ile karşılaştı. Bu bereketli su Efendimiz s.a.v.’in parmaklarından fışkırıyor, değişik mecralardan dağın eteklerine iniyordu. Koştu, Rasul-i Ekrem s.a.v.’in mübarek elinden kana kana içti. O güne kadar hiç yaşamadığı bir huzur, bir itminan bulmuştu.

Uyandığında kendini yokladı, eksiklik hissinden doğan o eski sıkıntısı hâlâ içindeydi. Ama bu rüyanın bir işaret olduğunu da sezmişti. Hz. Peygamber s.a.v.’in feyzinden doğrudan istifade etmesi halinde rüyada yaşadığı ve tamamlanmışlığın verdiği itminanı bulabileceğini anladı. Zirvesinde böyle bir mazhariyete erişilecek dağı aramak, o dağın sarp yamaçlarına tırmanmak gerekiyordu demek ki.

O dağı nerde, nasıl bulmalı; ayağı kaydırmadan zirvesine nasıl varmalıydı? Bir kâmil mürşidin rehberliği olmadan olmazdı bu iş. Kime akıl danıştıysa, “Amcan Seyyid Abdullah’a git, eteğinden tut!” diyordu. Kendisi de hemen yanı başında, Nehri’de irşadını sürdüren amcası Seyyid Abdullah Şemdinî hazretlerine varıp bağlanmak istiyordu aslında. O’nun alim, fazıl, salih bir mümin olduğunu biliyordu. Biri hariç, velilere mahsus bütün alametleri taşıyordu amcası. Tek eksiği düşmanının, onu yalanlayanların olmamasıydı. Halbuki her devirde velileri inkâr edenler yaşamıştı ve münkirlerinin bulunması mürşitlerin velâyetine işaretti. Seyyid Taha amcasına bağlanmakta bu yüzden tereddüt ediyordu. Bir gün Berdesur’da amcasının aleyhinde konuşan bir adamla karşılaşınca bu tereddüdü de ortadan kalktı ve Nehri’ye, çoktandır kendisini bekleyen Seyyid Abdullah Şemdinî k.s. hazretlerine gidip “O zirveye çıkabilmem için bana yol gösterir misin?” dedi.

Himmet kanatlandırır

Seyyid Abdullah, yeğenindeki kabiliyetin farkındaydı. Zirvelere çıksa çıksa bu çıkar, diye geçiriyordu aklından. Bir zaman Nehri’de yol hazırlığı görür gibi yetiştirdikten sonra yeğenini alıp Bağdat’a, Mevlâna Halid hazretlerine götürdü. Seyyid Taha’yı bu kadar yükseklere ancak Mevlâna Halid’in himmeti kanatlandırabilirdi.

Seyyid Taha, ellerini tutup kendisine hoş geldin diyen Mevlâna Halid k.s.’in karşısında, ilk kez rüyasında yaşadığı o huzur halini bir kere daha hissetti. Bu Allah dostu ellerini hiç bırakmasın, rüya bu defa hiç bitmesin istiyordu. Işığını bulan pervane gibiydi ve o ışığın etrafında döne döne yanmak için can atıyordu. Fakat zirveye talip olanın içinde hiçbir ukde, hiçbir tereddüt kalmamalıydı ki o yüksekliklere kanat açabilsin. Mevlâna Halid k.s. bu sebeple onu önce, istihare yapması için Abdülkadir-i Geylanî’nin Bağdat’taki türbesine gönderdi. Seyyid Taha büyük dedesinin mezarına vardı, abdest tazeleyip iki rekât namaz kıldıktan sonra istihareye yattı. Abdülkadir-i Geylanî k.s. hazretleri rüyasına girmiş ve torununa, “Mevlâna Halid zamanın alimi, evliyaullahın büyüğüdür. Hemen git, ona teslim ol!” buyurmuştu.

Seyyid Taha bu icazetle koştu, sülûkunu tamamlamak üzere Mevlâna Halid-i Bağdadî k.s.’ye intisap etti. Şimdi onu zorlu bir riyazet süreci bekliyordu. Nitekim Bağdat’ta yakındaki bir dağa gönderiliyor, oradan taş getirmesi isteniyordu kendisinden. Hz. Peygamber s.a.v.’in Ehl-i Beyt’ine hürmetkârlığı ile bilinen Mevlâna Halid’in, aynı zamanda şöhretli bir alim olan bu peygamber torununu böyle bir işe koşmasını diğer talebeler şaşkınlıkla karşılasa da Seyyid Taha memnundu. Rüyasındaki dağa çıkabilmenin, böyle dağlara çıkmakla mümkün olabileceğini biliyordu.

Dizginleri ele alıyor

Seksen gün sürdü bu mücahede. Seksen gün içinde manevi makamları aşa aşa yükseklere yürümüş, sonunda keşf ü keramet sahibi bir halife olarak irşat yetkisiyle Berdesur’a gönderilmişti. Kalabalık bir cemaat Bağdat’tan dualarla uğurladı Seyyid Taha’yı. Mürşidinin yanında ata binmeyi edebe aykırı bulduğundan bir müddet atı yedeğine alıp yürüdü. Kalabalıktan iyice uzaklaşınca atına binmek istediğinde, birisinin üzengiyi tuttuğunu fark etti. Dönüp baktı, mürşidi Mevlâna Halid hazretlerini gördü. Bu büyük veli, ata binmesine yardımcı olmak için bir eliyle dizginleri, diğeriyle de üzengiyi tutuyordu. Seyyid Taha “estağfirullah” diyerek mahcubiyetle geri çekiliyordu ki Mevlâna Halid şöyle buyurdu:

– Ey Taha! Bir zaman nefsinin terbiyesi için sana dağlardan taş getirtiyordum. Şimdi ise hem Rasul-i Ekrem s.a.v.’in Ehl-i Beytine bağlılığım, hem de manevi menzilleri kısa zamanda hızla kat ederek ulaştığın yüksek makamlar sebebiyle üzengini tutuyorum. Bundan kaçınma!

Tasavvufta emir edepten üstündü. Seyyid Taha k.s. mürşidinin tuttuğu üzengiye bastı, ata bindi.

Mevlâna Halid, Delhi’den yolcu edilişini hatırladı. Mürşidi Abdullah-ı Dihlevî k.s. hazretleri de onu başlangıçta nefsine ağır gelen işlere koşmuş, kısa zamanda sülûkunu tamamlatarak iltifatlarla uğurlamıştı. Şimdi yıllar öncesini yeniden yaşıyordu sanki. Bu defa kendisi Abdullah-ı Dihlevî, Seyyid Taha da kendisiydi. Atın üzerinde heybetle duran genç halifesinin nurlu yüzüne şefkatle baktı. İsimler ve suretler farklı olsa da elden ele taşınan kutlu mirasın yüze akseden nuru hep aynıydı.

Mevlâna Halid, atın dizginlerini Seyyid Taha’nın eline tutuşturdu, “Bundan sonra dizginler senin elindedir. Cenab-ı Hak yardımcın olsun!” buyurdu.

Seyyid Taha tam kırk iki yıl o dizginleri elinde tutacaktı.

Kırk yıl hizmet

Seyyid Taha k.s. Berdesur’da dergâhını kurup irşada başladı. Hemen yanıbaşında Nehri’de ise amcası Seyyid Abdullah irşadını sürdürüyordu. Onların ışığından rahatsız olanlar, birbirine bu kadar yakın iki beldeye, üstelik amca yeğen iki halifenin gönderilmesini tenkide başladılar. Çoğunluk ise bunda bir hikmet olduğunu düşünüyordu. Kısa bir süre sonra Seyyid Abdullah Şemdinî hazretleri vefat edince o hikmet anlaşıldı; fesatçılar susmak zorunda kaldılar. Nehri’ye geçen Seyyid Taha, amcasının postunda devam ettirdi irşadını.

Nehri’nin nüfusu o yıllarda hayli kalabalıktı. Seyyid Taha’nın ilmini, irşadındaki tesiri ve kerametlerini duyan insanlar da bu kasabaya ziyarete geliyorlardı. Nehri’deki tekke, bütün bölgenin merkezi olmuştu artık. Her öğün binlerce insanı ağırlamak üzere kazanlar kaynatılıyordu. Bu yoğunluk içinde son derece düzenli bir programla kırk yıldan fazla hizmet verildi Nehri’de. Seyyid Taha hazretleri her sabah camide kuşluk namazını kıldıktan sonra medreseleri denetlerdi. Müderrislerle konuşur, talebelerin seviyesini ölçer, varsa bir sıkıntıları, giderirdi. Ziyaretçilerle görüşmesi ikindiye kadar sürerdi. İkindi namazından sonra büyük hatme yapılır, arkasından İmam-ı Rabbanî k.s.’nin Mektubat’ından bölümler okunurdu. Seyyid Taha hazretlerinin okunan kısımlarla ilgili zaman zaman açıklamalar yaptığı bu dersler can kulağı ile dinlenirdi. Akşam yemeği namazdan önce yenir, akşam namazı ile yatsı arası zikir, sohbet ve ibadetle değerlendirilirdi.

Bu düzen kırk yıl boyunca, yüksek mevki ve nüfuz sahibi önemli ziyaretçilerin misafir edildiği zamanlarda bile aksatılmadı. Kırk yıldan fazla aralıksız hizmet, Nehri’yi nurlandırdı adeta. Uzaktan yakından Seyyid Taha’yı ziyarete gelenler daha bu beldenin sınırlarına girerken abdest alıyorlardı.

Osmanlı’ya sadakat

Seyyid Taha’nın irşat yıllarında Nehri ve çevresi, tıpkı Bağdat, Süleymaniye, Musul gibi, Osmanlı ile İran arasındaki hakimiyet kavgasının çok şiddetli bir şekilde yaşandığı bölgeler arasındaydı. Mevlâna Halid-i Bağdadî hazretleri, ömrünün son zamanlarında, 1821’de başlayıp 1823’te biten Osmanlı-İran savaşında, bütün bir bölge ahalisine Osmanlı’ya bağlı kalmaları için telkinlerde bulunmuş, onun bu gayretleriyle İran, Bağdat cephesinde mağlup olmuştu. O yıllar Osmanlı’nın zor zamanlarıydı. Yeniçeri Ocağı kaldırılmış, Navarin’de donanmamız yakılmış, Ruslar batıda Edirne’ye, doğuda Erzurum’a kadar girmişti. 1823’teki anlaşmaya rağmen İran şahı Osmanlı’nın başındaki Rus gailesini fırsat bilerek sık sık bu bölgeye müdahale ediyor, Kürt aşiretlerini türlü vaatlerle kendine tabi kılmak istiyor, olmazsa onları birbirine düşürüyordu. Mevlâna Halid-i Bağdadî hazretleri bu çevredeki bütün halifelerine olduğu gibi Seyyid Taha’ya yazdığı mektuplarında da İran tehlikesine dikkat çeker, Şah’ın yakınlaşma talepleri karşısında ihtiyatlı davranılmasını tembihlerdi. O da hayatı boyunca bu ikaza bağlı kaldı. Zaten siyasete hep mesafeli bir çizgiyi sürdürüyordu.

İran şahının bütün ikram ve hediyelerini reddetti. Çevredeki aşiretlerin Osmanlı’ya sadık kalmaları için çaba göstermekle kalmadı, 1829 Osmanlı-Rus savaşında cihat fetvası vererek bağlılarını cepheye gönderdi. Aşiretler arasındaki anlaşmazlık ve düşmanlıkları gidermek suretiyle de bölgede karışıklığa fırsat vermedi. Hizmetlerinden dolayı ihsanda bulunmak üzere Osmanlı padişahı onu İstanbul’a davet etti ama o, “Biz sadece vazifemizi yaptık..” diyerek büyük bir tevazu ile bu daveti de geri çevirdi.

Sünnet-i Seniyye duyarlılığı

Kırk iki yıl dizginleri ele alarak insanları Allah ve Rasulü’nün yolunda istikamet üzere yürüten Seyyid Taha hazretleri, devlet ricaline mesafeli dururken halkla hep iç içe oldu. Onları nasihatle bid’atlerden, riya ve kendini beğenmişlikten sakınmaya, salih ameller işlemeye, güzel ahlâkla donanmaya çağırdı.

Başta Seyyid Sıbgatullah Arvasî k.s. olmak üzere pek çok halife yetiştirmişti. Talebelerinden özellikle üstadlarına muhabbet ve hürmette kusur etmemelerini, mürşidin sohbetine, zikir ve rabıtaya önem vermelerini isterdi. Çünkü mürşide muhabbet ve hürmetle bağlılık hem manevi kalp hastalıklarının giderilmesi için tek imkandı, hem de yaşanan hallerin istidraç olup olmadığının ölçüsüydü. Nitekim Seyyid Sıbgatullah’a yazdığı bir mektubunda, “dinin sahibine bağlılık” ile “hocaya karşı ihlâs ve muhabbet”i büyük nimet olarak nitelendirmiş, bunlarda bir eksiklik varsa, gelen hal ve zevkleri istidraç bilmek gerekir demişti. Kendisi de hayatı boyunca Mevlâna Halid ve Seyyid Abdullah hazretlerini velinimetleri sayarak hep hürmetle andı. Hatta vefatından sonra mezarını ziyarete geleceklerin, önce amcası Seyyid Abdullah’a uğramalarını sağlamak için Nehri kabristanında onun mezarının yakınından geçen yolun üst tarafına defnedilmeyi vasiyet buyurmuştu ki, öyle de yapıldı.

Sünnet’e uyma konusunda çok titiz ve dikkatliydi. Bir defasında hasımları onun Sünnet’e dikkat etmediğini, dolayısıyla da mürşid-i kâmil olmadığını ispat için kendilerince bir tuzak kurmuşlardı. Görevlendirdikleri bir adam Nehri’ye gelip ikindi namazı çıkışında Seyyid Taha’nın mescit kapısındaki ayakkabısının sol tekini uzağa koymuştu. Böylece onun mescitten sağ ayakla çıkmak zorunda kalacağını, Sünnet’e uymayan bir iş yapacağını umuyordu. Fakat Seyyid Taha k.s. kalabalığa karışıp olacakları bekleyen bu adama dönmüş, “Aldığın ayakkabıyı yerine koy! Senin aradığın şey bu kapıda asla olmaz!” buyurmuştu.

Sünnet-i Seniyye’den asla ayrılmadan yürüdüğü kutlu yolu 1852’de Nehri’de tamamlayıp ebedî yurduna vasıl oldu.

Ali Yurtgezen

Tasavvuf Dinin Neresinde?

25.6.2014 11:41:13

Tasavvuf, dini ayrı bir neşe içinde tatbik ve takdimi hedeflemiştir. Bunun için en büyük sermayesi ilâhî muhabbettir.

Çokları şu soruyu soruyorlar: “Allahu Teâlâ, bütün insanlığa din olarak İslâm’ı seçti ve Peygamberi Hz. Muhammed (A.S.) ile bu dini tebliğ etti. Din, Kitab ve Sünnet ile tamamlandı. Allahu Teâlâ, bu dinden başka bir yol arayanın ortaya koyduğunu kabul etmeyeceğini ve o kimsenin âhirette perişan olacağını bildirdi. Hal bu iken, İslam âleminde tasavvufî ekol olarak ortaya çıkan birçok yollar görüyoruz. Bunlar neyin nesidir ve kimin sesidir? İnsanları neye çağırırlar ve neden ayrı bir adla anılırlar? Bunlar yeni bir din midir, yoksa eski bir hurâfe midir?”

Soru sahibinin İslam hakkındaki sözlerine aynen katılıyoruz. Elbette insanlar tarafından İslâm’ın dışında din yerine konulacak bütün modeller ve fikirler, Allah katında kabul edilmeyecektir. Ve başında Hz. Rasûlullah’ın (A.S.) bulunmadığı hiç bir yol, yolcularını Allah’a ulaştırmayacaktır. İlâhî rızâ ve edebin dışındaki bütün yaşantılar, insanlığın dünyada ve âhirette yüzünü güldürmeyecektir.

Evet, hak din tamamlanmış ve tebliğ edilmiştir. Bundan sonra bütün müctehid, mürşid, mücâhid ve müslümanlara kalan ise, bu dini Allah’ın muradına uygun olarak anlamak, yaşamak ve yaymaktır.

İşte dinin hakkıyla anlaşılması ve gereğince yaşanması için fakihler dinin fıkıh alanında, müfessirler tefsir meydanında, muhaddisler hadis sahasında, diğer âlimler de kendi branşlarında derinleşerek İslâm ilimlerini ihyâya ve yaymaya çalıştılar. Tasavvuf büyükleri ise bu ilimlerin özüne ve en önemlisine el attılar: önce kalbe ve kalple ilgili ilimlere yöneldiler. Çünkü Rasûlullah (A.S.) Efendimiz, işin esasını kalbe bağlıyor ve bunu en veciz ifâdelerle: “Dikkat edin! İnsan vücûdunda öyle bir parça vardır ki, o iyi olursa, bütün vücud iyilik üzere hareket eder; o bozulursa, bütün vücud fesada gider.” (Buhârî, Müslim, İbnu Mâce) şeklinde dile getiriyordu. Cenâb-ı Hakk ise: “Dikkat edin! Kalbler ancak Allah’ın zikriyle huzur bulur” (Ra’d/13-28) uyarısıyla dikkatleri yine kalbe çeviriyordu. Bunun için tasavvuf büyükleri diğer ilimlerden yeterince elde ettikten sonra, tefsirlerde, fıkıh kitablarında ve hadis şerhlerinde anlatılan dinin hükümlerini ve edeblerini ihlasla uygulamaya koyuldular. İlmi amele, ameli hikmete, hikmeti ilâhî muhabbete çevirmek için çalıştılar. Dinin edebiyatıyla değil, edebiyle uğraştılar. Zikrin üzerinde çok durdular. Onu hayatın her safhasına yaymaya çalıştılar. Bunda -Allah’ın izniyle- muvaffak da oldular. Böylece din, kâmil mü’minler ve hakiki mürşidler tarafından bütün hakikatıyla yaşanarak, insanların önünde en güzel şekliyle temsil ve tatbik edildi.

Tasavvuf Neyi Amaçlıyor?

Tasavvuf, dini ayrı bir neşe içinde tatbik ve takdimi hedeflemiştir. Bunun için en büyük sermayesi ilâhî muhabbettir.

Tasavvuf terbiyesi muhabbet, ihlas ve teslimiyete dayanır. İlâhî aşk ve edeb olmadan bu yolda muvaffak olunamaz. Tasavvuf, kalp ayağı ile yol alır. Kalp temizlenmeden mâneviyatın tadına varılamaz.

Kalblerin tabibleri olarak tanıtabileceğimiz kâmil mürşidler, amelde dört hak mezhepten birisine mensubturlar. İtikad olarak, Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat çizgisinde ve sırât-ı müstakim caddesindedirler.

Mânevi terbiye işine gelince ârifler, bu konuda değişik metod ve farklı meşrebleri tercih ettiler. Kalbin mânevî hastalıklardan, dünya muhabbetinden ve nefsin esâretinden kurtulması için Kur’an ve Sünnetin târif ettiği usülleri, tasvip ettiği prensipleri, teşvik ettiği edebleri ortaya çıkardılar. Yine Kur’an ve Sünnetin işâretlerinden yola çıkarak, bir takım metodlar geliştirdiler. Bu terbiyenin bizzat tâlim edildiği yerler ve müesseseler inşâ ettiler. Terbiye yollarını ve hallerini ifâde eden bir takım özel tâbir ve terimler kullandılar. Böylece, dinin diğer ilimlerinde olduğu gibi, mânevî tezkiye ve terbiye alanında da bir çok yollar ortaya çıktı. Bütün bu yollarla varılmak istenen nokta, kalbin ıslâhı ve dinin gerçek mânasıyla yaşanmasıdır. Çünkü Allah Rasûlü’nün (A.S.) en birinci vazifesi kalbi küfür, şirk, isyan ve gafletten arındırıp, insanı ihsan derecesinde kulluğa ulaştırmaktır. Tasavvufun üstlendiği ve hedeflediği de budur. İmam Rabbânî (K.S.) tasavvuf terbiyesinin bu hedefini şöyle ifâde etmiştir.

“Tasavvuf ve hakikat menzillerini aşıp geçmekten maksad; rızâ makâmı için gerekli olan ihlasın tahsilidir, başka şey değildir.”

“Bu yola girmekten maksat, hakiki imâna ulaşıp, ilâhî emir ve hükümleri muhabbetle uygulamaktır.”

Ortaya Konanlar Nedir?

Tasavvuf, dinimizin kabul etmediği hiç bir şeyi ortaya koyamaz ve insana dinin istemediği yeni bir mükellefiyet getiremez, getirmemiştir de. Onun istediği şeyler dinimizce ya farz, ya vâcip, ya sünnet, ya müstehab, ya mendub ya da mübah kılınan bir ameldir. Hz. Peygamber’in (A.S.) gerçek vârisi kâmil mürşidlerin müridlerinden istediği her şey, Kur’an ve sünnetin ya açık ifâdelerine, ya delâlet ve işâretlerine ve yahut İslâm’ın rûhuna uymak zorundadır. Onların, insanın terbiyesi ve terakkisi için ortaya koydukları uygulamaların bir çoğu da “kim İslam’da güzel bir çığır açarsa, kendisinden sonra o güzel şeyle amel edenlerin sevabının bir misli de ona yazılır. Amel edenlerin sevaplarında da bir noksanlaşma olmaz.” (Müslim, Nesâî, İbni Mâce) hadis-i şerifiyle anlatılan “güzel çığır” içine girmektedir. Kur’an ve Sünnet çizgisinde giden tasavvuf incelendiğinde, bunun böyle olduğu görülecektir.

Mürşid, müridine sadece Allahu Teâlâ’nın ve Rasûlullah’ın emirlerini hatırlatıp, onları ihlasla yapmasına yardımcı olur.

Tasavvufun terbiye alanında kullandığı kendine has tâbirlere takılıp, “seyr u sulûk” adı altında yapılan bu işlerin dinimizin istediği şeylerin dışında olduğu düşünülmemelidir. Çünkü bunların her biri isim olarak bulunmasa da asıl olarak dinin hükümleri içinde mevcuttur. Şöyle ki:

Tasavvufta “vird”, “hatme” gibi isimlerle anılan ve “veliliğin diploması” olarak tanımlanan zikir, esâsı itibariyle Kur’an’da şekli belirtilmeden umumî bir emirle her mü’mine farz kılınmıştır. Ancak tasavvufta bunun husûsi şekilleri tesbit edilmiştir.

Mürşidlerin üzerinde çok durduğu “râbıta”, her mükelleften istenen “eşyayı tefekkür”ün bir çeşididir. Râbıtada tefekkür edilecek zat, yeryüzünde Allah’ın halifesi olan kâmil bir kimsedir. Bu haliyle mürşid, mevcut varlıklar içinde en mükemmel tecellilere mazhar olacak bir makamdadır. Kendisinde yüksek seviyede ilâhî nur ve edeb mevcuttur. Müridin yapacağı iş, o nura kalbi bağlayıp nasiplenmek ve ondaki tecelli ile edeplenmektir. Kâmil insandaki nûra ve tecelliye gözünü açamayan kimsenin, diğer eşyadan bir şey anlaması oldukça zordur. Bunun için râbıta, tasavvufun temel esasları arasında sayılmıştır.

Her müritten beklenen “teslimiyet”, dinimizin imama itaat emrinden başka bir şey değildir.

Tasavvuf terbiyesinin temeli olan “tevbe”, Peygamberler dahil, herkesten istenen bir farzdır.

Tasavvuf yoluna girerken şeyhe “intisab etme” “inâbe” ve “el tutma” ameli, Kur’an ve sünnette teşvik edilen bey’atın aynısıdır.

Tasavvufun temeli kabul edilen ve her işte istenen “edeb”, en güzeliyle Hz. Rasûlullah’ın (A.S.) ahlâkıdır.

Sâdık müridliğin başlangıcı sayılan “fenâ fi’l-ihvan (kardeşleri nefsi gibi sevme)” vazifesi, kâmil mü’min olmanın şartıdır.

Mürşidini nefsinden çok sevme diye târif edilen “fenâ fi’ş-şeyh” hâli, Allah yolunda rehber olan zâtın Allah için sevilmesinden ibârettir. Bu sevgi, Peygamber vârisi kâmil mürşitte isbat edildikten sonra, bir üst dereceye intikal eder. Bundan sonra mürid, Hz. Rasûlullah’ı (A.S.) her şeyden çok sevme derecesine ulaşır. Kâmil mü’min olmak için bu sevgi şarttır. Bu sevgi derecesine tasavvufta “fenâ fi’r-Rasûl” ismi verilir. Bu sevgi ve edebin zirvesi, kalbin tamâmen Allah sevgisiyle dolması ve her şeyin Allah rızâsı için yapılmasıdır. Ehl-i tasavvuf bu hâli “fenâ fillah” ve “bekâ billah” tâbirleriyle ifâde etmişlerdir. Bu hâl, hadis-i şerifte “ihsan hâli” olarak tanıtılmıştır.

Tasavvufta nâfile ibadetten üstün sayılan “hizmet”, Allah yolunda mal ve can ile yapılması istenen cihadın tâ kendisidir.

Kısaca, kâmil mürşid sâdık müridinden her ne istemişse o amel, Allah Teâlâ’nın kulundan istediği ve kendisine sevap vaad ettiği bir ameldir.

Kur’an ve sünnetin hizmetçisi olan tasavvuf, imanın inkişâfını, dinin ihlasla yaşanmasını ve bütün mü’minlerin Allah sevgisi etrafında kaynaşmasını hedefe almış nurlu ve kutlu bir terbiye yoludur. O, her şeyi ile Allah’ın rahmetini, Rasûlullah’ın edebini ve dinin güzelliğini isbat eder.

Bu arada şöyle bir itirazla karşılaşabiliriz: “Anlatılan ölçülerdeki tasavvufa girmesek de fikir olarak bir diyeceğimiz yok. Ancak bize göre bunlar daha çok tarihte kalmış şeylerdir. Günümüzde tasavvuf adı altında öyle karanlık işler çevirenleri duyduk ve gördük ki, yaptıkları değil takvâya, en zayıf fetvâya bile uymuyor. Bunlara ne demelidir?”

Evet, tasavvufun adını kullanarak din dışı işlere girenler ve insanları dininden edenler târihte olmuştur, günümüzde de olabilir. Bu kimseler konumuz dışındadır. Çünkü onlar, Sırât-ı Müstâkim caddesinde değillerdir. Onların fesat ve fitnesiyle temiz tasavvuf mahkum edilemez. Sahte şeyhlerin şeytanlıkları, kâmil mürşidlerin güzelliğini perdelemez. Aksine onlardaki güzel hâlin ve yüksek kemâlin görülmesine sebep olur. Karanlık olmazsa, aydınlığın kıymeti bilinemez.

Onlara denecek tek şey şudur: “Ey Allah’ın temiz dini ile alay edenler! Samimi olarak tevbe edin, kalbinizle ve amelinizle Allah’a yönelin. Yoksa Allah sizden intikamını alır dünya ve âhirette yüzünüz kararır. Bilin ki, güzel din ve temiz vicdanlar sizi kabul etmiyor.”

Herkesin gizli-açık bütün hâlini en iyi bilen Allah, hesap görücü olarak yeter. Hamdolsun O’na…

Allah Dostlarına Yakınlık

15.7.2014 18:30:00

Allah dostları kendilerinden isteyen ve samimi davrananlara Allah’a yaklaşma eğitimini verirler. Mürşidin söylediklerini yaparak çalışanlar gün be gün Allah Tealâ’ya yaklaşmaya ve O’nu daha çok sevip O’na derin bir haşyet duymaya başlarlar.

Fethullah Verkanisî k.s. hazretleri tasavvufun gösterişten, dünyaya yönelik çıkar hesabından arınıp ihlâsı elde etmek için olduğunu söylüyor. Bunun elde edilmesinin ise, kişide gerçekleşecek olan Allah sevgisine bağlı olduğunu bildiriyor.

Allah’ı sevmek ibadet etmeyi, O’na itaati kolaylaştırır. Kalbi sevgiyle dolu olan kişi için sevdiğine kulluk etmek, O’nun sözünü dinlemek en büyük zevktir. İbadet ve taat artık o kişinin gıdası gibi olur. Uzaklaşınca kendini kötü hisseder.

Allah Tealâ’ya bu yakınlığı elde etmenin ilk aşaması O’na yakın olanlarla, yani Allah dostlarıyla, salihlerle birlikte olmaktır. Bu salih insanlarla sözlü ya da sözsüz sohbet edilir, yakınlık kurulur. Onların konuşmaları, susmaları akla ve kalbe hitap eder.

Onların ortamında bulunmak diğer işlerin ağırlığından sıyrılmaya, kişinin kendini toparlamasına fırsat verir. Ahireti düşünmeyi ve böylece dünya hayatı hakkında doğru bilginin yenilenmesini sağlar.

Allah dostlarıyla birlikte olmak yalnızca bildiğimiz anlamda insanların bir araya gelmesi şeklinde değildir. Arada ne kadar uzaklık olursa olsun onları düşünmek, yanlarında ve yakınlarında olduğu duygusuyla hareket edip onları model olarak görmek, bir arada olmak gibi faydalıdır. Tasavvufta bu durum rabıta olarak adlandırılır.

Allah dostu aklında olan, onu yanındaymış gibi düşünen kişi, yapıp edecekleri hakkında daha hassas olur. Nefsini bu rabıtayla kontrol eder. Başkalarının tepkilerine göre değil, Allah dostu yanındayken nasıl davranacaksa öyle davranır.

Allah dostlarının yazdığı veya onların sözlerinin derlendiği kitaplarda okuduğumuz gibi, böyle bir rabıtayla irtibat kuran kişinin kalbine nur dolmaktadır. Kendisiyle manevi irtibat kurulan Allah dostunun kalbinden gelen bu nur kişinin kalbini temizlemekte, Allah Tealâ’ya yaklaşabilecek bir hale girmesini sağlamaktadır.

Yakınlığı elde etmek için yapılacaklardan biri de zikirdir. Farklı anlamlara gelebilen zikir, tasavvuf eğitiminde Allah Tealâ’nın isminin çokça tekrar edilmesi demektir. Kendisinden eğitim alınan Allah dostunun gözetimindeki bu tekrar, kalbi temizleyip nefsi terbiye eden bir etkiye sahiptir.

Yine tasavvufun yaklaştırıcı, yakınlaştırıcı usullerinden biri hatme-i hacegândır. Hatmede fatihalar, salavatlar, zikir ve dualar okunup din ve tasavvuf büyüklerine hediye edilir.

Allah sevgisi kalbe yerleşsin diye salih insanlarla bir arada bulunmak, onlarla irtibatlı olmanın yanı sıra onların kitaplarını okuyup tasavvuf ilmine dair doğru bilgileri edinmek gerekir. Tasavvufu kendince yorumlamak, mutasavvıfların belirlediği yolun dışına çıkmaya yol açar. Bu durum Allah Tealâ’ya yakınlaşmayı sağlamaz.

Allah dostları, kâmil mürşitler, Rasulullah s.a.v. Efendimizin manen mirasçılarıdır. Dinin hem zahirine büyük önem verirler, hem derin bir bâtınî kavrayışa sahiptirler. Allah yolunun piri, hocası, yol göstericileridir.

Allah sevgisini ve ihlâsı elde etmek isteyenler için, onlarla yakınlık kurup eğitim ve terbiyelerini kabul etmek en güvenilir yoldur.

Ahmet Alemdar - Semerkand Dergisi

Ramazan Bitti, Ya Kulluk?

9.8.2014 11:30:00

İşçinin ücretini teri kurumadan vermemizi isteyen dinimiz, her sene coşku ve muhabbet iklimi Ramazan’ın ardından müminlere sefa ve sürur günleri bayramları hediye ediyor. Müminler manevi huzur ve sekine içerisinde birkaç gün geçiriyorlar. Bu durum bayram sonuna kadar devam ediyor.

Bizler her bayram olduğu gibi bu bayramda da aile büyüklerimizle bir araya geldik. Akrabalarımızla hasret giderip zayıflamış olan akrabalık bağlarımızı yeniden sağlamlaştırdık. Bayram günleri özellikle çocuklarımızın unutulmaz hatıraları arasında yer aldı. Kimi minikler bayram sabahı ilk defa camiye girdi. Kalabalık ve coşku, söylenen tekbirler onlarda camiye karşı sarsılmaz bir itimat oluşmasına vesile oldu.

Bayram günlerinde oluşan manevi iklimi açıklayan kudsî bir hadis-i şerifte Rabbimizin şöyle buyurduğu ifade ediliyor: “Şüphesiz ki ben göklerime ve yerime izin verecek olsaydım, elbette onlara (bayram namazı için evlerinden ayrılanlara) selam verirler, kendileriyle konuşurlar ve onlara bayram hediyesi olarak sunduğum şu kelamlarımı müjdelerlerdi: Ey benim Ramazan’ı oruçlu geçirmiş kullarım! Yerlerinize (bayram namazı sonunda affolunmuş olarak) dönün, gerçekten siz beni razı ettiniz. Oruçlarınızın sevabını şu şekilde vereceğim: Sizi cehennemden azat edeceğim, kolay bir hesapla hesaba çekeceğim, ayak kayıntısı olan hata ve kusurlarınızı örteceğim. (İftar, sahur ve bayram) Bütün Ramazan harcamalarınızın yerini muhakkak dolduracağım ve hiçbir kimsenin önünde (hesapta) rüsva etmeyeceğim. İzzetime and olsun ki benden ahiret adına istediklerinizin tümünü size vereceğim. Dünyalık olarak istediklerinize bakıp (hayırlı olanı) vereceğim”(Beyhaki, Şuu’abu’l-İman, no:3445; Ebu Nuaym, Hilyetü’l evliya, 6/16; Suyuti, ed-Dürrü’l-Mensur, 1/224-225)

Bunun için bayramlarda ruhlar en az, şeker ve harçlık alan çocuklar kadar mesrur olur. Efendimiz (s.a.v.) bu saadet günlerinin yüksek faziletinden dolayı, “Bayram gecelerini ihya edenin kalbi, kalplerin öldüğü günde ölmez.” buyurmuş ve gündüzlerini sıla-ı rahim ile geçirdiğimiz bayram günlerinin gecelerini de ihya etmemizi istemiştir.

Bayramlar sayılı gün olduğundan, yüzlerde tebessüm ve tatlı hatıralar bırakarak geçip gidiverir. Bayramın bitmesiyle Ramazan’ın geride kaldığı tam olarak idrak edilmiş olur. Ramazan bizden razı olarak veda etmişse gözümüz aydın. Yukarıdaki hadisten de anlaşılacağı üzere artık bizlere yeni, bembeyaz bir sayfa açılmış demektir. Başı rahmet, ortası mağfiret, sonu cehennem azabından kurtuluş olan bu mübarek ay, Allah’ı razı etmemize ve günahlarımızdan arınmamıza vesile olmuştur. Zira Allah’ın rahmet ve mağfireti karşısında silinmeyecek günah yoktur.

İnsanlar yeni bir şey aldıklarında ona ehemmiyet gösterirler. Üzerine titreyenlerimiz olur. Çocuklarımızda bile bu vardır. Yeni oyuncak her zaman daha kıymetlidir. Bizler yeni telefonlarımızı çizilmesin diye kılıflarda saklarız. Yeni arabamızı akşamları pencereden bakıp kontrol ettiğimiz olur. Yeni evimizin kapılarını daha dikkatli kapatır, dolaplarını daha özenli kullanırız. İnsanın fıtratında olan yeniye karşı bu tutum, Ramazan vesilesiyle tertemiz hale gelmiş amel defterimize karşı da gösterilmeli. Artık amel defterimizi günah kirleriyle kirletmeme gayreti içine girmeliyiz. Zira ev, araba ve telefon eskiyip bir gün elimizden çıkıyor; fakat amellerimiz öyle mi? Onlar ebediyet yurduna kadar bizimle beraber gelecek ve akıbetimizin belirlenmesinde önemli bir rol oynayacaklardır. Bizler onlarla hesaba çekilecek, onların durumuna göre muamele göreceğiz. Bunun için fani olanlara gösterdiğimiz özenden daha fazla özen göstermeliyiz.

Ramazan Allah’ın eşsiz ve sonsuz rahmetini elde etmek için bir vesiledir. Belki de bir daha bu vesileye ulaşamayacağız. O sebeple Ramazandan sonra haramlardan uzak durarak amel defterimizi temiz tutma gayreti içerisinde olmalıyız.

Öte yandan Ramazan-ı şerif boyunca, salih amel işleme sorumluğumuzun oluştuğunu unutmayalım. Zira bu ayın bir özelliği de “muallim” oluşudur. Öyle bir muallim ki bir ay boyunca hepimize, İslam’ı yılın diğer aylarında nasıl yaşamamız gerektiğini öğretir.

Sahur vaktinde, yani seherlerde ayakta olmayı, Allah için iki rekât gece namazı kılmayı tekrardan bize o öğretti. Raflarımızdaki Kuran’ı Kerim’i dillerimize o doladı. Uzun zamandır ihmal ettiğimiz cemaate bu ayda belki yeniden katıldık. Onun ile sofralarımızı komşulara, akrabalara açtık. Bu ayda fakirleri, ilim talebelerini sadaka ve zekâtlarla sevindirirdik. Oruçluyuz diye kimseyle kavga etmedik, herkesi idare ettik, herkese muhabbet besledik. Bize unuttuğumuz bu değerleri Ramazan vesilesiyle yeniden hatırlatan Allah’a hamd olsun.

Unutmayalım ki bu aydan gerçekten istifade etmiş olanlar, Ramazan sonrasına da bu güzellikleri taşıyabilenlerdir. Aslında bu güzellikler sadece Ramazan’a mahsus değildir. Allah Teâlâ’nın salih kulları senenin bütün aylarını, bütün günlerini bu şuurla yaşarlar. Bizler de böyle yapmaya gayret etmeli, Allah Teâlâ’dan bu hususta muvaffakiyet dilemeliyiz.

Hak Yolun Esasları

25.8.2014 11:34:37

Hicri 13. asrın müceddidi olarak bilinen Nakşibendî yolunun büyüklerinden Mevlâna Halid Bağdadî k.s. bu yolun esaslarını, edeplerini şöyle açıklar:

“Tasavvuf yolunun, özellikle Nakşibendî yolu edeplerinin en önemlileri şunlardır:

• Dinin hükümlerine yapışmak,

• Zorlukta ve darlıkta sabırlı olmak,

• Bollukta ve sevinçte çokça şükretmek,

• Sünnet-i Seniyye’ye yapışıp bid’atlerden sakınmak,

• Kırık kalp ile Allah Tealâ’ya yalvarmak,

• Bütün vakitlerde kalbe gelen hatıraları, vesveseleri def etmek için çalışmak ve devamlı kalp huzurunu elde etmeye çalışmak,

• Kalbinin, dünya ve ahirette gerçek sevgili olan Mevlâ’dan başka bir şeyle ilgisinin kalmamasını sağlamak,

• Her an Allah Tealâ’nın huzurunda olduğunu hatırda tutmak,

• Bütün işlerde Allah Tealâ’ya güvenmek,

• Azimetle amel etmek.”

(Mevlâna Halid Bağdadî, Mektubat)

“Ben Azrâil’im”

8.9.2014 11:34:00

Malı çok olan bir hükümdar vardı. Onun bütün derdi, refah içinde bir hayat sürmek ve yiyip içmekti. Bunun için, Allah Teâla’nın yarattığı her çeşit dünya malından çok miktarda toplamıştı. Bu kimse, sultanlara yakışır büyüklükte ve yükseklikte bir saray yaptırmış, ona sağlam iki tane kapı inşa ettirmiş ve oraya dilediği Şekilde cellâtlar, gardiyanlar ve nöbetçiler yerleştirmişti.

Bir gün kendisine en güzel yemeklerin yapılmasını emretti; memleketindeki akraba, arkadaş, eş, dost herkesi yanında yemek yemeleri ve ihsanlarından pay almaları için çağırdı. Daha sonra tahtına çıktı, yastığına yaslandı ve:

“Ey nefsim! Bütün dünya nimetlerini topladın; Şimdi aklındaki bütün düşünceleri bir kenara at; uzun bir ömürde kazanılmış ve büyük zevkler ile hazırlanmış şu yiyeceklerden ye!” dedi.

O böyle düşünürken sarayın dışında, boynunda azık torbası asılı, kılık kıyafeti eski, insanlardan yiyecek isteyen pejmürde bir dilenci belirdi. Bu kimse sarayın kapısına geldi; kapıyı öyle çaldı ki, âdeta saray sallandı. Bütün nöbetçiler ve hizmetçiler kapıya koşuştular. Adama:

— Ey zayıf ve çelimsiz dilenci! Nedir bu hırs ve edepsizlik? Sabret, önce biz yiyelim, arta kalandan sana da getiririz, dediler. Gelen zat onlara:

— Efendinize kendisiyle çok önemli bir işim olduğunu ve buraya gelmesini söyleyin,” dedi. Nöbetçiler:

— Ey zayıf ve çelimsiz dilenci! Defol git! Sen kim oluyorsun da padişahımızı ayağına çağırıyorsun? dediler. Dilenci:

— Siz benim söylediklerimi ona iletin, dedi. Nöbetçiler olan biteni padişaha anlattılar. Padişah:

— Onu azarlayarak buradan kovmasını beceremediniz mi? diye nöbetçilerine çıkıştı. Bu sırada kapı birincisinden daha Şiddetli ve korkutucu bir Şekilde tekrar çalınmaya başladı. Bütün nöbetçiler ellerine aldıkları sopa ve silahlarla sarayın kapısına koştular. Dilenci kılığında ki adam onlara:

— Yerinizde durun! Çünkü ben ölüm meleğiyim, dedi. Herkesin vücudunu bir titreme aldı; ellerini ve ayaklarını hareket ettiremez oldular. Korkularından neredeyse akıllarını yitireceklerdi. Padişah:

— Söyleyin ona; canıma bedel başka bir şey vereyim, dedi. Azrail:

— Ben ancak seni istiyorum, sadece senin canını almak için geldim; yoksa seninle şu topladığın mülkün arasında hiçbir fark yok, dedi. Padişah:

— Allah, bana zarar verip beni aldatan şu nimetlere lanet etsin. Bana fayda verecek zannettiğim bu şeyler, beni Rabbime ibadetten alıkoydu. Bugün benim için hüsran ve beladan başka bir şey olmadılar. Onlar sebebiyle ellerim bomboş, her şeyim düşmanlarıma kaldı, dedi. Bunları söylerken Allah (c.c) sultanın malına dil verdi; malı ona Şöyle dedi:

— Neden bize lanet edersin? Sen kendi nefsine lanet et! Zira Allah (c.c) her ikimizi de topraktan yarattı. Bizi, ahiretin için bir azık olsun, sana faydamız dokunsun diye, fakirlere ve miskinlere sadaka ve zekât vermen, insanların faydası için mescit, okul, köprü gibi hayırlar yapman için senin eline verdi. Sen ise bizi, servetinin çoğalması için topladın, nefsinin şehevî arzuları doğrultusunda harcadın, bir kere olsun şükretmedin, aksine hep nankörlük ettin. Şimdi ise, hasret ve zarar içerisinde bizi düşmanlarına terk ediyorsun. Hangi günahımız var ki bize lanet ediyorsun?

Bu konuşmadan sonra ölüm meleği padişahın canını aldı ve padişahın ölü cesedi tahtından aşağıya yuvarlandı.

Yöneticilere Altın Öğütler, 96, Semerkand Yayınları

Unutulmuş Bir Veli: Kemal Dede (k.s.)

10.9.2014 17:23:52

Ülkemizin birçok yerinde artık isimleri unutulmuş, kabirleri bile kaybolmuş nice büyük zatlar var. Manevi iklimimize birer nur damlası gibi düşen bu mübarek insanların hatıralarını yaşatmak, onları yâd etmek bir vazife. Ve belki o, tarife sığmaz maneviyatlarından istifade için bir vesile.

Biz bu yazımızda böyle bir Hak Eri’ni tanıtmak, sohbetini sizlerle paylaşmak istedik.

Kıymetli araştırmacı ve yazar İsmail Hakkı Bursevî’ye göre, 16. yy. da Bursa’da yaşayan büyük Sufilerden Celvetiyye Tarikatı’nın Pîri Mehmed Muhyiddin Üftade Hazretleri’nin (1490-1580) en seçkin müridlerinden biri Aziz Mahmud Hüdayi, diğeri ise Kemal Dede’dir.

Kemal Dede Hazretleri, tasavvuf yolunun bütün mertebelerini geçerek hakikate ulaştığı halde halife olmamıştır. Belki de Hüdayi gibi zahir ilimlerini tahsil edemediği için halife olamadı. Kabri Bursa’da Pınarbaşı mezarlığındadır. Sağlığında olduğu gibi vefatından sonra da onu tanıyan pek olmamıştır. Hayatı hakkında fazla bir bilgi yoktur. Bu gün kabrinin yeri dahi herkesçe bilinmemektedir.

Kırklardan Bir Ermişin Üftade Hazretlerine İntisabı

Hüsameddin Bursevi Hazretleri, Aziz Mahmud Hüdayi Hazretleri’nden naklen şöyle dedi: “Aziz Mahmud Hüdayi Hazretleri, vaaz esnasında kürsüden bir kaç kez buyurdular ki:

- Merhum Hz. Pir Üftade Hazretleri’nin Kemal Dede adında keramet sahibi bir dervişi vardı. Bu zat daha önceleri Ricalullah (Ermişler)’ın sancakdarıymış. Kemal Dede uzun müddet Ricalullah ile bulunduktan sonra tevhit mertebelerinden bazı hususiyetlere erişince, Kırklar ile istişare ederek:

‘- Bizim bundan ileri mertebemiz yok mu?’ diye sormuş. Kırklar da:

‘- Bundan ileri mertebe şöyle olur: Her yere emr-i Hakk’la yetişip, karada ve havada Hz. Allah’ın emr-i şerifiyle çağırana yetişilip dertlerine derman olunur.’ diye cevap verirken bu sırada havada bir nur göründü. Kemal Dede, bu nurun neye alamet olduğunu kırklardan sorunca, onlar da bu nurun Bursa’da Üftade Hazretleri’ne gittiğini haber verdiler. Bunun üzerine Kemal Dede Kırklar ile vedalaşıp, o nuru takip ederek Bursa’ya geldi. Bursa’da Üftade Hazretlerini bularak, mübarek ellerini öptü ve müridi oldu.

Hazreti Hüdayi devam ederek Merhum Üftade Efendi Hazretleri’nin:

‘- Dedem bize geldikten sonra otuz yıl nefs elinden neler çekmiştir’ dediğini söyleyerek, Kemal Dede’nin sülûk hallerini anlatmışlardı. Sonra cemaate hitaben:

‘- Siz de beyim! Böyle çalışmalısınız’ diye vaaz ettiler.”

Çile Başlıyor

Kemal Dede merhum buyurmuşlar ki:

“- Ben fakir, Hazreti Şeyhe geldiğimde beni odun taşıma hizmetine verdi. Günlerce dağdan odun çektim. Emirleri gereği ondan izinsiz ağzıma bir lokma koymazdım. Ayrıca hiç kimsenin yemeğini ve ekmeğini yemememi tenbih buyurmuşlardı. Odundan geldiğim zaman bana kuruca bir ekmek verirler, bazan da küflü bir ekmek yedirirlerdi. Daha başka bir şey yemezdim. Uzun zaman böylece devam ettim.

Bir gün odun getirdiğimde iyice acıkmıştım. O gün bana ekmek vermediler ve:

‘- Bu gün iftar etme. Eğer sana yarın yolda gelirken yiyecek verirlerse sakın ha yemeyesin. O yiyeceği bana getir’ diye buyurdular. Ben de ‘ne ola’ deyip huzurlarından ayrılarak evime geldim. O gece yalnız su ile iftar ettim. Ertesi gün aç karna yine oduna gittim. Odunu kesip yükledikten sonra, dönerken açlıktan iyice takatım kesildi. Zorlukla yola devam etmeye çalışıyordum. Bu esnada biriyle karşılaştım. Bana henüz pişmiş, yağlı, sıcak ve ak bir ekmek verdi. Nefsim, o ekmeği yemem için bana öyle ısrar etti ki, tarifi mümkün değil. Nefsim ye diye ısrar ettiği halde ona muradını vermedim. Efendimiz Hazretleri’nin himmet-i aliyeleriyle sabrettim. Neticede büyük güçlükler içinde odunumu getirip yıktım. Yolda karşılaştığım adamın verdiği yağlı ekmeği de götürüp Efendi Hazretleri’ne verdim. Yine bana tekrar kuru ve küflü bir ekmek verdiler. O gece verilen küflü ve kuru ekmekle karnımı doyurdum. Ertesi günü Efendi Hazretleri beni mutlulukla huzurlarına davet buyurup:

‘- Kemal Dede gayrı oduna gitme. Hizmetini tamam ettik. Şimdiden sonra sülûkda ol’ diye buyurdular.”

Kemal Dede’nin Tevekkülü

Hz. Şeyh, Merhum Kemal Dede’ye Seyyid Buhari’nin dirhem verdiği kıssayı anlattı. Buyurdu ki:

Kemal Dede ekmek satıyordu fakat iki dirhemden fazla para kazanamıyordu. Çoluk çocuğu çoktu. Bir gün göğsü daraldı. Bu esnada keşfinde Hazreti Seyyid Buhari’yi (Emir Sultan’ı) gördü. Seyyid Buhari ona bir dirhem verdi o da kesesine koydu. Bundan sonra artık ihtiyaçları için günde yirmibeş veya daha fazla dirhem harcamaya başladı. Artmıyordu da eksilmiyordu da. Bu hal üzere bir zaman yaşadı. Sonra bir gün nefsine: “Bu tevekküle manidir” dedi ve sonra bu halin kendisinden gitmesi için bir adama durumu anlattı. Bunun üzerine o hal kendisinden kalktı. O da şeyhin yanında amel etti ve emeline ulaştı. (Vâkıât-ı Üftade, vr. 8a; Hacı Selimağa Ktp. Hüdâyi Kit. Nu: 250 (El yazması, Terc: Mustafa Bahadıroğlu)

Allah sırrını takdis etsin ve O’ndan razı olsun.

Mustafa Bahadıroğlu - Semerkand Dergisi

Tasavvuf İlminin Ortaya Çıkışı

15.10.2014 16:26:52

Saadet Devri’nin en belirgin vasıflarının başında zühd, takva, tefekkür ve marifetullaha dayalı hayat tarzı gelir. Hiç şüphe yok ki, Hz. Peygamber s.a.v. her hususta olduğu gibi bu hususlarda da gelmiş geçmiş bütün insanların en mükemmeli idi.

Sahabe ve Tabiûn hazretleri zamanında tasavvuf adıyla ortaya çıkan herhangi bir ilim veya dinî bir akım yoktu. Aynı şekilde Tefsir, Fıkıh, Kelâm… adlarıyla tasnif edilmiş temel islâmî ilimler de mevcut değillerdi. Dolayısıyla bu ilimlerle irtibatlı olan amelî ve itikadî mezhepler ortaya çıkmamışlardı.

Fakat gerek tasavvuf ve gerekse temel islâmî ilimlerin hepsi o devirde bir bütün olarak ve canlı bir şekilde yaşanıyordu. Sofilik tatbikatta vardı, fakat adı konmamıştı. Yoksa bazılarının zannettiği gibi sonradan ortaya çıkmış değildi. Zaten Saadet Devri’nde ilimler birbirinden henüz ayrışmamışlardı. Hepsi bir bütün olarak İslâm’ı oluşturmaktaydılar.

Asr-ı Saadet’te temel islâmî ilimler

Sahabe-i Kiram hazretleri, itikadî konularda Kur’an ne buyurmuş, Allah Rasulü s.a.v. neyi haber vermişse ona harfiyen iman ediyorlardı. İman hakikatlerini daha ziyade naklî delillerle ve gayet sade bir biçimde tebliğ ediyor, müşriklerin iman etmelerine vesile oluyorlardı. Fakat bu hakikatleri ihtiva eden ilme münhasıran “Kelâm” ilmi demiyorlardı. Zaten onların sade, berrak anlatımları içinde felsefe yoktu. Asr-ı Saadet müslümanları henüz doğu ve batı kaynaklı felsefeyle yüzleşmemişlerdi. O yüzden itikadî konuları felsefî bir üslupla anlatan Kelâm İlmi diye bir ilim mevzubahis olamazdı.

Fıkhî konularda da durum bundan farklı değildi. Mesela namazın nasıl kılınacağını, zekâtın hangi maldan ne kadar verileceğini, alışverişle ilgili hükümleri o günkü müslümanlar Kur’an-ı Kerim’den ve Hz. Peygamber’den öğrenerek tatbik ediyorlardı. Fakat İslâm’ın sadece ibadet ve muamele ile ilgili konularını mevzu edinen; sistemli, metotlu, müstakil bir “Fıkıh” ilminden söz edilmiyordu.

Tefsir İlmi de Kelâm ve Fıkıh İlmi gibi tasnif edilmiş değildi. Fakat Kur’an ayetleri nazil olur olmaz Hz. Peygamber’in emriyle vahiy kâtipleri tarafından yazılıyor ve hafızlar tarafından ezberleniyordu. Çok sayıda Kur’an hafızı yetiştirilmişti. Öyle ki, Yemame harbinde şehit olan Kur’an hafızı sahabilerin sayısı beş yüze yakındı. Bu hadise üzerine Hz. Ebubekir r.a.’ın hilafeti zamanında Kur’an-ı Kerim sayfaları toplatılarak “mushaf” haline getirilmiş, bu nüsha Hz. Osman r.a. zamanında da çoğaltılmıştı.

Hadis ilminde ise, durum biraz daha farklıydı. Batılı müsteşrikler ve onların tesiri altında kalan müslüman yazarların iddialarının aksine, hadis-i şerifler Hz. Peygamber s.a.v.’in sağlığında bazı sahabiler tarafından Kur’an gibi yazılıyor ve ezberleniyordu.

Gerçi Allah Rasulü s.a.v.’in mübarek sözlerinin yazıldığını beyan eden hadislerin yanı sıra, yazmayı yasaklayan haberler de vardır. Fakat son devrin büyük hadis alimlerinden Ahmed Muhammed Şakir’in de ifade ettiği gibi, yazmayı yasaklayan haberler sonradan neshedilmiş, yani yazma işi serbest bırakılmış veya Kur’an’la karışacak şekilde aynı sahifeye yazılması önlenmişti.

Bu hakikati doğrulayan çok sayıda haber vardır. Meselâ İbn-i Saad’ın Tabakatı’nda belirtildiğine göre, Sahabe-i Kiram’dan İbn Abbas r.a. vefat ederken geriye bir deve yükü kitap bırakmıştı. Bunlar ekseriyetle Hz. Peygamber s.a.v’in hadislerini ve Sahabe kavillerini ihtiva eden kitaplardı.

Bütün temel islâmî ilimlerin ana kaynağının Kur’an’dan sonra Sünnet olması hasebiyle, hadislerin Hz. Peygamber’in sağlığında kayda geçirilmesi büyük önem arz etmekteydi. Daha sonra bu yazılı belgeler toplanıp konularına ve sıhhat derecelerine göre tasnif edildikten sonra büyük hadis mecmualarını oluşturacaktı. Sonra da ayet ve hadislere istinat eden Tefsir, Hadis, Fıkıh, Kelâm ve Tasavvuf gibi ilimler ortaya çıkacak ve sistemli birer disiplin haline geleceklerdi.

Saadet Asrı’nda müslümanlar içtihat da ediyorlardı. Sahabe-i Kiram hazretleri dinî konularda birbirlerinden farklı görüşler serdedebiliyorlardı. Mesela Hz. Peygamber s.a.v. bir konuda ashabıyla istişare ediyor, görüşlerini alıyordu. Ortaya çıkan görüşler bazen Allah Rasulü’nün içtihadından farklı olabiliyordu. Ama buna dayalı olarak ayrı bir mezhep ortaya çıkmıyordu. Çünkü her şeye son noktayı koyan Hz. Peygamber s.a.v. idi. O, vahyin kontrolünde ve vahiyle iç içe idi. Hâşâ yanlış yapması hiçbir şekilde söz konusu olamazdı.

Asr-ı Saadet’te tasavvuf

Sahabi efendilerimiz de bu mevzuda peygamberlerden sonra en üst tabakayı oluşturuyorlardı. Tasavvuf ve tarikatın adı geçmemekle birlikte, en canlı tasavvufî yaşayış onların zamanında idi.

Nazil olan ayet-i kerimeler müminlerin gönül ve tefekkür dünyasında büyük vakumlar meydana getiriyor, nazarlarını Allah’a çeviriyordu. Kur’an ve hadiste tasavvufun esasını teşkil eden konulara çokça yer verilmişti. İman, kalp, tevbe, zikir, ihlâs, takva, nefs, tezkiye, mücahede, muhabbet, haşyet, sabır, şükür, tevekkül, rıza, fakr, ilm-i ledün, kibir, riya, haset gibi konular bunlardan sadece bazılarını teşkil ediyordu.

Sahabe-i Kiram hazretleri Kur’an-ı Kerim’den okudukları bu konuları önlerindeki Mürşid-i Ekmel’e bakarak yaşıyorlardı. O’nun sohbetinden aldıkları feyizle amel ediyor, nefslerini kibir, ucub, riya gibi bilumum hastalıklardan temizliyorlardı. Zikrin nuruyla kalplerini cilalayıp safileştiriyor, nafile amellerle sürekli yükseliyorlardı. Böylece ruhları kemale eriyor, tefekkür dünyaları zenginleşiyor ve marifet nurları kalplerinde tecelli ediyordu.

Allah Rasulü s.a.v. Kur’an ahlâkına sahipti. Allah’a çok şükreder, ibadet etmekten büyük zevk alır, bazen ayakları şişinceye dek namaz kılardı. Kimi zaman namazında hıçkırıklarla ağlardı. Bazen günlerce oruç tutar, günün muhtelif saatlerinde zikirle meşgul olurdu. O’nun her hareketinde kıyamında, kıraatinde, oturuşunda, kalkışında edep, incelik ve marifetullaha dair sırlar zuhur ederdi. Mübarek kalbi üns ve vahdet nurlarıyla dolu idi. O İlm-i Ledün sultanı idi. Keşf ve müşahedenin en ileri derecesine sahipti. Cebrail Aleyhisselam O’na yerlerin ve göklerin esrarını bildiriyor, ebedi saadetin reçetesini haber veriyordu. Miraç’ta yedi kat semayı aşmış, meleklerin tutamadığı noktaları tutmuş, bütün makam ve menzilleri geçip Allah Tealâ’ya vasıl olmuştu. Dönüşte cennet, cehennem ve melekût âleminin acayip hallerini seyreylemişti. Başta Kur’an-ı Kerim olmak üzere mucizeleriyle akılları hayrete düşürmüştü.

O’nun peygamberlik sıfatından başka bir de velilik sıfatı vardı. Peygamberlik sıfatıyla diğer bütün peygamberlerin imamı ve sonu olduğu gibi, velilik sıfatıyla da, nebiler dahil, bütün beşeriyetin en efdali idi. Ayrıca İmam-ı Rabbanî Hazretleri’nin buyurduğu gibi, Hz. Peygamber’in peygamberlik sıfatı velilik sıfatından üstün ve yüce idi.

Mürşid-i ekmel olan Rasul-i Ekrem s.a.v.’in birkaç dakikalık sohbetiyle Sahabe-i Kiram hazretleri bir velinin ömrünün sonuna kadar ulaşamayacağı manevi makamlara yükseliyorlardı. Elde ettikleri manevi hal ve zevk ile cenneti cehennemi görmüş gibi oluyorlardı. Huzur-u şeriflerinde iken sanki başlarında bir kuş var da uçacakmış gibi, büyük bir edep ve tam bir kalbî bağlılıkla O’nu dinliyorlardı. Huzurundan ayrıldıkları zaman da yine hayallerini Hz. Rasulullah s.a.v. Efendimiz süslüyordu. Devamlı O’nunla birlikte imiş gibi O’nu düşünüyor, mübarek sözlerini, tavır ve davranışlarını hayal ediyor, her şeyleriyle O’na benzemeye çalışıyor, diğer bir ifadeyle rabıta yapıyorlardı. Allah Rasulü’nü sevdikleri kadar hiçbir beşeri sevmemişlerdi. O’nu kendi canlarından bile, aziz tutuyorlardı.

Sahabe-i Kiram, Hz. Peygamber s.a.v.’in sohbetiyle berzaha uğramadan doğrudan doğruya zahirden hakikate geçiyor ve az bir zamanda Allah Tealâ’ya büyük yakınlık elde ediyorlardı. Çünkü onlar Hz. Rasulullah’ın irşadıyla velâyet-i kübraya mazhar olmuşlardı.

Gerçi Sahabe-i Kiram hazretlerinde keşif, keramet gibi hadiseler az görülürdü. Belki sonradan gelen velilerin keşif kerameti daha fazla idi. Fakat Sahabe’nin makamları sonraki velilerden çok daha yüksekti. Onlara yetişebilmek neredeyse imkânsızdı.

İşte Asr-ı Saadet mslümanlarının halleri kısaca böyleydi. Yani tasavvufî hallerdi. Fakat adına henüz Tasavvuf denmiyordu.

Saadet Asrı’ndan sonra ilimler

Asr-ı Saadet’te müslümanlar arasında herhangi bir ihtilaf, halledilmemiş bir müşkil yoktu. Hangi konuda olursa olsun, bir müşkil olduğu zaman Hz. Peygamber s.a.v.’e müracaat edilip çözülüyordu. O dönemde akideler saf, niyetler halisti. Nübüvvet nuru tesirini devam ettiriyordu.

Fakat Hz. Peygamber’in vefatından sonra yer yer ihtilaflar baş gösterdi. Müslümanlar ilk olarak halife seçimiyle karşılaşmış ve bu mevzuda ihtilafa düşmüşlerdi. Ardından üçüncü halife Hz. Osman r.a. şehit edilmiş (h.35/m.656) ve ondan sonra Cemel Vak’ası ve Sıffin Savaşı zuhur etmişti. Müminler üzerinde büyük tesirler ve acı hatıralar bırakan bu iç savaşlar en çok akaid problemlerinin ortaya çıkmasına sebep olmuştu.

Gerçi hadiseleri körükleyen bir kısım münafıklar istisna edilirse, birbiriyle savaşan iki taraf da farklı içtihatları sebebiyle hak ve hakikat adına savaşıyorlardı. Fakat sonuçta ortaya çıkan bu durum, huzursuzluğun yanı sıra akaidle ilgili yeni bir takım soruları da beraberinde getiriyordu.

Öte yandan hicrî birinci asrın sonlarında Suriye, Mısır, İran, Irak gibi büyük ülkelerin İslâm topraklarının sınırlarına dahil edilmesiyle müminler çok değişik inançlarla karşılaşmışlar, doğu ve batı felsefesiyle yüzleşmek durumunda kalmışlardı. Neticede “kader” meselesinden “imamet/halifelik” meselesine kadar bir dizi konuda itikadî ihtilaflar zuhur etmişti.

Bunlara paralel olarak Mutezile, Cebriye, Kaderiye, İmamiye (Şia) gibi Ehl-i Sünnet’in dışına çıkan birçok mezhep zuhur etmişti. Bu gibi mezheplerin sayısı alt kollarıyla birlikte sonraları yüzün üzerine çıkmıştı.

Akaid gibi, fıkıh sahasında da ortaya çıkan yeni durum ve ihtiyaçlar yeni içtihatları gerektirmiş, tabii olarak ihtilaflar da zuhur etmişti.

Neticede Fıkıh ve Akaid ilmine Hz. Peygamber s.a.v. zamanında hiç tartışılıp konuşulmayan meseleler girmiş, yeni fetvalar ortaya çıkmış, sonraki asırlarda işin içine akıl ve felsefe de bir ölçüye kadar dahil edilmişti. Bu hususlarla ilgili metot ve düşünce farklılıklarından dolayı ister istemez değişik fıkhî/itikadî akımlar da ortaya çıkmıştı.

Tabii olarak bu durum karşısında Ehl-i Sünnet akaid ve fıkhının sağlam bir şekilde tespit edilmesi zaruret halini almıştı. Ayrıca söz konusu ilimler her müslümanın sürekli meşgul olması gereken hayatî önemi haiz ilimlerdi.

Onun için devrin alimleri ilk önce bu konularda kitap ve risaleler kaleme alarak hafızalarda bulunan ilimleri tedvin ve tasnif ettiler. Tabii ki bu ilimlerin temel dayanakları Tefsir ve Hadis ilimleriydi. O yüzden hadis-i şerifler büyük bir gayretle toplanıp tasnif edilmeye başlandı. Tefsir sahasında Sahabe neslinden intikal eden berrak düşünceler kayda geçirildi. Bunların usul ve metotları belirlendi. Böylece Tefsir, Hadis, Fıkıh, Kelâm gibi müstakil ilim dalları ortaya çıkmış oldu.

Tabii bu ilimler inkişaf ederken, içtihatlar yapılırken kolay ve sancısız olmuyordu. Yeni hareketler ortaya çıkarken yer yer cepheleşmelere de sebebiyet verebiliyordu. Hatib el-Bağdadî’nin Tarihu Bağdadî adlı eserinde belirttiğine göre, İmam-ı Azam Ebu Hanife Hazretleri içtihadına akıl ve re’yi kattığı için devrin bir kısım alimlerince dışlanmıştı. Fakat hemen belirtmek gerekir ki, onların ihtilafları ne kadar sert olursa olsun, kesinlikle heva ve arzularından konuşmuyorlar, dini bütün safiyetiyle korumak için gayret ediyorlardı.

Öte yandan içtihatta re’ye önem verenler de, devrin felsefesini alet olarak kullananlar da, vardıkları sonucu dinin muhkem hükümleriyle telif ediyor, konuyla ilgili Kur’an ve Sünnet’ten deliller getiriyorlardı. Sonuçta içtihat yaptıkları için isabet edemeseler bile sevaba girmiş sayılıyorlardı.

Şu da bir gerçek ki, içtihat ve ihtilaflar İslâm ümmeti için büyük bir rahmet ve genişlik olmuştur. Aksi halde günlük işlerimizin birçoğu haram ve dolayısıyla da cehennemlik sayılacaktı.

Saadet Asrı’ndan sonra tasavvuf

Yukarıda bir nebze bahsedildiği gibi, Sahabe neslinin sonları ve Tabiûn neslinin başlarına doğru iç savaşlar dolayısıyla huzursuzluklar artmış, gündemdeki meselelerle zihinler karışmıştı. Kerbelâ vakası, Haricîlerin gaddar tutumları ve Emevîler dönemindeki siyasi gelişmeler de işin tuzu, biberi olmuştu.

Öte yandan sürekli devam eden fetihler sayesinde ganimetler alınmış, refah ve zenginlik artarak müslümanların hayat standardı yükselmişti. Böylece Saadet Devri’nde görülmeyen, bir anlamda lüks sayılabilecek bir hayat tarz ve telakkisi ortaya çıkmıştı. Bu, şimdiki neslin aksine o günkü neslin hiç de alışık olmadığı bir durumdu. Saadet Devri’nde Hz. Fatıma r.a.’ın edindiği bir çul vardı. Yatarken altlarına serseler üstleri, üstlerine serseler altları açıkta kalırdı. (Bugün ise, bir hadis-i şerifte belirtildiği gibi, maddi imkan olmadan müminlerin imanlarını muhafaza etmeleri bile son derece zorlaşmıştır.)

Daha ziyade hicrî II./miladî VIII. asırda ortaya çıkan bu dünyevîleşme, siyasileşme, yabancılaşma, bid’atlerin zuhuru ve dine karşı bir derece lâkaytlık, devrin zühd ve takvaya önem veren müminlerini, diğer bir ifadeyle zahidleri incitmişti. Onlar, Hz. Peygamber ve Sahabe neslinin tertemiz, berrak akidelerine sarılarak dünyanın yalancı yüzünden el etek çektiler. Kendilerini ilme, ibadete, Kur’an ve Sünnet’te üzerinde durulan derunî hayata verdiler. Zühd ve takvaya bürünerek gayet sade bir hayat yaşadılar. Bu arada gayet tesirli vaazları, insanları ağlatan ateşli konuşmalarıyla halkı irşad ettiler.

Bu grubun arasında devrin büyük alimlerinden Hasan Basrî Hazretleri (ö. 110/728), mücedditlerden kabul edilen Emevîler’in devlet başkanı Ömer b. Abdülaziz Hazretleri (ö. 101/719), aşıklardan Rabiatu’l-Adevî Hazretleri (ö. 185/804) gibi simalar da vardı.

Hicrî birinci-ikinci asırda yaşayan bu zahidlerin dönemine “zühd dönemi” adı verildi. Bu dönem, tasavvufun özünü ve başlangıcını oluşturuyordu. Söz konusu zahidler, aynı zamanda Sahabe devrinde zühd ve takvalarıyla öne çıkmış Ehl-i Beyt, dört büyük halife, Suffa Ashabı, Tabiûn’dan Üveys el-Karanî gibi şahıs ve zümrelerin de bir bakıma devamıydılar.

Hicrî 200/815 senelerinden itibaren olgunlaşan zühd hayatı Tasavvuf cereyanını doğurdu. Amel, ibadet, ahlâk, nefsle mücahede ve istikametin ön plâna çıktığı zühd devrinden sonra yaşadıkları manevi tecrübelerle zenginleşen sofiler, birikimlerini Kur’an ve Sünnet ekseni etrafında izah ederek, yeni kitaplar telif ettiler. Tefsircilerin yorumlarına, hadisçilerin rivayetlerine, fakihlerin içtihatlarına kendi ruhanî tecrübelerini, aşklarını, şevklerini, vecdlerini, keşfî-manevi bilgilerini, Allah Tealâ Hazretleri’ni sevmek, tanımak ve O’na yakınlaşmakla ilgili marifetlerini de ilave ederek farklı ekoller geliştirdiler. Sahabe ve Tabiûn devrinde olduğu gibi, amel ve ibadetleri ihlâs, itikat, marifetle birleştirerek manevi derinliği canlı bir şekilde devam ettirdiler.

Böylece, Fıkıh, Kelâm, Tefsir ve Hadis alimlerinin yaptıkları gibi, sofiler de Kur’an ve Sünnet’e dayanan amelleriyle, derunî/manevi tecrübelerinden çıkardıkları içtihatlarıyla ve yazdıkları eserleriyle özel konusu, hedefi, metodu ve ıstılahları olan Tasavvuf ilmini sistemleştirip, müstakil bir ilim ve amel yolu haline getirdiler.

Sofi ismi, tasavvuf tarihinin ilkleri

Bu kutlu zatlar, peygamberlerin de giyindiği gayet mütevazi bir elbise olan “sûf” (yün) elbise giydikleri için, yaygın olan kanaate göre, kendilerine “sûfî” adı verildi. “Tasavvuf” kelimesi de “sûf” kelimesinin değişik istihalelerinden türeyen bir isim olarak böylece tarihe geçti.

Tarihçilerin tespitine göre, ilk sûfi (veya halk dilinde “sofi”) ismini alan zat, Ebu Haşim Sûfî’dir (ö.150/767). İlk tekke de Suriye’nin Reml şehrindeki Ebu Haşim Tekkesi’dir. Fena-beka, cezbe, sülûk ve sair bir kısım isimler de her ne kadar tasavvuf ismi gibi sonradan ortaya çıkmış ise de, İmam-ı Rabbanî Hazretleri’nin de beyan ettiği gibi, hakikatleri itibariyle hepsi Hz. Peygamber s.a.v. Efendimiz’e dayanmaktadır. Sofiler sadece bu gibi halleri anlatabilmek için muhtelif isim koymuşlardır.

O devirde İbrahim b. Edhem, Fudayl b. İyaz, Cüneyd-i Bağdadî, Bişr-i Hafî (Allah cümlesinin sırrını mübarek kılsın) gibi çevrelerinde manyetik alanlar meydana getiren büyük veliler, etraflarına halkı topluyor, sonra da Rasul-i Ekrem s.a.v.’in evrad ve ezkârını onlara ders olarak veriyorlardı. Böylece, bu müstesna zatlar sayesinde yeniden gönüller Allah’a teveccüh ediyordu.

Temel bir kaide olarak “Mahlukatın nefesleri adedince Hakk’a ulaştıran yollar vardır.” Hepsi Kur’an ve Sünnet’e dayanan bu yollardan bazıları giderek sistemleşmeye başlıyordu. Müteakip asırlarda bunlardan her biri, tasavvufun içerisinde birbirinden güzel kolları oluşturacaktı. Nitekim Şah Abdülkadir Geylanî ve Ahmed Rifaî Hazretleri’nin yaşadığı hicrî VI. miladî XII. asırdan itibaren farklı irşad usulleriyle tarikatlar zuhur ederek Kadirîlik, Rufaîlik, Mevlevîlik, Nakşîlik gibi tarikatlar kuruldu ve İslâm dünyasının dört bir yanını nura gark ettiler. Allah onlardan razı olsun.

Sonuç itibarıyla; Fıkıh, Kelâm, Tefsir, Hadis, Tasavvuf ve sair ilimlerin her biri dinin kendisinden başka bir şey değildir. Bunlar her ne kadar müstakil birer ilim haline gelseler de, tek bir tanesini bile şeriattan ayrı düşünmek dalâlettir. Zira bunlardan herhangi birini şeriattan ayrı düşünmek Kur’an ve Sünnet’in bir bölümünü yok saymaktır. Akaid veya Kelâm ilmi olmasa ortada din ve inanç esasları diye bir şey kalmaz. Fıkıh olmasa, Hakk’a nasıl ibadet edileceği ve kullar arasında nasıl muamele edileceği anlaşılmaz. Tasavvuf olmasa, bütün ibadetlerin ruhu yok olur ve ibadetler sadece şekillerden ibaret hale dönüşerek boşa gider. Nefs ve şeytanın hileleri bilinip onlara karşı tavır alınmadığı için de din-iman yıkılmaya mahkûm olur. Tefsir ve Hadis ilmi olmasa zaten diğer ilimler hiç olmaz.

O bakımdan bir müminin Akaid, Fıkıh ve Tasavvuf ilimlerini hiç değilse ihtiyaç miktarınca öğrenmesi farzdır. Zira dinin müstakim olarak yaşanması ancak bu ilimleri öğrenmekle mümkün olabilir.

Ahmet Safa - Semerkand Dergisi

İrşad İçin Keramet Gerekli midir?

20.10.2014 14:54:30

Ömer Ziyâuddîn Gümüşhânevî (k.s.) hazretlerine sorulur: İrşada yetkili bir mürşidin keramet ehli olması ve harikulade bazı kabiliyetlere sahip olması şart mıdır?

Cevap olarak şöyle der:

Hayır, keramet şart değildir. Keramet mürşid için mutlaka lüzumlu olan bir şart değildir. Çünkü sahabe ve tâbiûndan bize pek az keramet intikal etmiştir.

Mesela: Ümmet-i Muhammed’in en faziletlisi olan Hz. Ebû Bekir Efendimiz’den (r.a) istikâmet dışında keramet pek nakledilmemiştir. Râbiâtü’l Adeviye’nin dediği gibi: “İstikamet en büyük keramettir.” Hatta evliyâullahtan bazıları, keramet kabul etmemişler ve bir kuyudan keramet göstermek için çıkarılan suyu içmemişler, aksine kendi elleriyle ip ve kova kullanarak çıkardıkları suyu içmeyi tercih etmişlerdir.[1]

Abdullah el-Kureşî bu konuda şunları söylemektedir: “Kim keramet ve harikulade hâdiselerin zuhurunu, kendinden sudur eden kötülükler gibi karşılamaz ise bu durum o kimse için manevi terakki ve yükselişine mani bir perde olur. Kerameti gizlemek keramettir.”

Bir kimsenin keramet göstermesi saadet sebebi olabileceği gibi nefsânî arzuların tesiriyle ifşa ve izhar edilmesi de aynı şekilde şekavet sebebi olabilir. Bu yüzden keramet, âdet gören kadınların hayızlarını gizlemeleri gibi saklanması gereken bir kabiliyet telakki edilmiştir.[2]

Evliyâullahtan bazıları da; “Ben kerameti Kitap ve Sünnet gibi iki âdil şâhid olmadıkça kabul etmem buyurmuşlardır.”

Ömer Ziyâuddîn Gümüşhanevî, Tasavvuf ve Tarikatlarla İlgili Fetvalar, 46-47

[1] Rûhu’l-Beyân

[2] Rûhu’l-Beyân

Bir Kamil Mürşide Varmasan Olmaz

1.11.2014 11:51:24

Mürşid-i kamil; Rasulullah’ın (s.a.v), Sahabe-i Kiram’ın yolunu takip edenlere tevdi edilmiş irşat vazifesini yüklenmiş kimsedir. Ona varis olan kamil mürşitler, Rabbani alimler de bütün beşeriyetin irşat ve ıslahı için görevlidirler. Bu büyükler, hiçbir ayrım yapmadan herkese ve her kesime ilahi daveti, iman, ihlas, takva ve güzel ahlakı tebliğ etmekle memurdurlar.

Ümmeti irşat edecek, onları doğru yola sevk edecek Rabbani alimler kıyamete dek olacaktır. Bu bir sünnetullah ve adetullahtır. Cenab-ı Allah kullarının hidayetini vesilelere bağlı kılmıştır. Vahyinin inişine Cibril-i Emin’i; dininin tebliğine Rasulü’nü vesile kılmıştır. Rasulullah (s.a.v) da bu vazifeyi sahabilerine tevdi ederek onları İslam beldelerine göndermiştir. Sahabe-i Kiram Efendilerimiz de Rasulullah’tan (s.a.v) ve onun irtihalinden sonra Çehar Yar-i Güzin elinden devraldıkları irşat bayrağını, Yemen’den Hazar’a, Çin’den İspanya’ya kadar taşımışlar ve bayrağı bir sonraki nesle, varislerine tevdi etmişlerdir. İrşat ve tebliğ bayrağı, kıyamete kadar onun varisleri olan salih kimselerin elinde taşınacaktır.

Rasulullah Efendimiz’in (s.a.v) “Sizden üç kişi sefere çıkacağı zaman aranızdan birini rehber, imam tayin edin” (Ebu Davud, Cihad, 87) hadisinin esası üzerine ve yine Peygamberimiz’in (s.a.v) dünya hayatının bizatihi kendisinin bir yolculuk olduğunu tarif etmesine bağlı olarak ümmetin içinde, dar-ı faniden dar-ı ebediye yapılan bu yolculukta, bir rehber edinilmesinin elzem olduğu beyan edilmiştir.

“Gönül nazargah-ı ilahidir” buyuruyor büyükler. Efendimiz’in (s.a.v) “Allah sizlerin ne suretlerinize ne mallarınıza bakar. O sadece sizin kalplerinize bakar” ifadesiyle ilahi muhabbetin ve marifetullahın yeri kalptir. Hakiki manada nazargah-ı ilahi mürşid-i kamillerin kalbidir. İlahi tecelli sonucu o insan-ı kamilin kalbi, feyz ve muhabbetle dolar. Mürşid-i kamil, bundan başka bazı veraset sıfatlarını da taşır. Evliyanın büyüklerinden Ebu Said Ebu’l-Hayr, Esraru’t-Tevhid adlı eserinde mürşid-i kamilin özelliklerini şöyle saymıştır: “Örnek olmalı, yolu bilmeli ve bu yolda yürüme tecrübesine sahip olmalıdır. Müeddib ve mürebbi olmalıdır. Cömert olmalı, cimri ve tamahkar olmamalıdır. Sözden ziyade işaret, nazar ve ima ile terbiye etmelidir. Müridi yumuşaklıkla terbiye etme imkanı bulduğu müddetçe öyle terbiye etmelidir. Emrettiğini önce kendisi yapmalıdır. Yasakladıklarından önce kendisi sakınmalıdır. Mürşid-i kamil ehl-i sünnet akidesine sahip olmalıdır.”

İşte bu ve burada sayamadığımız pek çok özelliklerinden ötürü aklıselim sahibi kimseler; bu çetin yolda kendilerine rehber olmaları için zamanlarındaki kamil velilerin kapılarına gitmişler, onların eteklerini son nefeslerine kadar bırakmamışlardır. Mürşidi dünyadaki her nimete tercih etmişlerdir. Hatta ilimde derinleşmiş müçtehit imamlar dahi zamanlarındaki salihlerle beraber olmayı ihmal etmemişler, İmam Gazali’nin (rh.a) ifadesiyle, mektebe yeni başlayan çocuk misali dizlerinin dibine oturmuşlardır.

İmam Gazali (rh.a) şöyle demiştir: “Zahir alimlerden vera, takva sahipleri; batın alimlerinin (ehl-i tasavvufun) üstünlüğünü itiraf etmişlerdir. İmam-ı Şafii (rh.a) aslen ümmi, fakat gönlü ilm-i ledün ile dolu Şeyban-i Rai (k.s) gibi bir zatın önünde, mütevazı bir tavır içinde bulunur ve teveccüh için beklerdi. Hatta İmam Ahmed b. Hanbel (rh.a) ‘Ey İmam-ı Şafii! Şeyban-i Rai (k.s) gibi bir ümmiye (bedevi) karşı neden bu kadar tevazu gösteriyorsunuz?’ diye sorduğunda, İmam-ı Şafii (rh.a) ‘Ey İmam! Bizim ilim ve iman konusundaki sözlerimiz bu zatta fiilen yaşanılan bir hal ve davranış şeklinde tezahür etmiştir’ diye cevap vermiştir. Hatta İmam Ahmed b. Hanbel (rh.a), imtihan etmek ve ilmi seviyesini ölçmek maksadıyla, Şeyban-i Rai’ye (k.s) fıkhi meselelerden birkaç soru sormuş, aldığı ince cevaplar karşısında hayret etmekten kendini alamamıştır.” (Gazali, İhya, I, 21)

Yine imamlardan Ahmed b. Hanbel (rh.a) ile Yahya b. Main (rh.a) kendileri kadar ilimde derinleşmemiş, fıkhı ve diğer şeri ilimleri kendileri kadar bilmeyen, evliyanın büyüklerinden Maruf-ı Kerhi’nin (k.s) yanına zaman zaman giderek sorular sorarlardı. Bunda şaşılacak ne var ki diyor İmam Gazali Hazretleri (rh.a) ve ekliyor: “Bir gün Rasulullah Efendimiz’e (s.a.v), ‘Ya Rasulallah, cevabını ne Kur’an’da ne de sünnet-i seniyyede bulamadığımız bir mesele ile karşılaşırsak ne yapalım?’ diye sorduklarında, Nebi (s.a.v)  ‘O zaman siz de salih kimselere sorar ve işlerinizi onların istişaresine bırakırsınız’ buyurmuştur. Bu sebepten ötürüdür ki ilim erbabı (ulema-i zahir), mülkün ve yeryüzünün süsü; ulema-i batın (salihler, veliler) ise göklerin ve görünmeyen alemin (melekutun) süsüdür, denilmiştir.” (Gazali, İhya, I, 22)

Yunus Emre bir şiirinde şöyle diyor:

Gel ey kardeş Hakk’ı bulayım dersen,

Bir kamil mürşide varmasan olmaz.

Rasulün cemalin göreyim dersen,

Bir kamil mürşide varmasan olmaz.

Niceler gittiler mürşit arayı,

Arayanlar buldu derde devayı,

Bir kez okur isen aktan karayı,

Bir kamil mürşide varmasan olmaz.

Tevbe Etmekle Kurtulursunuz

19.11.2014 10:38:24

Tevbe, insanın işlemiş olduğu günahlardan dolayı Allahu Tealâ’ya özür beyan etmesi, affedilip bağışlanmayı istemesidir. Pişmanlık ve o günahı işlememeye azmetmek tövbenin şartlarındandır. Günahına pişmanlık duymayan ve bir daha yapmamaya azmetmeyen kişi tevbekâr olamaz. ‘Bir gün tövbe edip, yarın aynı günahı tekrar işlerim’ diyen de aslında tevbe etmemiş olur.

Şu halde tevbede pişmanlık şarttır. İki cihan serveri Efendimiz, “Tevbe pişmanlıktır.” buyurmuştur. Yaptığına cidden pişman olan, ‘ben tevbe ediyorum’ demese de, onun hali tevbedir. Öte yanda, içten değil de dünyevî maksat ve menfaat için tevbe edenin tevbesi olmaz.

Allahu Tealâ: “Ey iman edenler! Hepiniz Allah’a tevbe ediniz. Tevbe etmekle kurtulur, necata erersiniz.” buyuruyor.

Bir diğer ayet-i kerime, “Açık olsun gizli olsun, günahlardan sakınınız.” şeklindedir. Fahr-ı Kâinat Efendimiz, “En hayırlınız, günahtan sonra hemen tevbe edeninizdir. Gizli yapılan günahlar için gizlice, aşikâr yapılan günah için açıktan tevbe ediniz. Günahlarınızı bilenlere tevbenizi duyurunuz.” buyurmuştur.

Çünkü günahkâr insanın izzeti, hayası rencide olur. Ümmet-i Muhammed indinde sevgisi ve saygınlığı noksanlaşır. Böyle bir adamın ‘ben tevbe ettim’ demesi, ‘sizin kardeşiniz oldum’ manasına gelir.

Ebu’d-Derda Hazretleri’ne soruldu:

“Günahkârlar için ne dersin?” “Günahkârların günahı, dinin hoşlanmadığı, Allah’ın rızası dışında ve müslümanların ayıpladığı bir iştir. Biz günahkârın günahını sevmeyiz ama günahkâra merhamet eder, tevbe etmesi için Allah’a niyaz ederiz. Tevbe edince kardeşimiz olur. O kişi yaptığıyla imandan çıkmadı; yine kardeşimizdi ama günahkâr kardeşimizdi.” buyurdu. Tevbenin şartlarının en önemlisi, hak sahiplerine hakkını ödemektir. Hak sahibi ikidir:

- Kul hakları

- Yüce Allah’ın hakkı.

Kul hakları için mutlaka helâlleşmek gerekir. Gıybet ettiyse o kimseden münasip bir lisanla af dilemek gibi. Hak sahiplerine haklarını ödemek, helâl ettirmek, mirası layıkı ile sahibine vermek gerekir. Miras meşru ölçülere göre taksim edilmezse vebali vardır; kul hakkı ortaya çıkar. Mirası elde tutup, diğer vârislerin alacaklarını vermemek veya geciktirmek de veballidir. Hele vereseler içinde dul kadınlar ve onların yetim yavruları varsa, bu mirasa daha çok dikkat etmek lâzım gelir.

Tevbenin ikinci şartı, ilâhî emirler yapılmamış, kazaya bırakılmış ise, bunları yerine getirmektir. Üç sene namaz kılınmadıysa, üç senelik namazı kaza etmek gibi.

Kul hakkını eda etmek ve ilâhî emirlere müteallik kazaları yerine getirmek, o günahların kefaretidir. Bunlar yapılmazsa, o günahlara hakkıyla tevbe edilmiş olmaz.

Tefekkür de İbadettir

4.12.2014 16:22:50

Ömer Ziyâuddîn Gümüşhânevî (k.s.) hazretlerine sorulur:

Yalnız kalb ile tefekkür etmek, Cenâb-ı Hakk’ı, O’nun azamet ve kudretini düşünmek ibadet midir?

Cevap olarak şöyle der:

İbadetlerin en faziletlisidir. Cenâb-ı Hak: “Onlar ayakta, oturarak ve yanları üzerine yatarken (her hallerinde ve daima) Allah’ı anarlar, göklerin ve yerin yaratılışı üzerine düşünürler: Rabbimiz (derler), bunu boş yere yaratmadın, Sen yücesin, bizi ateş azâbından koru.”[1] buyurmaktadır.

Burada olaylar ve yaratıklar üzerine tefekkür: “Mahlûkat üzerinde düşünün, fakat Hâlik üzerinde, O’nun zatı hakkında düşünmeyin”, hadis-i şerifi gereğinde mahlûkata tahsis edilmiştir. (Yerin ve göğün yaratılışını ibret almak için kalb ve tahayyül yoluyla tefekkür ediyor ve İlâhî azamet hissetmeye çalışıyorlar), demektir. Halk üzerinde düşünüp Hâlik üzerinde düşünmenin yasaklanmasının sebebi, O’nun kudretinin takdir edilemeyeceği ve O’nun zatının künhüne ve hakikatine vâkıf olmanın imkânsızlığındandır. Buna rağmen Hâlik’in hakikatini düşünen kimsenin helake sürükleneceği muhakkaktır. Bu hususu Ebû Bekr-i Sıddîk Efendimiz (r.a.) şöyle dile getirmektedir:

“Allah’ın zatının idraki hususundaki aczin anlaşılması, gerçek idraktir. Yüce Allah’ın zatının sırrını araştırmaya kalkmak ise şirktir.”

İnsanoğlu için Cenâb-ı Hakk’ın zatını değil sıfatlarını, azametini, kudretini ve büyüklüğünü, O’nun büyüklüğü yanında mahlukatın küçüklüğünü düşünmek ve ibret almak yeterlidir.

Ömer Ziyâuddîn Gümüşhanevî, Tasavvuf ve Tarikatlarla İlgili Fetvalar, 128-129

___________________

[1] Âl-i İmrân, 3/191

Bire On

24.12.2014 12:16:38

Bir dilenci, Hz. Ali’den bir şeyler istedi. O da Hasan veya Hüseyin’den birine,

—Annene git, kendisine verdiğim 6 dirhemden birini al getir, dedi. Giden, geri geldiğinde,

—Annem onları un almak için sakladığını söylüyor, dedi. Hz. Ali (r.a),

—Kişi kendi elinde bulunandan çok Allah’a itimat etmedikçe tam iman etmemiştir. Git, o paraların hepsini getir, dedi. Hz. Fâtıma, bu sefer paraların tamamını yolladı. Hz. Ali hepsini dilenciye verdi.

Bu hadisenin üzerinden birkaç dakika geçmemişti ki bulundukları yere bir deve satıcısı geldi. Hz. Ali, ona devenin kaç para olduğunu sordu, 140 dirhem olduğunu öğrenince,

—Paranı sonra almak üzere bana satar mısın? dedi. Satıcı kabul etti ve devesini oraya bağlayıp gitti.

Biraz sonra biri geldi ve devenin kime ait olduğunu sordu. Hz. Ali, kendisine ait olduğunu söyledi. Adam,

—Satar mısın? diye sorunca, Hz. Ali 200 dirheme adama sattı. 140 dirhemini deveyi satın aldığı adama verdikten sonra evine gitti.

Biraz evvel 6 dirhem aldığı Hz. Fâtıma’ya, 60 dirhem verdi. O hayretle,

—Bu nedir?” diye sordu. Hz. Ali,

—Allah Teâlâ’nın, Peygamberimiz (s.a.v) vasıtasıyla, “Kim (Allah huzuruna) iyilikle gelirse ona getirdiğinin on katı vardır” (En’am, 160) şeklindeki vaadinin neticesidir, buyurdu.

Edep Yahu, 2/197, Semerkand Yayınları

Allah (c.c) İsyan Edene Böyle İyilik Yaparsa!

10.1.2015 11:09:56

Zünnûn-i Mısrî (rah) anlatıyor:

Bir gün Nil nehrinin kenarında yürüyordum. Bir akrep gördüm; haraket halindeydi. İnsanlara zarar vermesinden koktum; elime bir taş alıp onu öldürmek istedim. Akrep hızla kaçtı. Nil'in kenarında durdu. O sırada sudan bir kurbağa çıktı. Akrep onun sırtına sıçrayıp oturdu. Kurbağa suda yüzerek akrebi karşı sahile doğru götürmeye başladı. Ben de durumu merak edip suya daldım. Onlarla birlikte karşıya geçtim. Onları takibe başladım.

Kurbağa karaya çıkınca, akrep üzerinden indi. Biraz ileri doğru gitti. Orada sarhoş bir adam uyuyordu. Bir tane yılan da adamın etrafında dolaşıyor, onu sokmaya hazırlanıyordu. Akrep hızlıca yılanın üzerine atladı, onu öyle bir ısırıp soktu ki yılan olduğu yere yığılıp kaldı.

Ben varıp adamı uyandırdım. Adam korku ve heyecanla ayağa kalktı. Yanındaki yılanı görünce kaçmaya başladı. Ben,

"Korkma, onun sana zararı olmaz, seni ondan kurtaran oydu zaten" dedim ve ona olayı anlattım. Adam başını önüne eğdi, bir müddet düşündü, sonra başını göğe kaldırıp,

"Ya Rabbi, sen isyan eden benim gibi bir kula böyle iyilik ve ihsanda bulunursan, ya sana sürekli itaat eden kullarına nasıl iyiliklerde bulunursun kim bilir! Senin yüceliğine yemin olsun ki bir daha içki içmeyeceğim ve sana isyan etmeyeceğim" dedi. Sonra ağlayarak çekip gitti. Giderken şu manadaki beyitleri söylüyordu:

"Ey tembel kul, sen yatmış uyuyorsun; her şeye gücü yeten yüce Zat ise, seni nice tehlikelerden koruyor. Gözler uyuyup da o yüce sultandan nasıl gafil olur? Sen uyursun ama O'ndan sana hep nimetler gelir."

* Dilaver Selvi, Ateşin Yakmadığı Âşık, 221-222

Mürşide Teslimiyet Kölelik mi?

20.1.2015 11:14:09

Tasavvufa dışarıdan bakanların anlamakta güçlük çektikleri bir mesele de mürşide teslimiyettir. Özellikle tasavvuf ehlinin mürid-mürşid ilişkisine, ölü ve yıkayıcısı ilişkisini örnek göstermeleri itirazlara sebep olmaktadır.

Tasavvuftaki mürşide teslimiyetin karakteri ve sınırları gerçekte nedir? Bu teslimiyetin insan iradesinin reddi anlamına geldiğini söyleyenler haklı olabilir mi?

Tasavvuf adabıyla ilgili biraz kitap karıştıranlar şu ifadeyi mutlaka okumuşlardır: “Bir mürid, mürşidine hiç itirazsız teslim olmalıdır. Öyle ki, bir ölü, yıkayıcısına nasıl hiç itiraz etmez, ne tarafa çevirse dönerse, mürid de mürşidine karşı böyle olmalıdır. Mürşidine ‘niçin?’ ‘neden?’ diye itiraz eden kimse maksadına eremez.”

Gerçekten de bütün tasavvuf kollarında mürşidler, müridlerinden bu manada bir teslimiyet isterler. Ancak böyle bir teslimiyet anlayışı eleştirilmekte ve şöyle itiraz gelmektedir:

“Mürşid de olsa, bir insana bu derecede teslim olmak doğru olabilir mi? Böyle bir teslimiyetin dinde yeri, terbiyede gereği var mıdır? Bu durum, insan hürriyetini yok etmek ve birilerinin esaretine girmek değil midir? Allah ve Rasulü’nden başka emirlerine itiraz edilmeyecek kimse var mıdır? Mürşid hiç yanılmaz mı? Yanılırsa, onu uyarmak ve yanlışını göstermek gerekmez mi? Böyle yapan bir kimse niçin manevi terbiyede yolda kalsın?”

Asıl Teslim Olunan Yüce Allah’tır

Aslında, Yüce Yaratıcı’dan başka hiç kimsenin insanları kendisine itaat etmeye davet yetkisi ve görevi yoktur. Her emrine uyulacak, her hükmünde teslim olunacak tek varlık, alemlerin sahibi Yüce Allah’tır. Hiç bir peygamber de kendi şahsından kaynaklanan bir sebep ve yetkiyle insanlara bir şeyi emretme veya yasaklama yetkisine sahip değildir. Fakat peygamberi Yüce Allah davetle görevlendirip halkın arasına gönderdiği zaman, konumu, yetkisi ve insanlar üzerindeki etkisi değişir.

Kur’an’da belirtildiği gibi, Allah’ın gönderdiği peygambere itaat eden kimse, bizzat Allah’a itaat etmiş olur. Ona isyan eden de Allah’a isyan etmiş olur (Nisa/80). Hz. Peygamber A.S.’a uymadan hiç kimse Allah’ın rızasına ulaşamaz. Onu anne-babası dahil bütün insanlardan daha fazla sevmeyen kimse tam mümin de olamaz (Buharî, Müslim). Onun öğrettiği dine sadece kalbiyle değil, bütün his ve hevesiyle, içi ve dışıyla uymayan kimse gerçek mümin sıfatını alamaz (Begavî, İbnu Asım, İbnu Recep). Çünkü Hz. Peygamber A.S. Allah’a giden yolun kılavuzu, bu yolda insanların terbiyecisi ve sahibidir. Her hükmü Cenab-ı Hakk’ın hükmü yerindedir. Onu insanlığın önüne koyan Yüce Allah’tır. “Bu peygamberime uyun ki, benim muhabbetime, rızama ve cennetime ulaşın!” diyen de bizzat Yüce Allah’tır.

Bunun için, insan Yüce Allah’a muhabbet ve teslimiyetini ancak O’nun peygamberine gösterdiği muhabbet ve teslimiyet ile ortaya koyabilir. Bu açıdan bakıldığında, günümüzdeki bir insanın Allah yoluna davet eden bir mürşide göstereceği samimiyet ve teslimiyet de Allah sevgisinin ispatından başka bir şey değildir. Bu teslimiyet görünürde insana, hakikate ise Allah’a bağlanmaktır.

İçi ve dışıyla Hakk’a teslim olan kimse, Allahu Tealâ’dan başka her şeyin köleliğinden kurtulur, hür olur, kalbi Allah ile huzur, ilâhi aşk ile hayat bulur. Hakk’a itiraz eden kimse ise, iradesini nefsinin eline vermiş olur. Bundan sonra o kimse kendisini hür irade ve hürriyet sahibi görse de, aslında bütün yaptıkları bir çeşit köleliktir. Çünkü bu kimse, devamlı nefsine köle, şehvetine esir, midesine hizmetçi, maddeye bekçi, insanların aferin ve alkışına bağımlı bir halde hayat sürmektedir. Böyle bir hayat şeref ve hürriyet değil, tam manası ile zillet ve köleliktir. Asıl hürriyet, Yüce Allah’tan başka hiç bir varlığa kulluk yapmamaktır.

Mürşidin Yetkisi ve Konumu

Kâmil mürşidin vazifesi, güzel ahlâkı temsil ve tatbiktir. Onun tek hedefi ilâhi hükümleri en güzel şekilde uygulamak, korumak ve yaşatmaktır. Buna dini ihya etmek denir.

Mürşid, Yüce Allah’ın dostudur. Bu sıfatıyla vazifesi, isteyenlere Allah’ın dostluğunu öğretmektir. O aynı zamanda ümmeti terbiye işinde Hz. Peygamber A.S.’ın vekili ve vârisidir. Bu sıfatıyla vazifesi kalpleri Allah’a bağlamak, gönülleri kötü ahlâktan arındırmak, insanı Allah’ın edebiyle edeplendirmek, nefsin, şeytanın, eşyanın ve dünyanın esaretinden kurtarıp gerçek hürriyete kavuşturmaktır.

Kâmil mürşid, bu sıfat ve vazifeleriyle dünyada en önemli işi yürütmektedir. Hangi iş insanın Yaratıcı’sına yönelmesinden daha önemli olabilir? İşte bu büyük işi yürüten insana karşı vazifemizi şu ayet belirlemektedir:

“Ey iman edenler! Allah’a itaat edin. Peygamber’e ve içinizden (Allah’ın yapmanızı istediği) işlerinizi yürüten önder ve idarecilerinize de itaat edin.” (Nisa/59)

Ayrıca, Hz. Peygamber A.S.’ın şu uyarıları da bizim için bağlayıcıdır:

“Başınızdaki kimse gözü kör, ayağı topal, rengi siyah bir köle de olsa, sizi Allah’ın Kitabı’na göre sevk ve idare ettiği sürece onun sözünü dinleyip emirlerine itaat edin.” (Buharî, Müslim, Nesaî)

“Bana itaat eden Allah’a itaat etmiş olur. Bana isyan eden de Allah’a isyan etmiş olur. Benim emirime (dini işlerinizi yürüten imamınıza) itaat eden bana itaat etmiş olur. Ona isyan eden de bana isyan etmiş olur.” (Buharî, Nesaî)

Şu halde, gerçekten peygamber vârisi, alim, arif, kâmil bir mürşide tabi olmak, aslında Allah ve Rasulü’ne tabi olmaktır.

Teslim Olunacak Kimseyi İyi Tanımalıdır

Gafile uyanın kalbi uyanmaz. Cahile dert açanın derdi dinmez. İşinin ehli olmayan doktor insanı candan eder. Sahte mürşid de imandan eder. Birisi dünyayı, diğeri ahireti harap eder. O halde hak yolunda peşine düşülen kimseyi iyi tanımalı, manevi terbiye için ehli olmayan kimseye yanaşmamalıdır.

Kâmil mürşid, her şeyden önce kendisi terbiye olmuş kimsedir. Ayrıca insanları terbiye için izinli ve ehliyetlidir. Çünkü kendisi ehliyetli bir üstadın elinde terbiye görmüş, takva ve edeple süslenmiş, hak yolunda imamlık vasfını elde etmiştir. Allahu Tealâ onu kendi yolunda kılavuz, örnek ve şahit yapmıştır. Önüne Kur’an ve Sünnet’i koymuş, insanları onlardaki gerçeklere davet görevi vermiştir.

İşte bu noktada mürşid, Allah yolunda gitmek isteyenleri ciddi olarak ilgilendirmektedir. Öyle ki, İmam Rabbani K.S.’nin uyardığı gibi, bütün arzusu Allah rızası olan bir veliye itiraz, Allah’a itiraz gibi olmaktadır. Çünkü veli, herkese sadece Allahu Tealâ’nın kuldan istediklerini emretmekte, Hz. Peygamber A.S.’ın usulü üzere terbiye vermektedir. O kendisine değil, Hakk’a davet etmektedir.

Tasavvuf terbiyesinin asıl hedefi kâmil insan yetiştirmektir. Ariflerin tarifine göre kâmil insan, Allah’a aşık olmuş, kalbi gaflet ve manevi kirlerden zikir ile huzur bulmuş, gönlü boş arzu ve sahte sevgilerden arınmış, nefsi ilâhi emirlere itaat edecek bir kıvama gelmiş; kısaca içi ve dışıyla Yüce Allah’a teslim olmuş insandır. İşte bu kıvamı bulmak için önündeki rehbere samimi olarak inanmaya, gücü nisbetinde emir ve tavsiyelerine uymaya teslimiyet denir.

Tedavi İçin Teslim Olmak Şarttır

Allah’ın dostu olmak isteyen kimse, bunun gereğini yapmalıdır. Bu yola giren kimseye tasavvufta mürid denir. İlk aşamada mürid, ölümcül bir hastalığa yakalanmış hasta gibi düşünülür. Böyle bir hastaya ne lazımsa, müride de o lazımdır.

Eğer ağır bir hasta şifa bulmak istiyorsa, aklını kullanıp kendisini ehil bir doktora teslim etmelidir. Hasta şunu bilmelidir ki, kendi aklı ve tecrübesiyle veya eline alıp okuyacağı tıp kitapları ile bu hastalığı tedavi etmesi mümkün değildir.

Bu durumda karşısında iki seçenek vardır: Ya bilgi, tecrübe ve ehliyeti ispat edilmiş bir doktora gidip teslim olacak ve her ne derse yerine getirecek. Ya da bu hastalığı çeke çeke ölecek. Şüphesiz akıl ve insaf doktora teslim olmayı seçer. Çünkü bu teslimiyette sıhhat, hayat ve huzur vardır. Kendi bildiğini yapmakta ise yıkım, acı ve sıkıntı vardır. Böyle bir teslimiyet, aklını bir kenara bırakmak değil, aklını iyi kullanmaktır.

Terbiye için mürşide teslim olmak da aynen böyledir. Çünkü müridin kalbi hasta, gönlü yaralı, vicdanı sıkıntı içindedir. Kalbi, geflet, günahlara meyil, şehvetine düşkünlük, kibir, kendini beğenme, haset, gösteriş, aşırı dünya sevgisi, gereksiz rızk endişesi, geçim kaygısı, ölüm korkusu, ibadetlere karşı tembellik gibi manevi hastalıklarla hastadır. Gönlü, Yüce Yaratıcısı’nı unutup eşyaya bağlandığı için yaralıdır. Vicdanı ise, içine düştüğü bu halden devamlı sıkıntı çekmektedir. Çünkü bu dertler karşısında aklı aciz kalmaktadır. Nefsi her gün derdine dert katmakta, devamlı hastalıkları artmaktadır. Kendi tedbir ve tecrübeleri tedavi için yetmemektedir. Günler geçmekte, fakat hastalıkları geçmemektedir. Bu durumda, aklı olan ne yapmalıdır?

Bu kimsenin de önünde iki seçenek vardır: Ya aklını kullanıp bu işin ehli bir mürşide gidip teslim olacak; onun tedbir ve tedavi tecrübesine uyup manevi dertlerinden kurtulacak. Ya da bu hastalıklar içinde ölüp mahcup ve perişan bir şekilde Yüce Allah’ın huzuruna çıkacak. Elbette akıl, vicdan ve tecrübe, böyle bir hastanın da bu işin ehline teslim olmasını ister. Zaten Kur’an ve Sünnet bunu emreder. Sayısız tercübe ve görülüp yaşanmış olaylar da bunun gerçek olduğunu ispat eder.

Mevcut hastalığını kabul etmeyen, mütehassıs doktoruna güvenmeyen, tarif edilen usulde ilaçlarını içmeyen, kendi keyfine göre hareket eden kimse, maddi-manevi hiç bir hastalığından kurtulamaz. Böyle bir hasta kalkıp da ‘aklım bana yeter, ben doktor filan tanımam, kimseye teslim olmam, istediğim gibi yaşarım!’ derse, ona akıllı değil, belki deli denir.

Teslimiyet Akıl İster

Arifler der ki: Kâmil mürşide tam teslimiyet bir anda olmaz. İnsan, kalbi nurlandıkça, nefsini ve şeytanı tanıdıkça, iyiyi kötüyü seçtikçe, yani akıllandıkça, Allah’a giden yolda Allah dostuna teslim olur. Mürid, zaman içinde mürşidini gerçek haliyle tanır. Bu tanıma bir ömür sürebilir. Bu yolda samimiyetle sabreden kimse sonuçta sevinir, Allah sevgisini bulur, kalbi bu sevgi ile huzur bulur. Dağınık hali toplanır, ibadetlere sarılır, günahlardan uzaklaşır, bütün manevi hastalıklardan kurtulur. İşte o zaman hakkıyla ve tadıyla Yüce Rabbine kulluk edebilir. Buna ihsan makamı denir. Bu hedefe ulaşmak için rehberine tam teslim olanlar çok az olduğu için, bu makama çıkanlar da çok azdır. Herkesin bu yolda nasibi, iman, sadakat, edep ve gayretine göredir. Ancak, Allahu Tealâ dilediği kullarına bol ihsan ve ikramlarda bulunur.

Allah dostları, “biz peygamber gibi masumuz, hiçbir kusur ve noksanımız yoktur, her sözümüz ayet ve hadis gibidir” demezler. Onlar, açık ve mertçe Hz. Ebu Bekir R.A. Efendimiz’in halife seçildiği gün, Ashab-ı Kiram’a söylediği şu sözü söylerler:

“Ben Allah ve Rasulü’ne itaat ettiğim ve size hakkı emrettiğim sürece bana itaat ediniz. Çünkü bu durumda bana itaati sizden Allahu Tealâ istiyor. Ben hak çizgiden ayrılırsam, artık kimsenin bana itaat etmesi gerekmez.” (İbnu Kesir)

(Semerkand Dergisi)

Tasavvufun “T”si Teslimiyet

28.1.2015 12:25:18

Günümüz insanları bir meseleye karşı çıkarken kendi bilgi birikiminin, anlama ve kavrama kabiliyetinin yönlendirici etkisini hesaba katmıyor. Şahsî kanaat ve ölçülerinin mutlak doğrular olduğu inancıyla meseleyi ele alıyor. Oysa eskilerin aklının ucundan geçmeyen tereddütler bugün zihnimize üşüşüyor. Bu da tartışılan meseleden ziyade, bugünkü anlayışların tesir ettiği insana ait bir problemin varlığına işaret ediyor.

Dünya denilen şu fani âlemde kulluktaki sadakat ve samimiyetimizle sınanıyoruz. Zor bir imtihan bu. Zor, çünkü Elest Meclisi’ndeki ahdimizi hatırlamak, bizi her zaman sözümüzün eri kılmaya yetmiyor. Okumakla, öğrenmekle, doğruyu yanlışı bilmekle de iş bitmiyor. Dünyanın cazibesine, nefsin hevasına, şeytanın hilelerine aldanıp doğrulardan saptığımız, yanlışa meylettiğimiz oluyor bazen. Yüksünerek yaptığımız ibadetlerde huşû bulamıyor, ihlâsı yakalayamıyoruz. İçimiz rahat değil. Gafletten yakamızı kurtaramıyor; fakirlik korkusunu, geçim ve gelecek kaygısını, dünya sevgisini kalbimizden büsbütün söküp atamıyoruz. Kibir, haset, tamah, riya gibi kalp hastalıklarına müptela olanlarımız bunlarla nasıl baş edileceğini bilemiyor, böyle hastalıkların tedavisine tek başına güç yetiremiyor.

Aslında bu türden dertler hiçbir devirde müminlerin yakasından düşmemiş. Onun için kulluk vazifemizi, dünya imtihanımızı “kalp hastalıklarından korunmak veya kurtulmak” şeklinde tarif edebiliriz. Tasavvuf, dünya imtihanımızın kalbe zarar veren sıkıntılarından bizi sakındırmak, korumak, tedavi ederek iyileştirmek için sistemleştirilmiş nebevî bir terbiye metodudur. Nebevî bir metot olduğu için Sahabe-i Kiram’ın Rasul-i Ekrem s.a.v.’e teslim olduğu gibi, mürşid-i kâmile kayıtsız şartsız teslim olmayı gerektirir.

Doktoruna güvenmeyip teslim olmayan bir hastanın şifa bulması nasıl mümkün değilse, mürşidine teslim olmayan bir müridin de tasavvuf terbiyesinden istifade etmesi mümkün değildir. Kaldı ki tasavvuf yoluna ancak bir mürşid-i kâmile teslim olarak girilebilir. Bu sebeple yolun başı, yani tasavvufun t’si, ilk ve en önemli şartı teslimiyettir.

Gassal elinde meyyit gibi

Mürşide teslimiyet, onun rehberliğine güvenmek, nefsimize ağır gelse de, düşüncelerimize uymasa da talimatlarına ve terbiye sistemine harfiyen uymaktır. Mürşidin emir ve tavsiyelerini sorgulamadan, şüpheye kapılmadan, tenkit etmeden, kalben dahi itiraza yeltenmeden, tam bir gönül rızası ile yerine getirmek, verdiği manevi reçeteyi uygulamakta tereddüde düşmemektir. Kısaca, hep söylendiği üzere müridin mürşidi karşısındaki tavrı “gassal elindeki meyyit” gibi olmalıdır. Yani mürid, bir ölünün ölü yıkayıcısına kayıtsız şartsız, itirazsız iradesiz itaat etmesi misali, mürşidine teslim olmalıdır.

Tasavvuf kaynaklarında üzerinde çokça durulan teslimiyet rüknünün ne olduğunu, önemini, lüzumunu, şartlarını bir kere de biz tekrar edelim istemiyoruz. Niyetimiz, önceki asırlarda tartışılmadan kabul gören bir kaidenin modern zamanlarda maruz kaldığı itirazları bahis konusu yapmak.

Nitekim kendisine ölümün bir vesileyle hatırlatılmasından rahatsızlık duyan, psikolojisi bozulan modern insan, “gassal elinde meyyit” gibi olmayı son derece itici ve kabul edilemez bir teklif olarak algılıyor. Mürşid-i kâmil de olsa bir insana kayıtsız şartsız teslim olmak fikrini, kendi akıl ve iradesine saygısızlık sayıyor. Teslimiyetin, özgürlüklerinin kısıtlanması ve varlığının inkârı manasına geldiğini düşünüyor. Her şeyi ve herkesi sorgulama, her hususa itiraz etme, her duyduğunu eleştirme hakkı görüyor kendisinde. Ancak bütün bunların teslimiyet gibi nefse ağır gelen bir yönelişe karşı, yine nefsin ilham ettiği “insan aklının bağımsız ve ihtiyaçsız olduğu” zannından kaynaklandığını göremiyor.

Benlikten kurtulmanın ilk dersi

Modern anlayış insanın beşeriyetini esas alır. Bütün yapılanmasını nefs-i emmarenin tatminini amaçlayarak inşa eder. Modern insan, kendini nefsinden ibaret gören, nefsinin yönlendirmelerine köle olan insandır bu yüzden. Küstah, bencil ve ukalâdır. Hep kendi menfaatini düşünür. Başkalarının da kendisi gibi düşündüğünü zannederek kimselere güvenmez, herkese su-i zanla yaklaşır. Su-i zan, muhatabın kusurundan ziyade, su-i zanna sebep olan davranışı insanın kendisi için mümkün görmesinin eseridir zaten.

Oysa teslimiyet hüsn-i zannı ve başkalarına güvenmeyi gerektirir. Hüsn-i zan ve başkalarına güven nefs-i emmareyle mümkün olmadığı için teslimiyet de mümkün değildir. Bu açmaz, daha en başta sorgusuz sualsiz, kayıtsız şartsız, nefse muhalefet etmek ve teslim olmakla aşılabilir ancak.

Başlangıçtaki bu teslimiyet kararlılığını tartışmak da yanlıştır. Çünkü nefsten ve benlikten kurtulmak, insanın kendini yok sayması manasına gelen böyle keskin bir tabi oluşa bağlıdır. Teslimiyetten maksat da insanın bu fenâ halini yaşamasını, yani kendini yok hükmünde görmesini sağlamaktır. Bu maksat gözetilmeyince teslimiyetin şartlarından biri olan güven de tek başına işe yaramayabilir. Ben demekten vazgeçmeye, bildiklerini unutmaya, alışkanlıklarını terk etmeye yanaşmayan bir kişinin güven duygusu teslimiyet sayılmaz.

Nitekim Mekkeli müşrikler Hz. Peygamber s.a.v.’e “el-Emîn” dedikleri ve gerçekten güvendikleri halde, ortaya koyduğu hükümlerin ezberlerini bozduğu, zihin konforlarını zedelediği, statülerine zarar verdiği düşüncesiyle teslim olmamışlardır. Teslimiyet hususunda “bazı şeyler bana ters geldi, aklıma yatmadı, ölçülerime uymadı” diyerek tereddüt gösterenler, bu düşüncelerin enaniyetten/benlikten kaynaklandığını göremeyenlerdir. Böylece kısır bir döngünün içinde bocalayıp dururlar. Bu bahanelerden kurtularak teslim olmanın enaniyetten kurtulmak manasına geldiğini anlamayazlar.

El ele, el-Hakk’a

Aslında insan, nefsinin istediği gibi enaniyetle hareket ederken bile bağımsız değildir. Çoğu zaman farkına varamasa da mutlaka bir yerlere teslim veya tabi olmuştur. Bulunduğu çevrenin tercihlerine, aldığı eğitime, modaya, zamane anlayışlarına, reklamlara, görsel medyadaki rol modellere tabidir mesela. Kısacası teslimiyetten kaçış yoktur. Madem böyledir, teslim olmak için doğru adres aranmalıdır.

Bu arayış, dinin ölçülerine uygun, doğru bir tarifi akılda tutmayı gerektirir. Doğru adresin tarifinde arayanın kendi kırık dökük malumatı, kabulleri, prensipleri, zanları, keramet beklentileri yer almaz. Doğru adresi ararken esas alınacak tek ölçü “istikamet”, yani Kur’an ve Sünnet’i yaşamadaki kararlılık ve sürekliliktir. Kendilerine teslim olunacak zatların irşattaki liyakat, ehliyet ve kemalâtının yegâne alâmeti istikamettir. Öyleyse istikamet sahibi bir mürşid-i kâmili arayıp bulmalı, nefsin itirazlarına, şeytanın vesveselerine aldırmadan gönlü ona bağlayıp tereddütsüz teslim olmalıdır. Kâmil bir mürşide teslim olanlar, aslında Hz. Peygamber s.a.v.’in tebliğ buyurduğu hakikate teslim olmuşlardır. Bu teslimiyet ise kalbe vesvese değil, huzur ve güven verir.

Kâmil mürşitler, Rasulullah s.a.v.’in manevi mirasçısı konumundaki alimlerdir. Bu sebeple O’nun tebliğ ve irşad metodunu sürdürür ve insanlara O’ndan aldıklarını aktarırlar. Dolayısıyla bir mürşide bağlanmak, müslümanın asıl hedefi olan Allah ve Rasulü’ne teslimiyete mani olmadığı gibi, o hedefe ulaşmanın en sağlıklı yoludur. Çünkü kâmil mürşitler insanları kendilerine değil, Allah ve Rasulü’ne çağırırlar. Mürşid-i kâmilin bir eli kendisine teslim olanların elindeyken, diğer eli Rasul-i Ekrem s.a.v.’in mübarek elindedir. Tasavvuftaki “el ele, el Hakk’a” prensibi bu hali ifade eder.

Başta söylediğimiz gibi, tasavvuf yoluna teslimiyetle girilir. Tam bir teslimiyet gerçekleşmeden tasavvuf adına yazılıp söylenenler boş sözlerden öteye gitmez ve sadra şifa olmaz.

Ahmet Nafiz Yaşar - Semerkand Dergisi

Allah’a Yakınlık

10.2.2015 12:27:33

Ataullah İskenderî k.s. şöyle diyor:

“Senin Allah’a yakınlığından maksat O’nun sana yakın olduğunu görmendir. Yoksa sen nerede, O’na yaklaşmak nerede?

Neyi aşırı seversen onun kulu olursun. Başkasına kul olman ise Mevlâ’nın hoşuna gitmez. Hakk’ı tanıyan, her şeyde O’nu görür. O’nu seven de hiçbir şeyi O’na tercih etmez.

Mevlâ’dan isteyeceğin şeylerin en hayırlısı O’nun senden istediğidir. Hali seni uyandırmayan ve sözü seni Allah’a teşvik etmeyen kişiyle arkadaşlık etme.

Allah’tan başkasından istemen, O’ndan uzak olduğun içindir.

Faydalı ilim, ışığı göğüste yayılan, kendisiyle kalbin perdesi açılan ilimdir.

Seni kendisine çekmek için şeytanı sana düşman kıldı. Devamlı kendisine yönelmen için nefsi üzerine kışkırttı.”

Ataullah İskenderî, Hikem-i Atâiyye - (Hal Dili - Semerkand Dergis)

Sûfilerin Sema Dediği -1

2.6.2016 18:17:29

Günümüz araştırmalarında sema için “tasavvuf musikisi” kavramı kullanılıyor. Kanaatimizce problem daha buradan başlıyor. Musiki en genel tanımıyla seslerin kulağa hoş gelecek şekilde meydana getirilip sunulmasıdır. Duygularını ve düşüncelerini sözlerle ve seslerle anlatabilen insanoğlu için musikinin tarihi insanlık tarihi kadar eskidir. İslam toplumlarında yüzyıllar boyunca tartışılmış, hakkında müspet ve menfi pek çok şey konuşulup yazılmıştır. Tasavvuf literatüründeki önemli kavramlardan olan sema da musiki kavramıyla bağlantılı olarak bu tartışmalardan nasibini epey almıştır.

Tasavvufi hayatın sistemleşme sürecinde ilk dönem zahitlerinin şiddetle musikiye karşı çıktığı görülür. Yeme, içme, konuşma gibi mubahlarda dahi nefsi sınırlamaya özen gösteren zühd ehlinin hakkında şüphe bulunan bir hususta böyle bir tavır almaları kolayca anlaşılabilir. Bu dönemde Fudayl bin İyaz’ın “Müzik zinanın oynaşıdır”[1] sözü meşhurdur. Bu söz müziğin işret meclislerinde kullanılması, zina gibi hemen terk edilememesi gibi durumları anlatmaktadır.

Sema kelimesinin ortaya çıkışı

Hicri ikinci asırdan sonra -zühd döneminden tasavvuf dönemine geçildiğinde- büyük sufiler yeni bir takım ıstılahlar kullanmaya başladılar. Tasavvuf literatüründeki fena, beka, sekr, sahv gibi bazı önemli kavramlar bu dönemde ortaya çıktı. “Sema” da bu dönem ortaya çıkan kavramlardandı. Kelime olarak işitmek, dinlemek, güzel söz, işitilen söz manasına gelir. Ancak sufilerin birçok kelimeyi lügat manasından farklı olarak kendi anlayacakları manalarda kullandıkları bilinmektedir.

Sema sufilerin ıstılahında hak yolcusunun kendine gelen varidatı işitmesi ve kalbine aktarması olarak tarif edilir. İlk dönem sufilerinden Zünnun-u Mısri k.s. ’nun (ö.245) sema tarifi şöyledir: Hak’tan gelen bir manadır ve kalpleri Hakk’a çevirir.[2] Böylece semanın müzik gibi işitme duyusunu içinde bulundurmasına rağmen eğlence müziğinden çok farklı bir mana ve iklim taşıdığı kolayca görülür.

Bununla birlikte semada ilahi ve kasideler gibi nağme ve teğannilerin de payı hiç yok değildir. Bunu Ebu Süleyman Darani k.s.’nun (ö.215) sema hakkındaki şu görüşlerinden anlayabiliriz: “Şüphesiz ki güzel ses kalpte bulunmayan bir şeyi kalbe sokmaz. Sema kalpte bulunan şeyi harekete geçirerek açığa çıkartır.” Ebu Süleyman Darani k.s. (ö. 215) burada sufilerin sohbet meclislerindeki ilahi ve kasidelerden bahsetmektedir. İlk dönem sufileri ilim, zikir, sohbet için sık sık bir araya gelmişlerdir. Bu meclislerde zaman zaman “kavval” isimli kasideciler ilahi muhabbete yönelik manalı sözleri güzel sesleriyle nağmelemişler ve meclistekilerin kalplerini coşkuya getirmişlerdir. Hak yolcuları böyle meclislere vecde gelip sema etmişlerdir.

Semanın delili

Sufiler için, Efendimiz s.a.v’in Allah’ın kelamını işittiğinde aldığı hal semanın delilidir. Efendimiz vahye muhatap olduğunda, ayeti kerime okuduğunda veya dinlediğinde bazen ağlamış, bazen titremiş, bazen neşelenmiştir. Kuran’da “Biz senin sadrını genişletmedik mi” buyrularak kalbinin ve sadrının vahye evvelce hazırlandığı buyrulan Allah Resulü, vahyin azameti karşısında bu halleri yaşamıştır. Bu ve benzeri sahabede de görülen haller Rahmani şeylerin işitilmesinde halin ve hareketlerin değişebileceğini gösterir. Sufilerin seması da -vahiyle kıyas edilemeyecek olsa da- tamamlanmış olan vahiyden pırıltılar ve ışıltılar taşıyan ilahi manaların ağırlığı sebebiyle gerçekleşir.

Sufiler için kaside ve ilahilerin dışında sesle ilgisi olmayan tabii olaylar, manevi hakikatler, sırlar, niyetler, müşahadeler de bir çeşit semadır- varidatın işitilip kalbe indirilmesine vesile olan şeylerdendir-. Bunlarla da semanın meyvesi gerçekleşir. Semanın meyvesi vecd ve cezbedir. Örneğin Hz. Mevlana çarşıda bulunduğu bir sırada kuyumcuların çekiç seslerinden ilahi bir tesir almış ve kendisini kaybederek vecd halinde dönmeye başlamıştır. Vecd/cezbe hali kişinin kendini kontrol altında tutmasını zorlaştırabilir. Sema neticesinde vecd hali yaşayan bir sufi kendini istem dışı hareket ettirebilir, kendinden geçip kontrolünü kaybedebilir, ayakta dönebilir. Vecdin ardından yaşanılan hal ve yapılan hareketler de semanın neticesinde meydana geldiği ve semaya bitişik olduğu için sema ismiyle anılmıştır. Böylece semanın meyvesi vecd iken vecdin tezahürü de semadır denilebilir. Bunu sufinin kalbine gelen mananın taşması olarak düşünebiliriz.

Efendimiz s.a.v. ilahi vahiy anında yaşadıklarını vahyin dışındaki söz ve manalarda yaşamamıştır. Bu sebeple sufiler için hareketli sema hedef değil haldir. Aşılması gereken bir mertebe olarak görülmüştür. Dışardan gelen ses ve nağmelerden haz alacak mertebeyi aşan büyük sufilerin kalpleri ise her daim Hakk’a dönük olduğundan daima huzurdadırlar ve semaları da sünnete mutabık olarak hareketsizdir.

Tasavvuf yolunun en önemli eserlerinden birisi olan Kuşeyri Risalesi’nde nakledilen şu olay bu hali anlatmaktadır: Cüneydi Bağdadi ve bazı önemli sufilerin bulunduğu bir mecliste, meclistekiler vecde gelmek suretiyle ayağa kalkarlar. Cüneyd k.s. oturmaya devam eder. Cüneydi Bağdadi’ye “Efendim, sizde sema için bir hareket yok’ diye sorulur. O da cevaben Neml suresindeki şu ayeti okur: “Sen dağları yerinde durur olarak görürsün. Oysa onlar bulutların yürümesi gibi yürümektedir.”[3] Cüneydi Bağdadi’nin seması ulaştığı makamda hareketsiz gerçekleşmiştir. Bu hal batıni/ilahi/ruhani sema gibi isimlerle adlandırılmıştır. Batıni sema ehli sufiler ilim ve halleriyle insanları irşad etmek, sema ve diğer tasavvufu adabın hakikatini ve adabını dervişlere öğretmek için zikir ve sohbet meclislerinde sema yapanların arasında bulunmaya devam etmişlerdir.

______________________

[1] Gazali, İhya, c.2.s.283.

[2] Hücviri, Keşfu’l-Mahcub,s.558.

[3] Neml,27/88.

İmam-ı Rabbânî (k.s.)'dan Nasihatler

23.3.2017 12:19:25

Allah seni doğru yola irşad etsin; eğer yüce Mevla’ya sevilmek istersen şu tenbihlerimi can kulağı ile dinle ve gücünün yettiği kadar uygula.

Hak yoluna adım atan kimsenin ilk yapacağı iş, itikadını düzeltmektir. Bu da ancak, Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat alimlerinin, Kur’an ve Sünnetten elde ettikleri ilme göre olur.

Bu ilim asıldır ve temel ölçüdür. Keşif ve ilham, din ilmine uyduğu zaman makbuldür, uymazsa ona itibar edilmez. Bir ilmin ve ictihadın doğruluğu ilhamla değil, Kur’an ve Sünnetle ölçülür.

Gerçek din alimleri, elde ettikleri ilimlerini Sahabe ve selef-i salihinin izine tabi olarak elde ettiklerinden, kendilerine uymak gerekir.

Tam bir ehliyete ve ilmî dirayete sahip olmadan, kendi başına Kur’an ve Sünnetten hüküm çıkarmak ve onunla amel etmek caiz değildir.

Ey Hak yolcusu! İtikadını sağlam, amelini güzel yaptıktan sonra, bununla yetinip; din bundan ibarettir, ötesi yoktur diye düşünme. Yüceler yücesi Allah’a yönel, O’na yaklaşmak için yol ara.

İşte bu manevi seyrin gerçekleşmesi ve yolun selametle gidilmesi için, yolu çok iyi bilen, kâmil ve mükemmil bir mürşid gereklidir. Böyle bir mürşidin beraberliği ve kontrolü olmadan ilahi huzura adım atmak hiç de kolay değildir. Allah Tealâ’nın özel olarak seçtiği ve sevdiği kullar hariç, hiç kimse kendi başına bu işte muvaffak olamaz.

İlahi cezbe ve aşk içinde manevi terbiyesini bitirmiş, bütün seyr-u süluk merhalelerini geçmiş ve kendisine Cenab-ı Hak tarafından kulları irşad görevi verilmiş bir mürşid, insanlık için bulunmaz bir nimettir. Onun kelamı kalbe deva, nurlu nazarları nefse şifadır. Kalbin uyanması ve azgın nefsin uslanması onun mübarek teveccühüne kalmıştır.

Böyle bir devletliyi bulan kimse, onun varlığını kendisi için bir ganimet bilmeli, terbiye işini tamamıyla ona havale etmelidir. Bundan sonra acı-tatlı her halde kendisine itaat etmelidir. Kâmil mürşide gösterilen bu teslimiyetin esası Resûlullah (s.a.v.) Efendimizin şu sözüne dayanmaktadır:

“Sizden biriniz, benim getirdiğim hükümlere bütün arzu ve hevasıyla tabi olmadıkça gerçekten iman etmiş olmaz.” (Begavî, Şerhu’s-Sünne. Suyutî, Dürrü’l-Mensur)

Gerçek mürid, Allah yolunda tabi olduğu mürşidine bütün sevgi ve arzusuyla teslim olan kimsedir. Teslim olmayan, bu yoldan tat alamaz.

Şunu iyi bil ki, mürşidin terbiyesine giren bir kimse, bu beraberliğin faydasını görmek istiyorsa, bir takım edeblere dikkat etmesi gerekir. Mürşitten istifadenin tek yolu bu edeblere dikkat etmektir. Ben onların bir kısmını söyleyeyim, sen de can kulağı ile dinle:

* Mürşitle beraberken tam olarak ona yönel. Onun huzurunda başka şeylerle ve yanındaki kimselerle meşgul olma. Fikrini ve kalbini topla, huzurda edeble otur. Onun yanında farz ve sünnetlerden başka, nafile ibadetlerle meşgul olma. Şu hadiseden ibret al: Zamanımızın padişahı veziriyle oturuyordu. Bir ara vezirin gözü elbisesine ilişti, onu düzeltmeye çalıştı. Padişah kendisini gördü, davranışı hiç beğenmedi. Kendisine bakıp: ‘Bu yaptığın hoşuma gitmedi. Vezirimsin, benim huzurumda başka şeylere iltifat ediyorsun!’ diye uyardı. Vezir durumu anladı, utandı, kendisini topladı, başını eğdi. Şimdi bir düşün: Basit dünya işlerinde ve dünya ehlinin huzurunda bu edebler gerekirse, Yüce Allah’a vuslat sebebi olan bir kâmil mürşidin huzurunda nasıl gerekli olmasın?

* Mürşidinden ayrı bulunduğun yerlerde de edebe dikkat et; kendisine doğru ayaklarını uzatma, onun tarafına tükürme.

* Aklına ters gelen işlerde hemen itiraza gitme. Sükut et, sabret, işin sonunu seyret. Ariflerin siyaseti çok incedir, kolayca fark edilmez.

* Özel halleri hariç, her işinde mürşidine uy, onu taklit etmeye çalış. Onun edasıyla namaz kıl, onun gibi ye, iç, yürü, otur. Her işin edebini ondan öğren.

* Mürşidinin hal ve hareketlerine karşı içinde bir itiraz saklama. Gelen kuruntu ve vesveseye de aldırma. Vesveseye tabi olmazsan zararı dokunmaz.

* Mürşidinden keramet bekleme. Bilmez misin, peygamberden mucizeyi ancak kâfirler ister. Gören göz için Peygamberin kendisindeki güzellik yeter. Ayrı bir cilveye gerek yoktur. Mürşidler de böyledir. Hem müridi mürşide bağlayan şey, haller ve kerametler değil, mürşidin cazibesidir. Bu, manevi bir bağdır, ilahi bir takdirdir.

* Gördüğün keşif ve rüya türü şeyleri kendin yorumlama; onları mürşidine arzet. Onun işaretine dikkat et.

* Mürşidinle konuşurken, onun sesinden yüksek bir sesle konuşma, sözü de çok uzatma. Hele seni ilgilendirmeyen bir konuya hiç dalma.

* Mürid, edeblerdeki kusurunu kabul eder ve onları hakkıyla yerine getiremediği için üzülürse, mazur görülür, kusuru affedilir. Kendini kusurlu görmeyen kimse yükselemez.

* Kibirli olan kimseye keramet kâr etmez. Nasibi olmayana nasihat fayda vermez. Bazı insanların durumu şu ayete uygundur: “Onlar, bütün ayetleri ve mucizeleri görseler, yine onlara iman etmezler. Senin yanına geldiklerinde de: ‘Bu okuduğun Kur’an, evvelkilerin masallarından başka bir şey değil’ derler.” (En’am/25)

Kısaca demek istediğim şudur: Tasavvuf bütünüyle edebten ibarettir. Edebi olmayan kimse, Yüce Allah’a vasıl olamaz, vesselam.**

___________

** Mektubat’tan derlenmiştir. (Bu yazı Semerkand Dergisi’nin Mayıs 1999 sayısında yayınlanmıştır.)